I FSK 1828/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Hieronim Sęk, Sędzia NSA Sylwester Marciniak (spr.), Sędzia WSA (del.) Izabela Najda-Ossowska, Protokolant Krzysztof Zaleski, po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2017 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Syndyka masy upadłości P. sp. z o. o. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 10 maja 2016 r., sygn. akt III SA/Gl 2299/15 w sprawie ze skargi P. sp. z o. o. z siedzibą w M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 8 września 2015 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2013 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach, 2) odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości. 1. Wyrok sądu pierwszej instancji (k. 98 i 106-111 akt) 1.1. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 10 maja 2016 r., sygn. akt III SA/Gl 2299/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach (dalej: sąd pierwszej instancji) oddalił skargę P. Sp. z o.o. w M. (dalej: spółka) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. (dalej: organ odwoławczy) z dnia 8 września 2015 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług. 1.2. Z uzasadnienia powyższego wyroku wynika, że organ odwoławczy wydał tzw. decyzję kasacyjną, stwierdzając niemożność dokonania oceny legalności decyzji organu pierwszej instancji z uwagi na potrzebę przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego przez ten organ. 1.3. Sąd pierwszej instancji oddalił skargę spółki, uznając, że prawidłowo organ odwoławczy dopatrzył się uchybień w postępowaniu przed organem pierwszej instancji i zasadnie uznał konieczność ponownego rozpatrzenia sprawy we wskazanym przez siebie szerszym zakresie. 2. Skarga kasacyjna (k. 115-122) 2.1. W skardze kasacyjnej działający w imieniu spółki pełnomocnik zaskarżył wyrok sądu pierwszej instancji w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, powiększonych o opłatę skarbową uiszczoną od dokumentu pełnomocnictwa. Jednocześnie pełnomocnik wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie. 2.2. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 146 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej: p.p.s.a.) w zw. z: a) art. 233 § 2 i art. 210 § 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2015 r. poz. 613, ze zm., dalej: o.p.), przez nieuwzględnienie skargi spółki, mimo że organ odwoławczy nie miał podstaw do przekazania sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia, gdyż postępowanie dowodowe nie wymagało przeprowadzenia w całości lub w części, a organ odwoławczy powinien był wydać merytoryczne rozstrzygnięcie w zakresie rozliczenia VAT zakwestionowanego przez organ pierwszej instancji, uchylając jego decyzję i umarzając postępowanie, b) art. 165b § 1 o.p., przez nieuwzględnienie skargi spółki, mimo że organ odwoławczy nie miał podstaw do wskazywania organowi pierwszej instancji kierunku ponownej analizy wykazanych przez niego w toku kontroli podatkowej okoliczności faktycznych pod kątem nieprawidłowości innych niż stwierdzone w toku tej kontroli i postępowania podatkowego, 2) art. 3 § 1 i 2 pkt 4 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a., przez wadliwe wykonanie funkcji kontrolnej w odniesieniu do zaskarżonej decyzji i przez brak odpowiedniego odniesienia się do zarzutów skargi, co wskazuje na brak rozważania przez sąd zarzutów i argumentów spółki i uniemożliwia spółce zapoznanie się z podstawami wydania takiego rozstrzygnięcia. 3. Odpowiedź na skargę kasacyjną (k. 143-144) 3.1. W odpowiedzi na skargę kasacyjną (pismo z dnia 25 sierpnia 2016 r.) organ odwoławczy wniósł o uchylenie wyroku z powodu nieważności postępowania, wskazując, że postanowieniem z dnia 2 lutego 2016 r. sygn. akt [...], Sąd Rejonowy w K. ogłosił upadłość spółki obejmującą likwidację jej majątku, tymczasem Syndyk Masy Upadłości spółki (dalej: syndyk) nie został zawiadomiony o rozprawie z dnia 10 maja 2016 r. W rozprawie tej wziął udział pełnomocnik spółki, która w tym czasie była już w stanie upadłości likwidacyjnej i nie mogła być stroną postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego powodu zdaniem organu w sprawie spełnione zostały przesłanki nieważności postępowania z art. 183 § 2 pkt 2 i 5 p.p.s.a. 4. Pisma stron w toku postępowania (k. 153-160 i 167-170) 4.1. W odpowiedzi na wystosowane w dniu 2 września 2016 r. wezwanie sądu do usunięcia braków formalnych skargi kasacyjnej jej autor przesłał: 1) uwierzytelnioną kopię odpisu postanowienia z dnia 2 lutego 2016 r. o ogłoszeniu obejmującej likwidację majątku upadłości spółki i wyznaczeniu osoby syndyka, 2) pełnomocnictwo od syndyka do działania w sprawie, 3) oświadczenie syndyka o podtrzymaniu skargi kasacyjnej wniesionej od wyroku w sprawie III SA/Gl 2299/15. 4.2. W piśmie z dnia 8 listopada 2016 r., w związku z uzupełnieniem braków skargi kasacyjnej, organ odwoławczy uzupełnił odpowiedź na skargę kasacyjną, wnosząc o oddalenie skargi kasacyjnej i wydanie rozstrzygnięcia o zwrocie kosztów postępowania, w tym zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5. Zaskarżony wyrok należy uchylić z uwagi na zaistnienie przesłanki nieważności postępowania. 6. Zgodnie z art. 183 § 1 zd. 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak pod rozwagę z urzędu nieważność postępowania. Nieważność postępowania przed sądem administracyjnym zachodzi m.in. wtedy, gdy strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany (art. 183 § 2 pkt 2), jak również wtedy, gdy strona została pozbawiona możności obrony swoich praw (art. 183 § 2 pkt 5). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przesłanki te zaistniały w okolicznościach sprawy. 7. Organ odwoławczy trafnie zwrócił uwagę w odpowiedzi na skargę kasacyjną na ogłoszenie wobec spółki upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika. Zgodnie z art. 144 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2016 r., poz. 2171 ze zm., dalej: p.u.n.) po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu. Od razu zauważyć też trzeba, że w świetle art. 52 p.u.n. skutki ogłoszenia masy upadłości powstają w dniu ogłoszenia upadłości, tj. wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości (por. Stanisław Gurgul, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2010 r., s. 164-165; Andrzej Jakubecki [w:] A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, 2011 r., teza 1 do art. 52). W okolicznościach sprawy postanowienie sądu upadłościowego w tym względzie wydane zostało w dniu 2 lutego 2016 r., a więc w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji. Od tej daty spółka nie miała już legitymacji procesowej w sprawach dotyczących masy upadłości, legitymację procesową do reprezentowania spółki (która pozostała stroną jedynie w znaczeniu materialnym) uzyskał natomiast syndyk. Zgodnie bowiem z art. 144 ust. 2 p.u.n. syndyk prowadzi postępowanie dotyczące masy upadłości w imieniu własnym, chociaż na rzecz upadłego (por. A. Jakubecki, op. cit. tezy 1-3 do art. 144). Należy równocześnie zauważyć, że w postępowaniu przed sądami administracyjnymi utrata legitymacji procesowej przez upadłego i uzyskanie jej przez syndyka masy upadłości jest sytuacją procesową ocenianą nie tylko w świetle norm p.u.n. Również z art. 124 § 1 pkt 4 p.p.s.a. wynika mianowicie, że ogłoszenie upadłości ma wpływ na dalsze postępowanie. Jakkolwiek przepis ten stanowi jedynie o obligatoryjnym zawieszeniu postępowania, jeżeli w stosunku do strony zostało wszczęte postępowanie upadłościowe, a sprawa dotyczy przedmiotu wchodzącego w skład masy upadłości, to przecież dyspozycja ta jest skutkiem stanu, w którym upadły utracił legitymację procesową. Jeśli w takiej sytuacji sąd pierwszej instancji proceduje z udziałem upadłego (jego pełnomocnika), a nie z udziałem syndyka, wydany w takich warunkach wyrok dotknięty jest wadą nieważności. Na konkluzję tę nie mają wpływu czynności podjęte przez sąd po zapadnięciu wyroku, w wyniku których syndyk popiera wniesioną od tego wyroku skargę kasacyjną, a pełnomocnik - działający dotąd w postępowaniu za spółkę - przedstawia pełnomocnictwo od syndyka. Wymaga podkreślenia, że zajście przesłanek nieważności postępowania należy badać na dzień ich wystąpienia, a zaistnienia skutków tej kwalifikowanej wady postępowania nie można sanować, chyba że konkretny przepis stanowi inaczej (np. można wskazać na art. 271 pkt 2 p.p.s.a., w świetle którego nie można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności, jeśli przed uprawomocnieniem się orzeczenia niemożność działania ustała lub brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowe). Należy też zauważyć, że choć przedmiotem kontroli sądowej w niniejszym postępowaniu jest decyzja kasacyjna organu odwoławczego, jest ona częścią postępowania mającego na celu ocenę (i ewentualną korektę) prawidłowości rozliczenia podatku od towarów i usług przez spółkę, co niewątpliwie wpływa na skład masy upadłości spółki. Podsumowując powyższe należy stwierdzić, że z uwagi na to, że w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji o rozprawie mającej mieć miejsce w dniu 10 maja 2016 r. nie został zawiadomiony jedyny podmiot mający od dnia 2 lutego 2016 r. legitymację procesową do występowania w tym postępowaniu za spółkę, i mimo tego został na tej rozprawie wydany wyrok, strona została pozbawiona możności obrony swych praw. W sprawie spełniona została zatem przesłanka nieważności z art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a., gdyż strona, z której udziałem sprawa została przez sąd rozpoznana, nie miała zdolności procesowej, jak i przesłanka nieważności z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., gdyż syndyk (będący stroną w znaczeniu formalnym) został pozbawiony możności występowania w sprawie i bronienia w ten sposób interesów spółki (strony w znaczeniu materialnym). 8. Stwierdzenie przez Naczelny Sąd Administracyjny wystąpienia przesłanki nieważności postępowania powoduje, że ocena wydanego w tym nieważnym postępowaniu wyroku jest bezprzedmiotowa. Brak było podstaw do rozważania zasadności podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, gdyż całość sprawy powinna być przedmiotem ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji, w granicach wynikających z art. 134 § 1 p.p.s.a. 9. Ze wskazanych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. 10. Mając na uwadze to, że zaskarżony wyrok został usunięty z obrotu prawnego w rezultacie wystąpienia przesłanki do zadziałania Naczelnego Sądu Administracyjnego z urzędu, a nie w wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej strony, brak było podstaw do zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz tej strony. ----------------------- 5