II SA/Bd 191/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Piechowiak (spr.) Sędziowie sędzia WSA Renata Owczarzak sędzia WSA Jarosław Wichrowski Protokolant starszy sekretarz sądowy Elżbieta Brandt po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 kwietnia 2016 r. sprawy ze skargi P. M. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty [...] z [...] października 2015 r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] r., nr [...], Starosta W. nałożył na P. M. (skarżącą) obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w postaci pobranego stypendium szkoleniowego za okres od [...] r. do [...] r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że decyzją własną z dnia [...] r. uchylił decyzję z dnia [...] r. o utracie statusu osoby bezrobotnej przez skarżącą z dniem [...] r., jednocześnie orzekając o pozbawieniu jej tego statusu od dnia [...] r. w związku z przyznaniem jej świadczenia pielęgnacyjnego. Z kolei decyzją z dnia [...] r. organ uchylił decyzję własną z dnia [...] r. przyznającą skarżącej stypendium w okresie odbywania szkolenia w dniach 20 października - [...] r. i jednocześnie odmówił przyznania jej tego stypendium ze względu na to, iż od dnia [...] r. skarżąca nie posiadała statusu osoby bezrobotnej. Przywoławszy brzmienie art. 76 ust. 2 pkt 1 i ust. 1 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy organ uznał pobrane przez skarżącą stypendium szkoleniowe za świadczenie pobrane nienależnie. Wskazał ponadto, że skarżąca została pouczona o obowiązkach bezrobotnego i okolicznościach związanych z warunkami, jakie należy spełnić, aby posiadać status osoby bezrobotnej w dniu rejestracji w urzędzie pracy, tj. [...] r. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, iż zaistniała sytuacja nie jest skutkiem jej zaniedbań, a zobowiązanie do zwrotu pobranego stypendium szkoleniowego jest dla niej krzywdzące. Decyzją z dnia [...] r., nr [...], Wojewoda [...] utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Przedstawiwszy stan faktyczny sprawy oraz przywoławszy brzmienie art. 76 ust. 1 ust. 2 pkt 1 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy organ potwierdził stanowisko Starosty [...], że skarżąca odebrała pouczenia o tym, w jakich okolicznościach następuje utrata statusu bezrobotnego, a co za tym idzie, utrata m.in. prawa do stypendium w okresie szkolenia. Organ wskazał również, że skarżącą pouczono o obowiązku zwrotu świadczeń w przypadku ich nienależnego pobrania. Jak stwierdził, pomimo powyższego skarżąca wystąpiła do MOPR we W. o przyznanie jej świadczeń z uwagi na niepełnosprawność syna, nie powiadomiła o tym PUP we W., ani też o fakcie otrzymania wnioskowanych świadczeń, choć obowiązek przekazania urzędowi pracy powyższych informacji również zawarty był w pouczeniu dla bezrobotnych. Wojewoda wskazał, że od [...] r. skarżąca podlega ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu jako świadczeniobiorca, za którego opłacane są składki, o czym PUP we W. powziął informację w dniu [...] r. W związku z powyższym, w ocenie organu odwoławczego, Starosta słusznie orzekł o utracie przez skarżącą statusu osoby bezrobotnej z dniem [...] r., w związku z powyższym stypendium z tytułu odbywania szkolenia, które zostało wypłacone skarżącej, uznać należy za nienależne i podlega zwrotowi. W skardze na powyższą decyzję P. M. powtórzyła zarzuty zawarte w odwołaniu od decyzji organu I instancji, podnosząc ponadto, że z dokumentów przez nią przedstawionych wyraźnie wynika, iż składając wniosek do MOPR o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w dniu [...] r. skarżąca nie wiedziała, że otrzyma zwrot za październik 2014 r., a jakiekolwiek pieniądze z MOPR otrzymała dopiero [...] r. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonego decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2014 r., poz. 1647) sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i procesowego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej p.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym zaskarżona decyzja może być uchylona tylko wówczas, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego albo inne naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie (art. 145 §1 pkt 1 p.p.s.a.). Ponadto sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), a także stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 3 p.p.s.a.). Badając zaskarżoną decyzję w granicach określonych przepisami powołanych wyżej ustaw Sąd stwierdził, że narusza ona, podobnie jak decyzja organu I instancji, przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik postępowania. Skargę należało więc uwzględnić. Materialnoprawną podstawę decyzji obu instancji stanowił przepis art. 76 ust. 1 oraz art. 76 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t. j. Dz. U. z 2015 r., poz. 149 ze zm. – dalej "u.p.z."). Zgodnie z art. 76 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależne świadczenie pieniężne, jest obowiązana do zwrotu, w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji w przedmiocie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego, kwoty otrzymanego świadczenia wraz z przekazaną od tego świadczenia zaliczką na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składką na ubezpieczenie zdrowotne. Za świadczenie pobrane niezależnie rozumieć zaś należy m.in., zgodnie z art. 76 ust. 2 pkt 1 u.p.r., świadczenie pieniężne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do jego pobierania, jeżeli pobierający to świadczenie był pouczony o tych okolicznościach. Treść przywołanych powyżej przepisów wskazuje, że ustawodawca wprowadza obowiązek zwrotu "nienależnie pobranego świadczenia", a nie "świadczenia nienależnego". Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji jak również poprzedzającej ją decyzji organu I instancji nie wynika, aby ta okoliczność była przedmiotem rozważań organów rozpatrujących niniejszą sprawę. Rozróżnienie obydwu pojęć ma tymczasem zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. W orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się uwagę na błędne utożsamianie pojęcia "świadczenia nienależnego" i "świadczenia nienależnie pobranego". Jak trafnie zauważył WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 15 kwietnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Po 1270/14 (dostępny na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl) "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że się ono jemu nie należy. Wspomniane rozróżnienie pojęć, przyjęte zostało w orzecznictwie sądów administracyjnych na tle instytucji zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (vide: wyroki NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/09, z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, z dnia z 4 października 2011 r. sygn. akt I OSK 762/11; dostępne na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). Wyodrębnić więc należy dwa elementy, których stwierdzenie pozwala na uznanie odpowiedzialności świadczeniobiorcy i nałożenie na niego obowiązku zwrotu pobranego świadczenia – element obiektywny i element subiektywny. Element obiektywny oznacza wypłatę świadczenia bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Element subiektywny wymaga z kolei określonej świadomości świadczeniobiorcy. Samo odpadnięcie podstawy wypłaconego świadczenia nie wyczerpuje bowiem dyspozycji powołanego przepisu. Istotnym elementem tej regulacji jest pouczenie świadczeniobiorcy o okolicznościach, których wystąpienie w czasie pobierania świadczeń powoduje utratę tego uprawnienia. Celem tego pouczenia jest umożliwienie takiego ukształtowania swojej sytuacji przez pobierającego świadczenie, by nie został on narażony na konieczność jego zwrotu (por. wyrok Naczelnego Sądu z dnia 14 grudnia 2009r. sygn. akt I OSK 826/09). Nałożenie na skarżącą obowiązku zwrotu pobranego stypendium szkoleniowego za okres [...]– [...] r. było skutkiem uchylenia decyzji przyznającej jej to stypendium przy jednoczesnej odmowie jego przyznania (decyzja z dnia [...] r.). Powyższe było z kolei wynikiem uchylenia decyzji z dnia [...] r. o utracie statusu osoby bezrobotnej przez skarżącą z dniem [...] r. z jednoczesnym pozbawieniem jej tego statusu od dnia [...] r. (w związku z przyznaniem jej świadczenia pielęgnacyjnego od dnia [...] na podstawie decyzji z dnia [...] r.). Organy podkreślały przy tym, iż skarżąca odebrała pouczenie o okolicznościach powodujących utratę statusu osoby bezrobotnej z dniem jej rejestracji w urzędzie pracy ([...].). Mając na uwadze powyżej przedstawioną sytuację faktyczną w sprawie oraz poczynione wcześniej rozważania stwierdzić należy, iż organy obu instancji rozstrzygając w przedmiocie uznania stypendium szkoleniowego przyznanego skarżącej za świadczenie pobrane nienależnie ograniczyły się do stwierdzenia zaistnienia elementu obiektywnego uznania odpowiedzialności świadczeniobiorcy, tj. okoliczności pobrania przez skarżącą przyznanego stypendium w okresie później uznanym za okres, w którym skarżąca nie posiadała już statusu bezrobotnego. Organy zaniechały jednocześnie weryfikacji elementu subiektywnego związanego ze stosunkiem wolicjonalnym skarżącej względem zaistniałych okoliczności. Nie budzi wątpliwości, iż stypendium, o którym mowa w art. 41 u.p.z. przyznane świadczeniobiorcy po utracie przez niego statusu osoby bezrobotnej jest świadczeniem nienależnym, tj. przyznanym w sytuacji odpadnięcia podstawy prawnej do jego przyznania. Sytuacja powyższa zaistniała w niniejszej sprawie i okoliczność ta nie budzi sporu wśród stron. Bezspornym jest również, iż w momencie rejestracji w urzędzie pracy skarżąca pouczona została o okolicznościach powodujących utratę statusu osoby bezrobotnej, m.in. o wynikającym z art. 74 u.p.z. obowiązku zawiadomienia w ciągu 7 dni powiatowego urzędu pracy o podjęciu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub o złożeniu wniosku o wpis do ewidencji działalności gospodarczej 11 oraz o zaistnieniu innych okoliczności powodujących utratę statusu bezrobotnego albo utratę prawa do zasiłku (pouczenie opatrzone podpisem skarżącej znajduje się w aktach sprawy). Pobieranie, na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego lub dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych na skutek upływu ustawowego okresu jego pobierania wyklucza uznanie za bezrobotnego (art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. j u.p.z.), co z kolei zaliczyć należy do innych okoliczności, o których mowa w art. 74 u.p.z.). Organy obu instancji nie wzięły jednak pod uwagę, iż przyznanie skarżącej świadczenia w postaci stypendium szkoleniowego nastąpiło w okresie, kiedy posiadała ona status osoby bezrobotnej, a okoliczności pozbawiające ją tego statusu jeszcze nie nastąpiły. W momencie pobierania przyznanego stypendium skarżąca nie mogła zatem mieć świadomości wystąpienia okoliczności pozbawiającej ją uprawnienia do pobrania przedmiotowego świadczenia, albowiem okoliczność ta wystąpiła później na skutek przyznania jej - decyzją z [...] r. - wnioskowanego na niepełnosprawnego syna świadczenia pielęgnacyjnego od [...] r. Weryfikacja elementu subiektywnego nie pozwala na uznanie, iż skarżąca, pobierając przedmiotowe stypendium, działała w złej wierze, nie informując organu o znanej jej zmianie sytuacji prawnej mającej wpływ na uprawnienia wynikające z u.p.z. Z art. 74 u.p.z. jednoznacznie wynika, że moment, w jakim rodzi się obowiązek powiadomienia organu, to moment wystąpienia określonych zmian. Dla oceny, czy spełniony został element subiektywny wynikający z definicji świadczenia pobranego nienależnie konieczne jest zatem ustalenie czasu, w jakim świadczeniobiorczyni uzyskała wiedzę co do wystąpienia okoliczności obligujących ją do powiadomienia organu (vide wyrok WSA w Gliwicach z dnia 28 stycznia 2015 r., IV SA/GL 459/14, dostępny na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie pobranie przez skarżącą przyznanego stypendium nastąpiło w okresie, gdy spełniała ona wszelkie warunki do jego uzyskania. Uznanie, iż świadczenie to pobrane zostało nienależnie, jest więc w ocenie Sądu konstatacją mylną. Ponownie rozpatrując sprawę organ administracji winien uwzględnić wskazania wynikające z powyższego uzasadnienia, mając w szczególności na uwadze właściwą interpretację pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia", ze wskazaniem, że ocena w tej kwestii jest ściśle związana z uświadomieniem sobie tego faktu przez świadczeniobiorcę. Mając na uwadze powyższe, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.