II GSK 3721/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Gabriela Jyż (spr.) Sędzia NSA Jan Bała Sędzia WSA (del.) Stefan Kowalczyk po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 22 marca 2016 r., sygn. akt I SA/Gl 1401/15 w sprawie ze skargi A. P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 22 marca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. oddalił skargę A. P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2015 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym: pismem z dnia 7 maja 2015 r. skarżący wniósł o umorzenie nieopłaconych składek na: ubezpieczenie społeczne wraz z należnymi odsetkami za zwłokę za okres od marca 2009 r. do października 2014 r. w kwocie 48.588,22 zł (w tym należność główna w wysokości 37.992,22 zł, odsetki 10.596 zł); ubezpieczenie zdrowotne wraz z należnymi odsetkami za zwłokę za okres od marca 2009 r. do października 2014 r. w kwocie 23.391,98 zł (w tym należność główna w wysokości 17.760,98 zł, odsetki 5.631 zł); Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wraz z należnymi odsetkami za zwłokę za okres od marca 2009 r. do października 2014 r. w kwocie 4.795,08 zł (w tym należność główna w wysokości 3.689,08 zł, odsetki 1.106 zł) oraz należnych odsetek za zwłokę naliczanych od dnia wydania decyzji ZUS z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] lipca 2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił, na podstawie art. 28 ust. 3 a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), umorzenia należności w zakresie objętym wnioskiem skarżącego. Organ w motywach, powołując się na dokumenty zgromadzone w aktach sprawy, wskazał, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, które utrzymuje z dochodów osiąganych z prowadzonej działalności gospodarczej. Wskazał, że umorzenie należności z tytułu składek ma charakter wyjątkowy i musi być uzasadnione zaistnieniem ściśle określonych przesłanek, z których wynika, że nie tylko w chwili obecnej, ale również w przyszłości nie ma możliwości odzyskania należności. W ocenie ZUS taka sytuacja w odniesieniu do skarżącego nie zachodziła gdyż jego zadłużenie zabezpieczone jest hipoteką na nieruchomości, jak również nie został stwierdzony brak majątku z którego można poprowadzić egzekucję. Brak było wobec tego podstaw formalnych i merytorycznych dla podjęcia decyzji o umorzeniu należności objętych wnioskiem. Opierając się natomiast o przepis § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), organ stwierdził, że co prawda skarżący wykazał, iż spłata zadłużenia mogłaby pozbawić go zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, jednakże dochody z prowadzonej działalności gospodarczej powinny zaspokoić jego potrzeby. Zwrócił również uwagę, że skarżący nie wykazał aby poniósł jakiekolwiek straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić go możliwości dalszego prowadzenia działalności. Skarżący nie przedstawił w tym zakresie żadnych dokumentów. Nie wykazał także wystąpienia przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej do możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Objętą skargą decyzją Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie podzielając dotychczasową argumentację, że w odniesieniu do skarżącego nie zachodziły przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4 i 4a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz z pkt 3 i pkt 5 tego przepisu. Organ podkreślił, że skarżący nie prowadzi już działalności gospodarczej, jednak jak dotąd nie stwierdzono braku majątku, z którego może być prowadzone postępowanie egzekucyjne. Sąd I instancji oddalając skargę na tą decyzję wskazała w pierwszej kolejności, że skarżący nie złożył dowodów, które przeczyłyby przyjętemu za podstawę rozstrzygnięcia stanowi faktycznemu. Za bezsporne Sąd uznał okoliczności prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej; prowadzenia jednoosobowego gospodarstwa domowego; osiągnięcie zysku z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości od 2.500 zł. miesięcznie w 2012, 2.750 zł. w 2013 r. i 2.600 zł. w 2014 r.; posiadanie przez skarżącego stałego zlecenia. Zauważył, że ostatnia z wymienionych okoliczności wynikała z formularza przy ubieganiu się przez skarżącego o pomoc de minimis, zapewniającą możliwości odzyskania płynności finansowej, przy czym nie wynikało z niego ani miejsca jego świadczenia jak i wysokości wynagrodzenia. Podkreślił w tym zakresie, że strona nie skorzystała z uprawnień do składania dowodów w toku postępowania administracyjnego oraz wypowiedzenia się przed wydaniem w sprawie decyzji, wobec czego przyjąć należało, że nie był on w stanie wykazać innych okoliczności oprócz tych, które zostały uwzględnione przez organ. Sąd podzielił pogląd organu, że w sprawie nie wystąpiły w stosunku do skarżącego przesłanki określone w art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 pkt. 1 i 3 rozporządzenia wykonawczego. Stwierdził, że w odniesieniu do skarżącego nie miały zastosowania przesłanki określone w pkt. 1, 2, 3, 4 i 4a. Przesłanki określone w pkt 5 i 6 nie zostały natomiast spełnione gdyż, naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie można było również za oczywiste przyjąć, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Tę okoliczność potwierdzał, w ocenie Sądu fakt, że skarżący, nie licząc wynagrodzenia ze stałego zlecenia, posiadał miesięczne dochody w wysokości około 2.600 zł (2014 r.). Przywołując stan faktyczny sprawy Sąd I instancji za uprawnione uznał stanowisko organu, że w sprawie nie zachodziła zasadnicza przesłanka uzasadniająca umorzenie. Organ rozpatrzył bowiem możliwość umorzenia zaległości w oparciu o art. 28 ust. 3a ustawy i związany z nim § 3 rozporządzenia, podając, że sytuacja majątkowa skarżącego nie była na tyle trudna, iż wykluczała możliwość chociażby częściowej spłaty zadłużenia. W ocenie Sądu, mając na uwadze dochody jednoosobowego gospodarstwa domowego skarżącego, wykonywanie działalności gospodarczej i jego wiek, umorzenie należności oznaczałoby faktyczną, definitywną rezygnację z należnych ZUS składek w sytuacji, gdy okoliczności sprawy dawały prawo do wnioskowania, że istnieje możliwość przynajmniej częściowego ich uregulowania. W podstawie prawnej wyroku Sąd I instancji podał art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Skargą kasacyjną . P. zaskarżył w całości wyrok Sądu I instancji zarzucając mu: I. naruszenie prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w okolicznościach faktycznych sprawy: 1. art. 28 ust. 2 w zw. z art. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w odniesieniu do stanu majątkowego skarżącego, jego sytuacji osobistej i rodzinnej, które stanowią o ciężkiej sytuacji skarżącego uzasadniającej stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek na rzecz ZUS, podczas gdy prawidłowe zastosowanie powołanego przepisu prawa materialnego powinno stworzyć prawną podstawę do umorzenia należności skarżącego względem ZUS; 2. art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w odniesieniu do stanu majątkowego skarżącego, jego sytuacji osobistej i rodzinnej, a także mając na względzie ważny interes osoby zobowiązanej do płacenia składek, mimo, że okoliczności faktyczne sprawy uzasadniają możliwość umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności 3. § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, poprzez jego błędne niezastosowanie w okolicznościach przedmiotowej sprawy, a które to okoliczności uzasadniają w sposób oczywisty, że skarżący nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; II. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy: 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie, mimo, że okoliczności sprawy wskazując na niepodjęcie przez organ administracyjny wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, a także na nieuwzględnienie w stopniu dostatecznym słusznego interesu obywateli oraz przekroczenie granic uznania administracyjnego. Podnosząc te zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie wyroku Sądu I instancji w całości oraz o orzeczenie reformatoryjne, w trybie art. 188 p.p.s.a., ewentualnie o uchylenie wyroku Sąd I instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie znajduje uzasadnionych podstaw. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Oznacza to związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzutami i wnioskami skargi kasacyjnej, które mogą dotyczyć wyłącznie ocenianego wyroku Sądu I instancji. Natomiast stosownie do treści art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna powinna czynić zadość wymaganiom określonym dla pisma w postępowaniu sądowym oraz zawierać oznaczenie zaskarżonego orzeczenia ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości czy w części, przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, wniosek o uchylenie lub zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany. Przepis art. 174 p.p.s.a stanowi z kolei, iż skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: a) naruszenia prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) lub b) naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). W świetle cytowanych przepisów od autora skargi kasacyjnej należy wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów procesowych, które w jego ocenie naruszył Sąd I instancji i precyzyjne wyjaśnienie na czym polegało ich niewłaściwe zastosowanie lub błędna interpretacja - w stosunku do prawa materialnego, bądź wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd I instancji – w odniesieniu do przepisów postępowania. A zatem Naczelny Sąd Administracyjny, z uwagi na ograniczenia wynikające ze wskazanych regulacji prawnych, nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, ani uściślać bądź w inny sposób ich korygować. Mając powyższe na uwadze w pierwszej kolejności odnieść się należy do zarzutu naruszenia przepisów postępowania art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w ramach którego skarżący kasacyjnie zarzuca niezastosowanie tego przepisu pomimo niepodjęcia, w jego ocenie, przez organ wszelkich niezbędnych czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Zarzut ten nie znajduje uzasadnienia albowiem stan faktyczny sprawy ustalony przez organ w toku postępowania administracyjnego, o który oparł się Sąd I instancji dokonując kontroli rozstrzygnięcia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie dawała podstaw do stwierdzenia aby wymieniony organ nie powziął niezbędnych czynność w sprawie zmierzających do rzetelnego i kompleksowego rozpoznania żądania skarżącego (wniosku o umorzenie nieopłaconych składek), a tym samym brak było podstaw do uchylenia decyzji z dnia 13 października 2015 r. jak sugeruje kasator. Trafnie wywodzi autor skargi kasacyjnej w jej motywach, że poza obowiązkami spoczywającymi na organie administracji publicznej - wszechstronnego zebrania materiału dowodowego również na stronie postepowania, w szczególności w sprawach jak przedmiotowa, spoczywa, wynikająca z jej uprawnienia do czynnego udziału w sprawie, powinność przedstawienia i wykazania okoliczność mających przemawiać za słusznością jej wniosku. W tej sprawie, co wynika z treści motywów wyroku Sądu I instancji oraz analizy akt sprawy, strona przedstawiając swoją sytuację materialną mającą wskazywać na niezdolność do uregulowania należności wynikającej z nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, nie poparła swoich oświadczeń w ramach podnoszonych okoliczności wskazujących na faktyczne istnienie po stronie wnioskodawcy takiej sytuacji majątkowej, która powodowałaby, że spłata zadłużenia mogłaby pozbawić go możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Skarżący nie przedstawił, bowiem żadnych dokumentów mogących potwierdzić podnoszoną okoliczność ponoszenia strat w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą jak również nie określił wysokości tychże strat. Zauważyć przy tym należy, na co zwrócił również uwagę Sąd I instancji, że organ wzywał stronę do przedłożenia dokumentów na okoliczność wartości wyniku finansowego za okres ostatnich trzech lat poprzedzających złożenie wniosku o umorzenie należności i okres bieżący, które to wezwanie pozostało bez odpowiedzi. Informacje te zawarte zostały dopiero w "Oświadczeniu o stanie majątkowym". Strona również nie udokumentowała w sposób wyczerpujący, niepozostawiający wątpliwości, swojej sytuacji w zakresie ponoszonych comiesięcznie wydatków na utrzymanie. Nie zostało wykazane za pośrednictwem odpowiednich dowodów, jakie z niezbędnych bieżących (miesięcznych) wydatków składają się na określoną we wniosku kwotę około 2.500 zł. Nie udokumentowano również wskazanego zobowiązania alimentacyjnego w kwocie 600 zł. W takim stanie sprawy, przy bierności strony w odniesieniu do gromadzenia materiału dowodowego, brak było podstaw do stwierdzenia aby organ w toku sprawy administracyjnej naruszył zasady określone w tej materii w kodeksie postępowania administracyjnego (art. 7 i art. 77 § 1), co słusznie stwierdził Sąd I instancji. Także zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego uznać należy za niezasadny. Sformułowane w jego ramach naruszenie art. 28 ust. 2 w zw. z ust. 3, art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, w swej istocie sprowadza się do zakwestionowania oceny zaskarżonej decyzji przez Sąd I instancji co do prawidłowości odmowy umorzenia nieopłaconych składek z uwagi na wykazaną przez skarżącego sytuację materialną, gdzie strona stoi na stanowisku że istniały podstawy faktyczne do uwzględnienia jego żądania, w tym jego ważny interes, zaś nieumorzenie tychże należności wywoła u niego skutki w postaci pozbawienia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Odnosząc się do przesłanek określonych w powołanym art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń, który określa że należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności, gdzie całkowita nieściągalność określona została enumeratywnie w punkach 1 – 6 ustępu 3 art. 28 ustawy, podzielić należy ocenę Sądu I instancji. Stan faktyczny sprawy, wynikający z przedstawionych przez skarżącego oraz pozyskanych przez organ informacji dotyczących jego sytuacji majątkowej, wskazuje, że nie ziściła się którakolwiek z przesłanek określonych w przywołanym art. 28 ust. 3 ustawy. Nie mają bowiem żadnego zastosowania w stosunku do strony przesłanki określone w punktach 1 – 4a, a więc śmierć dłużnika, oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości, zaprzestanie prowadzenia działalności z jednoczesnym brakiem majątku, niezaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, wreszcie nieprzekraczanie przez nieopłacone składki kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Nie spełniły się również w stosunku do skarżącego przesłanki określone w punktach 5 i 6 powołanego ust. 3 –stwierdzenie braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję oraz oczywistość nieuzyskania w postępowaniu egzekucyjnym kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Z ustaleń organu wynika bowiem, że ani naczelnik urzędu skarbowego jak również komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Strona posiada składniki majątku – garaż na współwłasność, sprzedaż którego pozwoliłaby na uzyskanie środków, które mogłyby zostać przeznaczone na spłatę zobowiązania. Ponadto skarżący prowadzi działalność gospodarczą w ramach, której wykonuje zlecenie stałe. Zauważyć przy tym należy, że okoliczność ta – wykonywanie zlecenia – była podstawą ubiegania się przez stronę o pomoc de minimis, która to miała prowadzić do odzyskania płynności finansowej. Jakkolwiek nie jest to podstawą do uznania, że sytuacja majątkowa skarżącego jest dobra bądź polepsza się to nie można uznać, iż w przyszłości, na skutek podjętych przez stronę działań, stan ten nie ulegnie zmianie pozwalającej na uregulowanie zobowiązania wobec ZUS. Nie daje również podstaw do uznania, że aktualna sytuacja strony jest na tyle niekorzystana aby zasadnym było umorzenie należności, skoro skarżący dąży do poprawy swojej sytuacji materialnej. Również właściwie zostały ocenione w sprawie przesłanki wynikające z art. 28 ust. 3a ustawy oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, zgodnie z którymi to przepisami należności z tytułu składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w tym w przypadku gdy zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągałoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny – gdy pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Skarżący, co wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, gospodarstwo domowe prowadzi jednoosobowo, prowadzi również działalność gospodarczą w związku, z którą uzyskuje dochody z tytułu umowy zlecenia, jak również w latach 2012 – 2014 uzyskiwał z tejże działalności relatywne stałe dochody – zysk na poziomie około 2.500 zł. Podkreślenia w tym zakresie wymaga również okoliczność, na którą zwrócił uwagę Sąd I instancji, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy strona wykazała dochód miesięczny w wysokości 3.500 zł. Mając zaś na uwadze przywołaną już okoliczność rzeczywistego niewykazania ponoszonych miesięcznych zobowiązań brak było podstaw do uznania aby konieczność uiszczenia przez stronę zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia wywołało skutek w postaci niemożność zaspokojenia przez skarżącego swoich niezbędnych potrzeb życiowych. Trafnie w tym zakresie Sąd I instancji zauważył, że strona w zasadzie skoncentrowała się w dążeniu do umorzenia należnych składek, nie starając się skorzystać z innych form spłaty zobowiązania umożliwiających jej dostosowanie do aktualnych możliwości płatniczych również w aspekcie innych zobowiązań finansowych skarżącego. Reasumując, stwierdzić należy, że Sąd I instancji dokonał prawidłowej oceny decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zaś zaskarżone orzeczenie nie było wadliwe w zakresie podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 w zw. z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.