II SA/Sz 1451/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Gebel, Sędziowie Sędzia NSA Elżbieta Makowska (spr.),, Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska, Protokolant starszy sekretarz sądowy Małgorzata Płocharska-Małys, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 14 kwietnia 2016 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uchylenia, w wyniku wznowienia postępowania, decyzji w sprawie świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] nr [...]. Decyzją ostateczną z dnia [...], nr [...] Z K D Ś R i A MOPS, działając z upoważnienia Prezydenta Miasta, przyznał W. S. świadczenia z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną w wieku do lat, tj. syna A.., na okres od [...] r. Postanowieniem z dnia [...] na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a., wznowił z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie przyznanego, wyżej wskazaną decyzją, prawa do świadczenia alimentacyjnego z uzasadnieniem, że wyszły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne i nowe dowody, które istniały w dniu wydania decyzji, ale nie były znane organowi wydającemu decyzję. Organ ten mianowicie otrzymał odpis skrócony aktu zgonu Nr [...] z dnia [...] r. stwierdzający zgon w dniu [...]. G. K., tj. dłużnika alimentacyjnego. Następnie decyzją z dnia [...] wydaną na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 w związku z art. 145 § 1 pkt 5 oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 z późn. zm. dalej: "K.p.a."), art. 2 pkt 3, 7lit. a pkt 11, art. 9 ust. 1, art. 12 ust. 1 i 2, art. 20 ust. 2, art. 23 i art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 z późn. zm.) orzekł o uchyleniu decyzji z dnia [...] przyznającej prawo do świadczenia alimentacyjnego na osobę uprawnioną A.K. oraz odmówił przyznania świadczeń alimentacyjnych od dnia [..] na wymienione dziecko. W uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji wskazał, że dnia [...] otrzymał informację, że ojciec dziecka G.K., wobec którego orzeczony był obowiązek alimentacyjny na rzecz A.K. zmarł dnia [...] r. Zgon rodzica, który był dłużnikiem alimentacyjnym powoduje, że dziecko nie jest już osobą uprawnioną do alimentów, wobec czego wszczęto postępowanie w wyniku którego w decyzji z dnia [...] r. uznano, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres [...] r. są świadczeniami nienależnie pobranymi. W wyniku wniesionego odwołania od powyższej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i umorzyło postępowanie, a następnie wskazało na wznowienie postępowania stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. W myśl powyższego, postanowieniem z dnia [...] r. wznowiono postępowanie i zastosowano art. 151 § 1 K.p.a. W związku z tym, że obowiązek alimentacyjny ustał wobec zgonu dłużnika alimentacyjnego, należało, zdaniem organu I instancji, zmienić decyzję z dnia [...] poprzez odmowę z dniem [...] r. prawa do otrzymania świadczeń z funduszu alimentacyjnego na syna A.K.. Od powyższego rozstrzygnięcia W.S. wniosła odwołanie wskazując, że nie jest w stanie zwrócić zaliczki alimentacyjnej, gdyż znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Nadto wyjaśniła, że w okresie pobierania zaliczki alimentacyjnej nie wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Dopiero od policji dowiedziała się, że G.K. nie żyje od [...] r., zaś akt zgonu otrzymała w dniu [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, po rozpatrzeniu odwołania - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ II instancji zawarł ustalenia faktyczne identyczne z ustaleniami organu I instancji. SKO wyjaśniło następnie, że zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. Kolegium podkreśliło, że prawo do świadczenia alimentacyjnego jest ściśle związane z obowiązkiem alimentacyjnym. W przypadku gdy obowiązek alimentacyjny wygasa, np. na skutek śmierci dłużnika alimentacyjnego, wówczas wygasa prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego jako substytutu właściwej alimentacji. Nie można otrzymywać świadczenia z funduszu alimentacyjnego, gdy dłużnik alimentacyjny nie żyje. Dłużnik alimentacyjny G.K. zmarł [...] r. (akt zgonu nr [...] r.), zatem świadczenia alimentacyjne w okresie objętym decyzją z dnia r. nr [...] nie powinny przysługiwać. O fakcie tym organ I instancji dowiedział się po wydaniu decyzji przyznającej świadczenia alimentacyjne na rzecz osoby uprawnionej A.K., a zatem zaistniała przesłanka do wznowienia postępowania zawarta w art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. Według Kolegium, mając na uwadze okoliczność, że uprawnienie do świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest pochodną uprawnienia do świadczenia alimentacyjnego od osoby zobowiązanej i przysługuje w czasie gdy, na osobie zobowiązanej ciąży obowiązek alimentacyjny, to śmierć dłużnika alimentacyjnego powoduje unicestwienie obowiązku alimentacyjnego. Skoro zatem organ I instancji na podstawie wyroków Sądów orzekających o obowiązku alimentacyjnym G. K. przyznał świadczenia alimentacyjne, a następnie w dniu [...] powziął wiadomość o śmierci dłużnika alimentacyjnego (w dniu [...]r.), to zaistniała przesłanka do wznowienia postępowania administracyjnego w przedmiotowej sprawie oraz do uchylenia decyzji z dnia [...] i do odmowy przyzwania świadczenia alimentacyjnego w okresie od dnia [...]. W.S. nie zgadzając się z wyżej opisaną decyzją ostateczną wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego domagając się umorzenia postępowania administracyjnego. Skarżąca podobnie jak uprzednio w odwołaniu, podniosła, że w okresie pobierania zaliczki alimentacyjnej nie wiedziała o śmierci G. K. Dopiero od policji dowiedziała się, że G.K. nie żyje od [...]r., zaś akt zgonu otrzymała w dniu [...] r. Nie jest w stanie zwrócić pobranej zaliczki alimentacyjnej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze odpowiadając na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sadów administracyjnych ( Dz.U. z 2014 r., poz. 1647 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast w myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm., dalej: "P.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Z treści art. 145 § 1 tej ustawy wynika, że w przypadku gdy sąd stwierdzi, bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, czy też naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, albo inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję w całości lub w części, albo stwierdza jej nieważność bądź niezgodność z prawem. Przy czym zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzygając w granicach danej sprawy, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co oznacza, że kontrola ta jest prowadzona z urzędu niezależnie od podniesionych w skardze okoliczności. Skarga w niniejszej sprawie podlega uwzględnieniu, jednakże z przyczyn dostrzeżonych przez Sąd w ramach jego działania nakreślonego treścią powołanego wyżej art. 134 § 1 P.p.s.a., bowiem zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji uchybiają przepisom prawa procesowego, a uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W pierwszej kolejności zauważyć należy, że rozstrzygnięcia w sprawie zapadły w wyniku wznowienia postępowania zakończonego decyzją ostateczną Prezydenta Miasta z dnia [...], mocą której przyznano W.S. na syna A.K. prawo do zaliczki alimentacyjnej na okres od [...] r. W związku z tym wskazać należy, że instytucja wznowienia postępowania jest nadzwyczajnym trybem weryfikacji decyzji ostatecznych. Stwarza ona prawną możliwość ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej zakończonej decyzją ostateczną. Zakres postępowania w sprawie wznowienia postępowania wyznacza art. 149 § 2 K.p.a. Przedmiotem tego postępowania jest ustalenie, czy postępowanie zwyczajne, w którym zapadła decyzja ostateczna, było dotknięte jedną z wad wyczerpująco wyliczonych w art. 145 § 1 i art. 145a oraz 145b K.p.a., a w razie pozytywnego ustalenia - przeprowadzenie postępowania w celu rozpoznania i rozstrzygnięcia istoty sprawy będącej przedmiotem decyzji ostatecznej. Z brzmienia art. 149 § 2 K.p.a. wynika, że wydanie postanowienia o wznowieniu postępowania daje podstawę do rozpatrzenia dwóch połączonych ze sobą spraw, to jest sprawy dotyczącej przyczyn wznowienia oraz drugiej, co do rozstrzygnięcia istoty sprawy. W zależności od wyniku przeprowadzenia postępowania określonego w art. 149 § 2 K.p.a. organ wydaje rozstrzygnięcie zgodnie z art. 151 K.p.a. Z kolei przepis art. 151 § 1 pkt 2 K.p.a. stanowi, że jeżeli organ stwierdzi w wyniku wznowienia postępowania, iż istnieją podstawy do uchylenia decyzji, której dotyczy wznowione postępowanie na podstawie art. 145 § 1 K.p.a., to uchyla decyzję dotychczasową i wydaje nową rozstrzygającą o istocie sprawy. Zasada ta doznaje jednak ograniczenia w sytuacji przewidzianej w § 2 art. 151 K.p.a., zgodnie z którym w przypadku gdy w wyniku wznowienia postępowania nie można uchylić decyzji na skutek okoliczności, o których mowa w art. 146 K.p.a. organ administracyjny ograniczy się do stwierdzenia wydania zaskarżonej decyzji z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu których nie uchylił tej decyzji. Zgodnie z art. 146 K.p.a. nie uchyla się decyzji, jeśli od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji upłynął przewidziany tym przepisem okres czasu (art. 146 § 1), a także nie uchyla się decyzji, jeżeli w wyniku wznowienia postępowania mogłaby zapaść wyłącznie decyzja odpowiadająca w swej istocie decyzji dotychczasowej (art. 146 § 2). Powyższa regulacja określa zatem przesłanki negatywne ograniczające dopuszczalność uchylenia decyzji administracyjnej w trybie wznowienia postępowania. Wystąpienie tych przesłanek nie ogranicza dopuszczalności wznowienia postępowania, natomiast ogranicza możliwość organu rozstrzygnięcia we wznowionym postępowaniu sprawy co do istoty. W rozpoznawanej sprawie zapadłe decyzje zostały wydane po wznowieniu postępowania zakończonego decyzją ostateczną z dnia [...] r., co nastąpiło postanowieniem z dnia [...], na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a., tj. wyjścia na jaw istotnych dla sprawy nowych okoliczności nieznanych organowi w dacie wydania decyzji. Zgodnie z art. 146 § 1 K.p.a. uchylenie decyzji z przyczyn określonych w art. 145 § 1 pkt 3 do pkt 8 K.p.a. nie może nastąpić, jeżeli od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji upłynęło pięć lat. Wymieniony pięcioletni termin ma charakter materialny, co oznacza, że jego upływ powoduje taki skutek, iż decyzja ostateczna nie może być uchylona, choćby wydano ją z naruszeniem prawa. Zatem z tej przyczyny nie może nastąpić uchylenie pierwotnej decyzji, jeżeli od dnia jej doręczenia lub ogłoszenia upłynęło pięć lat. Tymczasem, z akt administracyjnych, przedstawionych sądowi wraz z odpowiedzią na skargę, ani z ustaleń zawartych w decyzjach organów obu instancji, nie wynika kiedy decyzja z dnia [...] r. została doręczona stronie, a zatem nie jest możliwe w aktualnym stanie sprawy jednoznaczne ustalenie kiedy rozpoczął bieg pięcioletni termin określony w art. 146 § 1 K.p.a. Prowadzenie postępowania po upływie przedawnienia określonego w art. 146 § 1 K.p.a. narusza zasadę trwałości decyzji administracyjnych, której podstawową funkcją jest stabilizacja stosunków prawnych. Zatem upływ okresu wskazanego w art. 146 § 1 K.p.a. oznacza bezwzględny zakaz merytorycznego orzekania w sprawie (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2009 r., sygn. akt I OSK 1604/09, Lex nr 745097 czy z dnia 18 lutego 2010 r. sygn. akt I OSK 596/09, Lex nr 595425). Podkreślenia wymaga jednak, że ustalenie czy nastąpiło przedawnienie możliwości uchylenia decyzji ostatecznej z przyczyny określonej w art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. musi opierać się na faktach. Dlatego brak ustalenia przez organy orzekające w sprawie daty doręczenia skarżącej decyzji z dnia [...] r. stoi na przeszkodzie zajęcia przez sąd jednoznacznego stanowiska co do tego czy organy te naruszyły przepisy postępowania nie uwzględniając z urzędu przesłanki, o której mowa w art. 146 § 1 K.p.a., uniemożliwiającej uchylenie, w wyniku wznowienia postępowania, decyzji ostatecznej i w konsekwencji tego naruszenia orzekły z naruszeniem art. 151 § 2 K.p.a., co doprowadziło do wydania rozstrzygnięcia merytorycznego w pkt 2 decyzji. Jak z powyższego wynika, wskazany brak materiału dowodowego oraz ustaleń faktycznych, stanowiący naruszenie art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 1 K.p.a. mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ ustali zatem kiedy została doręczona skarżącej decyzja z dnia [...] i w zależności od wyniku tego ustalenia, wyda decyzję zgodnie z wyżej wskazanymi przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego dotyczącymi wznowienia postępowania administracyjnego. Z powyższych względów należało orzec jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.