II SA/Wa 1887/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Sędziowie WSA Iwona Maciejuk, Ewa Marcinkowska, Protokolant specjalista Marek Kozłowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2016 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] o odmowie przyznania J. K. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia [...] czerwca 2013 r., uzupełnionym następnie pismem z dnia [...] lipca 2013 r., J. K. wystąpił do Prezesa ZUS o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. We wniosku wyjaśnił, że jest w trudnej sytuacji. Wskazał, że jego niskie możliwości zarobkowe i majątkowe spowodowane są jego niepełnosprawnością. Cierpi na zespół [...]. W chwili obecnej nie ma żadnych dochodów. Ponadto podniósł, że jest osobą nieporadną życiowo. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] maja 2014 r. wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), odmówił przyznania J. K. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W wyniku rozpatrzenia wniosku strony z dnia [...] czerwca 2014 r. o ponowne rozpatrzenia sprawy, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] maja 2014 r. odmawiającą przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał swoją wcześniejszą argumentację wskazując, iż renta z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ w sprawie nie została spełniona przesłanka niemożności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Powyższą decyzję zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J. K. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę i wyrokiem z dnia [...] stycznia 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1999/14 uchylił decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] sierpnia 2014 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, iż wydanie ostatecznej decyzji w sprawie winno być poprzedzone ponownym skierowaniem skarżącego do lekarza orzecznika ZUS w celu zbadania jego aktualnego stanu zdrowia i ustalenia zdolności do pracy oraz analizą jego sytuacji rodzinnej i finansowej. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku J. K. z dnia [...] czerwca 2014 r., Prezes ZUS powołaną na wstępie decyzją utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] maja 2014 r. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r., poz. 748) jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie warunki wymienione w tym przepisie. Po przeprowadzeniu postępowania orzeczniczego, Komisja Lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] czerwca 2015 r. ustaliła, iż skarżący jest częściowo niezdolny do pracy od [...] czerwca 2014 r. do [...] kwietnia 2016 r. Mając to na uwadze Oddział ZUS w K. decyzją z dnia [...] lipca 2015 r. przyznał skarżącemu rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Przepisy powołanej ustawy nie przewidują zbiegu świadczenia określonego w art. 83, o przyznaniu którego decyduje Prezes ZUS, ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe (por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2001 r. sygn. akt II SA 388/01). W związku z powyższym Prezes ZUS stwierdził, iż po ponownym przeanalizowaniu przesłanek wynikających z art. 83 ustawy nie mógł przyznać wnioskodawcy świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] września 2015 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez J. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi pełnomocnik strony wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez przyznanie skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, ewentualnie o uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji i przekazanie organowi sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów procesowych, w tym zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Skarżący zarzucił kwestionowanej decyzji obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez niesłuszne i nieuzasadnione okolicznościami sprawy przyjęcie, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki wymienione w powyżej wskazanym przepisie, które warunkują przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Podniósł także zarzut naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: a) art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., poprzez zaniechanie przez organ wydający decyzję w niniejszej sprawie zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w sposób wyczerpujący oraz oparcie decyzji tylko i wyłącznie na nieaktualnych dokumentach zebranych na potrzeby innych postępowań, w konsekwencji czego decyzja wydana została w oparciu o błędne ustalenia faktyczne; b) art. 80 k.p.a., poprzez dokonanie dowolnej i pobieżnej oceny materiału dowodowego zgromadzone w sprawie poprzez oparcie rozstrzygnięcia tylko na części dowodów i pominięciu tych, które dowodzą przeciwnie (zaświadczenia lekarskie przedstawione przez skarżącego) i przyjęcie za udowodnione okoliczności niepokrywające się ze stanem faktycznym niniejszej sprawy, a w konsekwencji uznanie, iż brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego. W uzasadnieniu skargi jej autor podkreślił, iż zaskarżona decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa oraz w oparciu o błędne ustalenia faktyczne. Skarżący J.K. jest bowiem osobą bardzo schorowaną i nieporadną życiowo. Cierpi na [...], które połączone są z [...]. Na wszystkie choroby skarżący leczy się od kilku lat, w związku z czym regularnie przyjmuje środki farmakologiczne oraz pozostaje pod stałą opieką lekarską. Skarżący od dnia [...] kwietnia 1999 r. do dnia [...] czerwca 2008 r. pobierał świadczenie rentowe z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W 2008 roku J. K. uległ wypadkowi, w którym doznał bardzo poważnego urazu głowy, w wyniku czego stan jego zdrowia uległ znacznemu pogorszeniu. Od czasu wypadku skarżący jest bezrobotny. Od kilku lat pomimo stałego leczenia jego stan zdrowia nie uległ poprawie, a wręcz ulega systematycznemu pogorszeniu. Obecnie stan zdrowia skarżącego jest na tyle zły, iż uniemożliwia mu nie tylko podjęcie jakiejkolwiek pracy, ale również samodzielną egzystencję. W świetle powyższego, powołane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji orzeczenie komisji lekarskiej ZUS budzi wiele zastrzeżeń. Zdaniem skarżącego spełnia on wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r. poz. 1647 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu, kontrola ta jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z jego treścią, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia - odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu - przez osoby, które nie spełniają warunków do jego uzyskania w zwykłym trybie. Świadczenia z ww. przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, są bowiem finansowane z budżetu państwa (art. 84 ww. ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści art. 83 ust. 1 ww. ustawy wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie została spełniona przesłanka niezbędna do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określona w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż skarżący nie może być uznany za osobę, która nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym omawiany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy, bądź wiekiem. Oba elementy skarżącego zaś nie dotyczą. Bezspornym w niniejszej sprawie jest bowiem, że skarżący, który w dacie orzekania przez organ miał 48 lat, nie osiągnął ustawowego wieku emerytalnego mężczyzn. Nie orzeczono też wobec skarżącego całkowitej niezdolności do pracy. Prezes ZUS, kierując się dyspozycją art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2012 r. – Prawo o postępowaniu przez sadami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zrealizował wytyczne Sądu zawarte w wyroku z dnia 12 stycznia 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1999/14 i ustalił stan zdrowia skarżącego na dzień orzekania, w formie wymaganego orzeczenia komisji lekarskiej ZUS. W aktach administracyjnych znajduje się bowiem ostateczne orzeczenie komisji lekarskie ZUS z dnia [...] czerwca 2015 r. ustalające, że skarżący jest jedynie częściowo niezdolny do pracy. Orzeczenie to zostało wydane w trybie przewidzianym w art. 14 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który stanowi, że oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy, związku przyczynowego niezdolności do pracy lub śmierci z określonymi okolicznościami, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do samodzielnej egzystencji, celowości przekwalifikowania zawodowego - dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik Zakładu. Zgodnie natomiast z art. 14 ust. 2a ww. ustawy, od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia. Komisja lekarska podejmuje rozstrzygnięcie również w formie orzeczenia (ust. 2f). Należy w tym miejscu podkreślić, iż Prezes ZUS orzekając w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie może dokonywać swobodnej oceny zdolności wnioskodawcy do podjęcia zatrudnienia, lecz jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS, a w przypadku wniesienia od niego sprzeciwu, orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS. W stanie faktycznym niniejszej sprawy ustalenia dokonane ostatecznie przez Komisję Lekarską ZUS w orzeczeniu z dnia [...] czerwca 2015 r. były wiążące dla Prezesa ZUS. Zgodnie bowiem z art. 14 ust. 3 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej ZUS. Także Sąd w ramach kontroli decyzji Prezesa ZUS nie ma uprawnień do określenia stanu zdrowia osoby wnioskującej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, czy też nakazywania wydania orzeczenia o stanie zdrowia określonej treści. Rola sądu administracyjnego sprowadza się jedynie do oceny zgodności z prawem wydanych w sprawie decyzji administracyjnych. To zaś wyłącznie strona skarżąca może w każdym czasie, w sytuacji pogarszającego się stanu zdrowia, wnioskować do ZUS o ponowne przeprowadzenie badań, w celu ewentualnego stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy. Reasumując, brak spełnienia przez skarżącego powyżej wskazanej przesłanki, tj. niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, wyłącza - w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy - możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 listopada 2007 r. sygn. akt I OSK 711/07, publ. https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Okoliczność ta przesądza również o treści rozstrzygnięcia. Niemniej, co w sprawie najistotniejsze, a co podkreślił Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji, przyznanie skarżącemu decyzją ZUS Odział w K. z dnia [...] lipca 205 r. nr [...] renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Bowiem przesłanki uzyskania renty wyjątkowej zakreśla art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, wymieniając wśród nich m.in. niespełnienie warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Odpadnięcie któregokolwiek ze wskazanych w tym przepisie warunków powoduje niemożność przyznania lub utratę prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Przepisy powołanej ustawy nie przewidują zbiegu uprawnień do wzajemnie wykluczających się świadczeń w trybie zwykłym i w trybie wyjątku, a zaistnienie takiej okoliczności stanowi podstawę do wydania decyzji odmawiającej przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja Prezesa ZUS w przedmiocie odmowy przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku, nie narusza prawa. Zarzuty skargi są całkowicie chybione, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę przyznanie skarżącemu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, a której to okoliczności wydaje się nie dostrzegać strona skarżąca. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.