I OZ 1549/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jan Paweł Tarno po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 19 kwietnia 2017 r., sygn. akt IV SA/Wr 506/15 umarzające postępowanie wszczęte wnioskiem Z. Z. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego z urzędu w sprawie ze skargi Z. Z. na postanowienie Wojewody D. z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia o żądanej treści postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z 19 kwietnia 2017 r., IV SA/Wr 506/15, umorzył postępowanie wszczęte wnioskiem Z. Z. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego z urzędu w sprawie ze skargi Z. Z. na postanowienie Wojewody D. z [...] czerwca 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia o żądanej treści. W uzasadnieniu Sąd I instancji podniósł, że zgodnie z art. 260 zd. 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a.") w brzmieniu adekwatnym do daty wszczęcia postępowania, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stąd też Sąd, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego na podstawie przepisów znajdujących zastosowanie w niniejszej sprawie, nie był uprawniony do oceny tego postanowienia, które w momencie wniesienia skutecznego sprzeciwu zostaje wyeliminowane z obrotu prawnego, natomiast zobowiązany jest do oceny zasadności żądania przyznania prawa pomocy. Zgodnie z regułą wyrażoną wprost w art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (tj. koszty sądowe i koszty ustanowienia fachowego pełnomocnika) chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej. Do przepisów szczególnych należy zaliczyć przepisy p.p.s.a. określające przesłanki, od spełnienia których zależy przyznanie prawa pomocy. Art. 244 § 1 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do treści art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei, w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jednakże jak wynika z art. 249a p.p.s.a., jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. W kwestii wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych Sąd I instancji stwierdził, że skarżący, na mocy art. 239 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a., zwolniony jest z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków). Nie ma bowiem obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących statusu bezrobotnego, zasiłków oraz innych należności i uprawnień przysługujących osobie bezrobotnej. Tym samym rozpoznanie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie było zbędne. W realiach niniejszej sprawy również zbędne okazało się rozpatrzenie żądania ustanowienia dla skarżącego radcy prawnego, albowiem postanowieniem referendarza sądowego z 22 czerwca 2017 r., IV SA/Wr 506/15, skarżącemu został już ustanowiony pełnomocnik z urzędu – radca prawny F. F. Jak wynika zaś z akt postępowania, podjął on czynności zmierzające do zbadania stanu sprawy, stwierdzając ostatecznie w opinii z 10 sierpnia 2016 r., że nie ma podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od opisanego na wstępie wyroku. W ocenie Sądu, a wbrew twierdzeniom skarżącego, przedłożona przez radcę prawnego opinia została sporządzona z zachowaniem zasad należytej staranności. Zawiera ona bowiem całościową analizę sprawy oraz ocenę zasadności wniesienia skargi kasacyjnej w oparciu o ustawowe przesłanki wynikające z art. 174 p.p.s.a. Nie można zatem twierdzić, że pomoc prawna nie została skarżącemu udzielona w ogóle, bądź w nieprofesjonalny sposób. Podkreślić należy, że w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy Sąd bada jedynie ustawowe przesłanki zawarte w art. 246 p.p.s.a., które odnoszą się wyłącznie do sytuacji materialnej wnioskodawcy. Nie ocenia natomiast tego, czy ustanowiony już pełnomocnik spełnił oczekiwania skarżącego w odniesieniu do poszczególnych jego żądań, w tym także i zasadności wniesienia przysługujących stronie środków odwoławczych. Co więcej, przyznanie prawa pomocy obejmuje wyłącznie ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Jego wyznaczeniem zajmuje się natomiast właściwy organ samorządu zawodowego, o czym wprost stanowi art. 253 § 2 p.p.s.a. Skoro zatem strona nie była zadowolona z pomocy prawnej udzielonej jej przez dotychczasowego pełnomocnika winna była się zwrócić o jego zmianę do Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych we Wrocławiu, nie zaś do Sądu. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył Z. Z., wskazując że w jego ocenie nie otrzymał pomocy prawnej oraz że "sąd jeśli ustanawia pełnomocnika i obywatel nie ma żadnego wpływu na taki wybór to powinien ponosić konsekwencje wyboru a nie udawać, iż go to nie obchodzi". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak wynika z akt sprawy, postanowieniem z 22 czerwca 2016 r. przyznane zostało skarżącemu prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego z urzędu oraz umorzone postępowanie sądowe wszczęte wnioskiem o zwolnienie od koszów sądowych. Wyznaczony w sprawie przez Okręgową Izbę Radców Prawnych we Wrocławiu pełnomocnik 10 sierpnia 2016 r. przedstawił opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. W tym miejscu należy podkreślić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że wyznaczenie przez korporację prawniczą pełnomocnika i podjęcie przez niego działań stanowi wykonanie wydanego przez sąd postanowienia o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu. Tym samym skarżący nie może, np. ubiegać się o ponowne ustanowienie pełnomocnika, ponieważ prawo to zostało niejako skonsumowane (post. NSA z 22 kwietnia 2005 r., II OZ 262/05). Brak jest bowiem przepisu, który uprawniałby stronę do żądania wyznaczenia kolejnego adwokata (radcy prawnego) w sytuacji, gdy dotychczas wyznaczony adwokat (radca prawny) nie spełnił jej oczekiwań. Postępowanie w zakresie ponownego wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu jest więc w takiej sytuacji bezprzedmiotowe (post. NSA z 25 czerwca 2008 r., I OZ 460/08). Zauważyć także trzeba, że wyznaczony dla strony pełnomocnik jest uprawniony do odmowy podjęcia czynności procesowej, jeżeli uzna, że jest ona z oczywistych względów bezzasadna. Należy podkreślić, że sposób reprezentacji i współpracy pełnomocnika z mocodawcą nie podlega kontroli sądu administracyjnego. Kwestie w zakresie relacji pomiędzy pełnomocnikiem i stroną, jak i możliwości wyznaczenia innego pełnomocnika, należą wyłącznie do właściwego samorządu zawodowego, gdyż zmiana pełnomocnika z urzędu powinna odbywać się na płaszczyźnie działalności właściwych organów samorządu zawodowego (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Red. R. Hauser, M. Wierzbowski. Warszawa 2011, s. 784 i powołane tam orzeczenia). Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd, wedle którego w świetle art. 244 § 2 p.p.s.a. strona, której przyznano w ramach prawa pomocy profesjonalnego pełnomocnika z urzędu (art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a.), może wypowiedzieć takiemu pełnomocnikowi pełnomocnictwo procesowe i zwrócić się do odpowiednio uprawnionego organu korporacji zawodowej o wyznaczenie innej osoby pełnomocnika w ramach tego samego prawa pomocy, o ile nie zostało ono cofnięte przez wojewódzki sąd administracyjny na podstawie art. 249 p.p.s.a. (por. teza postanowienia NSA z 22 października 2014 r., II FZ 1492/14). W takiej sytuacji należało uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu prawidłowo zaskarżonym postanowieniem umorzył jako bezprzedmiotowe postępowanie w zakresie ponownego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny podziela również pogląd zaprezentowany przez Sąd I instancji dotyczący umorzenia postępowania o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych nie mógł być uwzględniony, gdyż z mocy art. 239 pkt 1 lit. d p.p.s.a. korzysta on z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych. Dotyczy to całego postępowania przed sądem pierwszej instancji, jak i postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 w zw. z art.197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.