I FZ 313/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Małgorzata Niezgódka - Medek, , , po rozpoznaniu w dniu 14 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia r. pr. M. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 5 września 2016 r. sygn. akt I SA/Op 97/16 w przedmiocie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy w sprawie ze skargi PPHU D. sp. z o.o. z/s w D. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 22 czerwca 2015 r. nr ... w przedmiocie nadania rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji nieostatecznej określającej zobowiązanie w podatku od towarów i usług za okresy od czerwca do listopada 2011 r. postanawia: oddalić zażalenie. W dniu 5 sierpnia 2015 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wpłynęła skarga PPHU D. sp. z o.o. z/s w D. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 22 czerwca 2015 r. w przedmiocie nadania rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji nieostatecznej, dotyczącej podatku od towarów i usług za okres od czerwca do listopada 2011 r. W tym samym dniu do Sądu pierwszej instancji wpłynął również wniosek skarżącej o ustanowienie adwokata z urzędu. Na mocy zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 5 sierpnia 2015 r. skarżąca została wezwana do uzupełnienia braków formalnych skargi, poprzez złożenie dokumentu (odpisu z KRS), wykazującego umocowanie do reprezentacji spółki. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca przesłała protokół z posiedzenia zarządu spółki, z którego, zdaniem skarżącej, wynikało umocowanie dla prokurenta J. Ł., który podpisał w jej imieniu skargę. Postanowieniem z dnia 15 października 2015 r., sygn. akt I SA/Op 439/15, referendarz sądowy przyznał skarżącej prawo pomocy obejmujące zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie na jej rzecz radcy prawnego. W dniu 3 listopada 2015 r. Okręgowa Izba Radców Prawnych w O. wyznaczyła pełnomocnikiem skarżącej r. pr. M. B. Postanowieniem z dnia 15 grudnia 2015 r., sygn. akt I SA/Op 439/15, Sąd pierwszej instancji odrzucił skargę wniesioną przez PPHU D. sp. z o.o. z/s w D. Na powyższe orzeczenie skarżąca, działająca za pośrednictwem ustanowionego na jej rzecz radcy prawnego, złożyła zażalenie, które zostało uwzględnione postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 marca 2016 r., sygn. akt I FZ 15/16. W związku z powyższym, na mocy zarządzenia z dnia 1 kwietnia 2016 r. spółka została wezwana do podpisania skargi oraz o wykazanie umocowania dla osoby dokonującej tej czynności procesowej. W odpowiedzi na wezwanie Sądu, r. pr. M. B. przedłożył dwa egzemplarze podpisanej skargi oraz dokumenty, z których wynikał sposób reprezentacji spółki (m. in. odpis z KRS). Wyrokiem z dnia 8 czerwca 2016 r., sygn. akt I SA/Op 97/16, wydanym na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę PPHU D. sp. z o.o. z/s w D. Spółka nie skorzystała z prawa do wniesienia skargi kasacyjnej. W dniu 20 lipca 2016 r. do Sądu pierwszej instancji wpłynął wniosek r. pr. M. B. o przyznanie nieopłaconych kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu obejmujący: 1. nieopłacone koszty pomocy prawnej udzielonej w postępowaniu w sprawie o sygn. akt I SA/Op 439/15 w wysokości 240 zł, na podstawie § 14 ust 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490 ze zm.), zwanego dalej "rozporządzeniem z 2002 r." 2. nieopłacone koszty pomocy prawnej w postępowaniu zażaleniowym przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w sprawie o sygn. akt I FZ 15/16 w kwocie 120 zł, podstawie § 14 ust 2 pkt 2 lit. d rozporządzenia 2002 r.; 3. nieopłacone koszty pomocy prawnej udzielonej w postępowaniu w sprawie o sygn. akt I SA/Op 97/16 w wysokości 480 zł, na podstawie § 21 ust 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2015 r., poz. 1805.), zwanego dalej "rozporządzeniem z 2015 r." 4. zwrot poniesionych w sprawie wydatków związanych z przedłożonym do akt sprawy odpisem z KRS dotyczącym spółki, w kwocie 60 zł. Postanowieniem z dnia 5 sierpnia 2016 r., sygn. akt I SA/Op 97/16, referendarz sądowy przyznał radcy prawnemu wynagrodzenie w kwocie 295,20 zł, zawierające kwotę 55.20 zł podatku od towarów i usług. W uzasadnieniu referendarz stwierdził, że rozporządzenie z 2015 r. nie znajdowało zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż postępowanie zostało wszczęte przed wejściem w życie tego aktu prawnego. Referendarz przyznał pełnomocnikowi wynagrodzenie w kwocie 240 zł z tytułu zastępstwa w sprawie z wniesionej skargi. Nie przyznał natomiast wynagrodzenia za udział w postępowaniu zażaleniowym oraz z tytułu zwrotu kosztów poniesionych w związku z uzyskaniem pełnego odpisu z KRS. W złożonym od powyższego orzeczenia sprzeciwie pełnomocnik ponownie wniósł o przyznanie mu wynagrodzenia w zakresie analogicznym, jak w złożonym wcześniej wniosku. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 5 września 2016 r. Sąd pierwszej instancji przyznał pełnomocnikowi wynagrodzenie w kwocie 442,80 zł, zawierające kwotę 82.80 zł podatku od towarów i usług. Sąd pierwszej instancji nie zgodził się z orzeczeniem referendarza w części dotyczącej wynagrodzenia z tytułu udziału pełnomocnika w postępowaniu zażaleniowym, które przyznał na podstawie § 14 ust. 2 pkt 2 lit. d rozporządzenia z 2002 r. Wskazał ponadto, że nie było podstaw, by wynagrodzenie za udział w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji przyznawać dwukrotnie, gdyż sprawa nie była dwukrotnie rozpoznawana. Podkreślił również, że zwrot kosztów uzyskania pełnego odpisu z KRS nie mieścił się w dyspozycji art. 205 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "Ppsa", określających niezbędne koszty postępowania strony działającej osobiście oraz za pośrednictwem profesjonalnego pełnomocnika. Na powyższe orzeczenie r. pr. M. B. złożył zażalenie, w którym wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa, ewentualnie o rozpoznanie sprawy objętej zaskarżonym postanowieniem na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa. Jako podstawy zażalenia pełnomocnik powołał naruszenie: - art. 250 § 1 Ppsa w zw. z § 21 i § 22 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia z 2015 r., poprzez błędne przyjęcie, że za zastępstwo prawne w sprawach I SA/Op 439/15 oraz I SA/Op 97/16 należy się jedynie wynagrodzenie w kwocie 240 zł, obliczone na podstawie § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia z 2002 r.; - art. 250 § 1 Ppsa w zw. z § 15 pkt 2 rozporządzenia z 2002 r., poprzez przyjęcie, że wydatek poniesiony przez pełnomocnika w związku z uzyskaniem pełnego odpisu z KRS nie stanowił niezbędnego i udokumentowanego wydatku, a w związku z tym nie podlegał zwrotowi; - art. 205 § 2 w zw. z art. 250 § 1 w zw. z art. 211 i art. 213 Ppsa, poprzez przyjęcie, że stanowi on postawę prawną do określenia wynagrodzenia pełnomocnika świadczącego pomoc prawną z urzędu; - art. 205 § 2 w zw. z art. 211 i art. 213 Ppsa, poprzez przyjęcie, że przepis ten nie stanowi podstawy do zwrotu wydatków w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie jest niezasadne. Odnosząc się do argumentów podniesionych w rozpoznawanym środku odwoławczym należy w pierwszej kolejności wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny w składzie niniejszym podziela prezentowany przez stronę pogląd, iż w przypadku, gdy pełnomocnik reprezentuje stronę w obu instancjach, stawki wynagrodzenia odnoszą się do każdej instancji oddzielnie. Zgodzić należy się również z twierdzeniem, że jeśli orzeczenie sądu pierwszej instancji zostanie uchylone, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania, za ponowny udział przed sądem pierwszej instancji przysługuje odrębne wynagrodzenie (por. m. in. powoływane przez stronę postanowienie NSA z dnia 12 lutego 2009 r., II FZ 38/09, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Powyższe stanowisko, wbrew autorowi zażalenia, nie znajduje jednak zastosowania, gdy sprawa, na skutek orzeczenia NSA, zostaje poddana merytorycznej ocenie wojewódzkiego sądu administracyjnego po raz pierwszy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszym postępowaniu, w którym postanowienie o odrzuceniu skargi zostało uchylone, co doprowadziło w konsekwencji do wydania orzeczenia co do istoty sprawy. Wskazać należy bowiem, że uchylenie postanowienia o odrzuceniu skargi nie prowadzi do ponownego rozpoznania sprawy, gdyż z uwagi na pierwotne stwierdzenie niedopuszczalności skargi, sprawa nie była de facto rozpoznawana. Rozpoznania skargi nie można natomiast utożsamiać ze stwierdzeniem jej niedopuszczalności. W toku postępowania sąd bowiem każdorazowo najpierw bada dopuszczalność skargi, a następnie, jeśli nie stwierdzi przeszkód formalnych, rozpoznaje skargę (poddaje skargę merytorycznej ocenie). Przyjęcie stanowiska autora zażalenia prowadziłoby do przyjęcia wadliwego wniosku, że wynagrodzenie należałoby odrębnie przyznawać za działania pełnomocnika podjęte w ramach badania dopuszczalności skargi (uzupełnienie braków formalnych) oraz ponownie za czynności, które wykonał w związku z jej merytorycznym rozpoznaniem (sporządzenie skargi, udział w rozprawie itp.). Zasadą jest jednak, że wynagrodzenie za udział w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji przysługuje tylko jednokrotnie. Swoisty wyjątek od tej zasady został wskazany w powołanym w zażaleniu orzecznictwie i obejmuje wyłącznie przypadki, gdy sprawa jest po raz wtóry merytorycznie rozpoznawana przez wojewódzki sąd administracyjny. Za taką wykładnią, odmienną od stanowiska zawartego w zażaleniu, przemawiają zresztą względy celowościowe. Należy bowiem liczyć się z tym, że ponowne rozpoznanie sprawy wymaga od pełnomocnika dokonania powtórnej analizy sprawy, tym razem w kontekście wyroku sądu drugiej instancji. Niezbędne może okazać się uzupełnienie stanowiska strony, w nawiązaniu do wywodów, które w swym orzeczeniu zawarł Naczelny Sąd Administracyjny. Trzeba również wziąć pod uwagę fakt, że ponowne rozpoznanie sprawy wiąże się przeważnie z udziałem w kolejnej rozprawie przez wojewódzkim sądem administracyjnym. Nie budzi zatem wątpliwości, że w takim wypadku nakład pracy pełnomocnika w ramach reprezentowania strony, może być istotnie większy. W sytuacji natomiast odrzucenia skargi, skuteczne postępowanie zażaleniowe przerywa jedynie tok czynności, które sąd podejmuje w każdej sprawie sądowoadministracyjnej, na co składa się badanie dopuszczalności skargi oraz ocena jej zasadności. Zważywszy na konieczność wniesienia zażalenia i reprezentowania strony w postępowaniu zażaleniowym oczywistym jest również, że za ten etap postępowania pełnomocnikowi należy się odrębne wynagrodzenie. Sąd pierwszej instancji zasadnie zatem uznał, że pełnomocnikowi należy się jedno wynagrodzenie za udział w postępowaniu ze skargi oraz odrębne wynagrodzenie za udział w postępowaniu zażaleniowym. Co do zasady, nie można bowiem wywodzić z orzecznictwa, które expressis verbis odnosi się do ponownego rozpoznania sprawy przez sąd pierwszej instancji, skutków w postaci dwukrotnego przyznania wynagrodzenia w przypadkach, gdy sprawa jest rozpoznawana przez ten sąd jednokrotnie. Należy również wskazać, że powyższe rozważania Sąd pierwszej instancji poczynił niejako obok stanu faktycznego niniejszego postępowania. Jak wynika bowiem z akt sprawy, pierwszą czynnością, której dokonał pełnomocnik skarżącej było wniesienie zażalenia. Nie można zatem stwierdzić, niezależnie od wcześniejszych wywodów, że świadczył skarżącej pomoc prawną, którą można by wiązać z czynnościami poprzedzającymi odrzucenie skargi. Czynności, na które pełnomocnik powołał się w zażaleniu, były podjęte w celu wniesienia zażalenia oraz zapoznania się ze sprawą, rozstrzygniętą wyrokiem z dnia 5 sierpnia 2016 r., sygn. akt I SA/Op 97/16. Pełnomocnik nie wnosił natomiast skargi. Nie uzupełniał również jej braków formalnych przed wydaniem postanowienia z dnia 15 grudnia 2015 r., sygn. akt I SA/Op 439/15. Nie można również zgodzić się z autorem zażalenia, że wysokość wynagrodzenia za reprezentowanie skarżącej w pierwszej instancji należało ustalać na podstawie rozporządzenia z 2015 r. W rozporządzeniu tym ustawodawca wskazał bowiem w § 22, że do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem 1 stycznia 2016 r. stosuje się przepisy dotychczasowe (rozporządzenie z 2002 r.) do czasu zakończenia postępowania w danej instancji. Postępowanie w pierwszej instancji zostało natomiast wszczęte w dniu 10 lipca 2015 r. (data nadania skargi), a zatem ustalając wysokość wynagrodzenia Sąd pierwszej instancji słusznie wskazał na § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia z 2002 r. Datą wszczęcia postępowania w pierwszej instancji jest bezsprzecznie data wniesienia skargi, chyba że postępowanie wszczynane jest na wniosek, o którym mowa w art. 63 Ppsa. Sąd nie naruszył zatem art. 250 § 1 Ppsa w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia z 2015 r., gdyż wskazany przepis wykonawczy nie znajdował zastosowania w rozpoznawanej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny nie zgodził się również z autorem zażalenia odnośnie wydatków poniesionych w związku z wydaniem mu pełnego odpisu z KRS. Był to bowiem wydatek, którego pełnomocnik nie był obowiązany ponosić w celu właściwego reprezentowania skarżącej na zasadzie prawa pomocy. Wydatki związane z uzyskaniem dokumentów potwierdzających umocowanie dla prokurenta, który podpisał skargę, obciążały w niniejszej sprawie spółkę. Stosunek prawny, wynikający z ustanowienia pełnomocnika z urzędu, nie wymaga natomiast aby tego typu wydatki ponosił z własnych środków ustanowiony w sprawie pełnomocnik. Wydatki pełnomocnika należy zatem utożsamiać z niezbędnymi wydatkami poniesionymi w ramach świadczenia pomocy prawnej z urzędu, co nie obejmuje wydatków wskazanych w zażaleniu, towarzyszących normalnemu funkcjonowaniu spółki kapitałowej w profesjonalnym obrocie. Wbrew autorowi zażalenia, Sąd pierwszej instancji nie naruszył więc art. 205 § 2 i art. 250 § 1 Ppsa w zw. z § 15 pkt 2 rozporządzenia z 2002 r., gdyż w przepisach tych mowa jest o wydatkach pełnomocnika, rozumianych jako niezbędne wydatki poniesione w ramach świadczenia pomocy prawnej z urzędu. Sąd nie naruszył również art. 211 i art. 213 Ppsa, gdyż wydatki stanowiące element kosztów sądowych, o których mowa w tych przepisach (podlegające zwrotowi na podstawie art. 205 § 2 Ppsa), w ogóle nie odnoszą się do osoby pełnomocnika ustanowionego na zasadzie prawa pomocy. Wynika to z art. 237 i art. 238 Ppsa, które to przepisy wskazują, że chodzi tu o wydatki sądu administracyjnego, towarzyszące konkretnym czynnościom procesowym, które są pokrywane przez stronę postępowania, w myśl zasady określonej w art. 199 Ppsa. Na poczet wydatków, o których mowa w art. 211 i art. 213 Ppsa, pobierane są zaliczki od strony wnoszącej o przeprowadzenie danej czynności (art. 237 § 1 Ppsa). Dotyczyć to może np. należności tłumaczy, kuratorów, kosztów ogłoszeń, diet oraz kosztów podróży sędziów i pracowników sądowych (art. 213 pkt 1 i 2 Ppsa). Podkreślić należy, że choć katalog wydatków określonych w art. 213 pkt 1 i 2 Ppsa nie ma charakteru zamkniętego, to brak jest podstaw, aby nadawać im inny charakter, niż wynikający z art. 237 i art. 238 tej ustawy. Nie można zatem przyjąć, że do wydatków tych zaliczają się wydatki ponoszone przez pełnomocnika świadczącego pomoc prawną z urzędu, czy też, tak jak w rozpoznawanej sprawie, wydatki spółki, towarzyszące wykazaniu umocowania dla jej prokurenta. Tym samym, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa.