I GZ 261/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ludmiła Jajkiewicz po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia I. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 21 grudnia 2015 r., sygn. akt III SA/Gl 1835/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I. W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [a] r., nr [a] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w G. Postanowieniem z dnia 21 grudnia 2015 r. (sygn. akt III SA/Gl 1835/15) Wojewódzki Sąd Administracyjny w G., działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a."), odmówił skarżącej I. W. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych - w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. dnia [a] r. w przedmiocie podatku akcyzowego. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca oświadczyła, iż organy celne prowadzą w stosunku do niej postępowania egzekucyjne, w ramach których dokonano zajęcia jej rachunków bankowych, czym de facto uniemożliwiono jej dalsze prowadzenie działalności gospodarczej i w efekcie strona nie ma środków finansowych umożliwiających uiszczenie wpisów sądowych od skarg składanych do sądu administracyjnego. Skarżąca oświadczyła również, że prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe razem z jedenastoletnią córką, przy czym jedyny dochód gospodarstwa pochodzi z działalności gospodarczej, która aktualnie przynosi stratę, wynoszącą – [a] zł (według stanu na dzień [a] r.). Z treści wniosku wynika również, że wnioskodawczyni nie posiada żadnego majątku, żadnych oszczędności, papierów wartościowych. Dwa samochody strony ([a] i [a]) zostały zabezpieczone zastawem rejestrowym na rzecz banku. Strona oświadczyła również, że stan jej kredytu odnawialnego na rachunku bieżącym prowadzonym dla jej firmy wynosi - [a] zł (według stanu na dzień [a] r.) W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego, skarżąca nadesłała do akt sprawy zestaw materiałów źródłowych i dokumentów potwierdzających jej własną, aktualną sytuację majątkową i uprawdopodabniających oświadczenia zawarte na druku urzędowego formularza PPF. We wniosku strona nie uwzględniła natomiast swojego męża, podnosząc że: nie mieszka razem z mężem, nie prowadzi z nim wspólnego gospodarstwa domowego, nie ma wiedzy na temat stanu finansowego męża, mąż nie wyraził zgody na podanie żadnych danych dotyczących swojego stanu majątkowego oraz nie wyraził zgody na pomoc w finansowaniu kosztów procesów związanych z firmą skarżącej i decyzjami podejmowanymi przez nią w związku z tą działalnością. W toku postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy skarżąca nie wykazała aktualnego stanu majątkowego swojej matki, stwierdzając, że pomimo tego, iż matka jest właścicielką mieszkania, to nie prowadzą one razem wspólnego gospodarstwa domowego. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia [a] r. (odmawiającego przyznanie prawa pomocy) skarżąca podniosła, że udokumentowała swoją sytuację majątkową w sposób wystarczający dla rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, natomiast pozostałe kwestie, o wyjaśnienie których wzywał referendarz sądowy - w szczególności aktualna kondycja majątkowa jej męża - nie są istotne dla rozpoznania jej wniosku. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżąca nie zdołała wykazać w sposób dostateczny, aby znajdowała się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd stwierdził, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy dokonać rzetelnej i wyczerpującej analizy całokształtu nie tylko osobistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy, ale również osób, z którymi wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, jak również małżonka wnioskodawcy (niezależnie od tego, jaki ustrój majątkowy obowiązuje w małżeństwie i niezależne o tego, czy małżonek prowadzi razem z wnioskodawcą wspólne gospodarstwo domowe). W ocenie WSA, w orzecznictwie ugruntowany jest podgląd, zgodnie z którym małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy (art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm.), obejmującej swoim zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, nie może odnieść skutku dezaprobata wnioskodawcy dla wspomnianej praktyki orzeczniczej przyjętej w judykaturze i doktrynie. Sąd dodał przy tym, że twierdzenia skarżącej o rozpadzie i kryzysie małżeństwa - jakkolwiek prawdopodobne - nie zostały poparte żadnym dowodem ani nawet uprawdopodobnione. Nic nie zmienia faktu, że skarżąca nadal pozostaje w związku małżeńskim, a na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego nawet wtedy, gdy nie prowadzą oni wspólnego gospodarstwa domowego. Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożyła [a] [a], domagając się uchylenia tego orzeczenia. Podniosła, że skoro przedłożyła wszystkie dokumenty potwierdzające jej sytuację finansową, to krzywdzące jest dla niej twierdzenie Sądu pierwszej instancji, iż nie wykazała w sposób dostateczny, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy. Strona podkreśliła, że nie uchyla się o podania danych dotyczących stanu finansów jej męża, a jedynie nie ma wiedzy na ten temat. Stwierdziła, że małżonek nie ma obowiązku informowania drugiego o stanie majątku oraz może samodzielnie i swobodnie zarządzać swoim odrębnym majątkiem. Skarżąca wskazała, że jej małżeństwo jest w trakcie rozpadu i wobec tego mąż nie wyraził zgody na podanie danych finansowych dokumentujących jego aktualny stan majątkowy, zakładając że ustalono przed zawarciem związku małżeńskiego rozdzielczość majątkową, polegającą na rozporządzaniu tylko swoim majątkiem. W konkluzji skarżąca stwierdziła, że całokształt sytuacji swojej i bliskich przedstawiła w sposób kompetentny z dostępnych jej materiałów, a jej sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i córki. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na wstępie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że sprawa sądowoadministracyjna, w której został złożony przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy została wszczęta przed datą wejścia w życie nowelizacji ustawy procesowej, wprowadzonej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), na mocy której został zmieniony m.in. art. 260 p.p.s.a. Mając na uwadze tę okoliczność oraz treść art. 2 ustawy nowelizującej, przyjąć należy, że w stosunku do wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym (sprzed nowelizacji). Oznacza to, że po wniesieniu przez stronę sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego, którego sprzeciw ten dotyczył utraciło moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, a od wydanego przez ten Sąd orzeczenia stronie przysługiwało zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd ma obowiązek dokonania oceny - na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów - czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przedmiotowej sprawie skarżąca wskazała we wniosku o przyznanie prawa pomocy określone okoliczności, które jej zdaniem uzasadniają zwolnienie jej od kosztów sądowych, a następnie - w wykonaniu wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a. zarządzenia referendarza sądowego - nadesłała dokumenty dotyczące jej sytuacji finansowej i majątkowej, mające wspierać oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przedłożona dokumentacja składała się (vide odpis pisma z dnia [a]. - k. [a] akt sądowych) z: 1) kserokopii zaświadczeń wystawionych przez banki, informujących o zajęciach rachunków bankowych firmowych i osobistych, 2) kserokopii zeznania podatkowego za 2014 r., 3) kserokopii zaświadczenia z rejestru mieszkańców o zameldowaniu na pobyt stały, 4) kserokopii umowy kredytowej wraz z załącznikiem, 5) rachunków za mieszkanie, gaz i prąd, 6) wyjaśnień, kserokopii aktu zawarcia związku małżeńskiego oraz kserokopii wpisu aktu notarialnego umowy majątkowej ustanawiającej rozdzielność majątkową przed zawarciem związku małżeńskiego, 7) kserokopii aktu notarialnego określającego właściciela mieszkania przy ul. [a] oraz powierzchnię lokalu, 8) kserokopii dokumentacji wskazującej na jakim etapie prowadzone są wobec skarżącej postępowania egzekucyjne składające się z tytułów wykonawczych stosowanych w egzekucji należności pieniężnych oraz protokołów zajęcia i odbioru ruchomości, 9) kserokopii dowodów rejestracyjnych dwóch pojazdów skarżącej z odpowiednimi wpisami oraz oświadczeń z tytułu zabezpieczenia rzeczowego (zastawu) o poddaniu się egzekucji na rzecz banku, 10) kserokopii dokumentacji za ostatnie trzy miesiące w związku z prowadzoną działalności gospodarczą w postaci deklaracji VAT wraz z urzędowym poświadczeniem odbioru dokumentu elektronicznego, rejestrów sprzedaży i zakupów oraz wydruków raportów kasowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do przedstawionych oświadczeń i dokumentacji. Z tego względu nie można przyjąć, że Sąd w sposób rzetelny ocenił, czy w sprawie ziściły się przesłanki przyznania prawa pomocy określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jako wyłączny powód odmowy przyznania skarżącej prawa pomocy Sąd pierwszej instancji wskazał brak udokumentowania sytuacji majątkowej i finansowej męża skarżącej. Sąd uznał przy tym, że: 1) przy analizie całokształtu sytuacji majątkowej strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę również sytuację majątkową małżonka tej strony (bez względu na obowiązujący w małżeństwie ustrój majątkowy), 2) niezależnie od tego, czy małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, mają oni - wynikający z art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - obowiązek wzajemnej pomocy, który obejmuje swoim zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z tym kosztów. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie orzekającym w tej sprawie, przyjęta przez Sąd pierwszej instancji wykładnia art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest nieprawidłowa, a jej uwzględnienie przy ocenie spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy doprowadziło Sąd pierwszej instancji do błędnych wniosków. Wynikający ze wspomnianego przepisu obowiązek wzajemnej pomocy małżonków obejmuje wszelkie czynności faktyczne jednego z małżonków wspierające drugiego z nich w wykonywaniu przez niego jego praw i obowiązków wynikających z małżeństwa (zob. M. Sychowicz [w:] K. Piasecki (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. 5, Warszawa 2011, s. 148). Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków ściśle łączy się z obowiązkiem współdziałania małżonków dla dobra rodziny, który obejmuje wszystkie czynności, które są potrzebne do prawidłowego funkcjonowania rodziny, w tym także dla właściwego wychowania dzieci oraz powstrzymywania się od zachowań, które mogłyby przynieść uszczerbek interesom rodziny jako całości i poszczególnym jej członkom (zob. M. Sychowicz, op. cit., s. 149). W doktrynie wskazuje się, że powinności małżonków w zakresie wzajemnej pomocy zostały sprecyzowane w art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z którego wynika, że małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny. Podkreślenia wymaga, że w komentarzach do analizowanego przepisu wyraźnie wskazuje się (zob. m.in. J. Gajda [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, 4. wydanie, Warszawa 2015, s. 219), iż obowiązek ten służy zaspokojeniu usprawiedliwionych potrzeb całej grupy rodzinnej, a zatem przy jego spełnianiu należy uwzględnić potrzeby zbiorowe rodziny (np. mieszkanie, opał, energia elektryczna) i potrzeby indywidualne członków rodziny (np. wyżywienie, odzież, mieszkanie, higiena osobista, ochrona zdrowia). Powyższe wskazuje, że obowiązek wzajemnej pomocy i obowiązek współdziałania dla dobra rodziny odnoszą się zasadniczo do podejmowania starań w celu zapewnienia potrzeb bytowych rodziny i wzajemnego wspierania się małżonków w wypełnianiu obowiązków małżeńskich i rodzinnych. Natomiast za zbyt daleko idące należy uznać wywodzenie z art. 23 i art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązku pokrywania przez jednego z małżonków kosztów postępowań sądowych inicjowanych przez drugiego z małżonków w związku z jego działalnością gospodarczą, która nie jest prowadzona w ramach przedsiębiorstwa wchodzącego w skład majątku wspólnego. Trudno bowiem przyjąć, że w takim przypadku uiszczanie kosztów sądowych służy zaspokajaniu potrzeb rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny dostrzega, że w orzecznictwie sądów administracyjnych dominujący i powielany jest pogląd przeciwny, przy czym na ogół stanowisko takie nie jest głębiej uzasadniane. Sąd w składzie orzekającym w tej sprawie uznaje, że w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy dopuszczalne (a niekiedy konieczne) jest domaganie się od wnioskodawcy - z powołaniem się na art. 23 i art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - przedłożenia dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej i finansowej małżonka osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak celem tego wezwania powinna być ocena, czy w konkretnym przypadku można obiektywnie oczekiwać, że wsparcie małżonka (związane - co wskazano wyżej - przede wszystkim z zapewnieniem środków utrzymania) pozwoli stronie zobowiązanej do poniesienia kosztów postępowania na poczynienie oszczędności na poczet tychże kosztów, co niewątpliwie miałoby znaczenie z punktu widzenia przyznania prawa pomocy. Dokonanie takiej oceny powinno być jednak poprzedzone analizą sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej wnioskodawcy, dokonaną w oparciu o oświadczenia i dokumenty złożone w toku postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy. Jak już wskazano, w tej sprawie Sąd pierwszej instancji w ogóle nie przeanalizował treści wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i dokumentów nadesłanych przez stronę w odpowiedzi na wezwanie wystosowane na podstawie art. 255 p.p.s.a. Odmowa przyznania prawa pomocy została natomiast uzasadniona brakiem nadesłania dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej męża skarżącej przy błędnym założeniu - wynikającym z wadliwej wykładni art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - że małżonek wnioskodawcy jest zobligowany do pokrywania kosztów sądowych w procesach prowadzonych w związku z działalnością gospodarczą wnioskodawcy. Wskazane wadliwości zaskarżonego postanowienia musiały skutkować jego uchyleniem. Przy ponownym rozpoznawaniu wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji - uwzględniając ocenę wyrażoną w niniejszym postanowieniu - odniesie się do oświadczeń i dokumentów złożonych przez stronę w ramach postępowania zainicjowanego jej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, a następnie oceni, czy w tej sprawie dla wykazania spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. niezbędne jest udokumentowanie sytuacji finansowej męża skarżącej, a jeśli tak - to jakie są skutki braku przedłożenia takiej dokumentacji. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.