II OSK 1/17

Dnia 16 stycznia 2018 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon Sędziowie sędzia NSA Jerzy Stelmasiak /spr./ sędzia del. WSA Piotr Broda Protokolant starszy inspektor sądowy Mariusz Szufnara po rozpoznaniu w dniu 16 stycznia 2018 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 30 sierpnia 2016 r. sygn. akt IV SA/Gl 288/16 w sprawie ze skargi H.M. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lutego 2016 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z 30 sierpnia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę H.M. (dalej jako "skarżący") na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] lutego 2016 r. w przedmiocie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] stycznia 2016 r. odmówił skarżącemu potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Jako podstawę decyzji wskazał art. 5 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 1 oraz art. 3 ustawy z 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz.U. z 2015 r. poz. 693 – dalej jako "ustawa o działaczach opozycji"). Organ wyjaśnił, że skarżący w dniu 15 marca 1968 r. przebywał w Katowicach jako uczestnik kursu przygotowawczego do studiów i w tym dniu został na Rynku w Katowicach pobity pałką przez funkcjonariuszy MO i ZOMO, a następnie doprowadzony do komisariatu milicji przy ul Pocztowej, gdzie został przesłuchany i zwolniony do domu. W ocenie organu, brak jest dowodów na udział strony w demonstracji studentów, a deklarowany uszczerbek na zdrowiu nie został potwierdzony żadnymi dowodami. Skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z [...] lutego 2016 r. Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z [...] stycznia 2016 r. Organ wskazał, że skarżący przedłożył decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z [...] listopada 2015 r., w której stwierdzono, że skarżący nie był pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa oraz, że w archiwach nie zachowały się dokumenty wytworzone przez stronę lub przy jej udziale w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Zdaniem organu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza antykomunistycznej działalności skarżącego oraz doznanych represji Z zeznań skarżącego wynika, że nie był przetrzymywany bez wyroku dłużej niż 48 godzin. Nie można potwierdzić, że brał udział w wystąpieniu wolnościowym, o którym nie wiedział. Skarżący nie mógł być relegowany z uczelni, ponieważ nie podjął nauki jako student. Ponadto, w ocenie organu, nawet gdyby uznać, że z uwagi na udział we wskazanym wydarzeniu w dniu 15 marca 1968 r. skarżący nie został przyjęty na uczelnię, jest to represja, która nie została objęta przepisami ustawy. Dodatkowo skarżący nie wykazał, że doznał rozstroju zdrowia na okres powyżej siedmiu dni, ponieważ jak sam oświadczył następnego dnia udał się do pracy. Skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. Oddalając skargę Sąd I instancji w pierwszej kolejności przedstawił przesłanki przyznania status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych wynikające z ustawy o działaczach opozycji. Sąd I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 5 ust. 3 pkt 1 ustawy o działaczach opozycji, do wniosku dołącza się dokumenty potwierdzające spełnienie warunków dla uznania osoby za działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Ustawodawca nałożył więc na wnioskodawcę obowiązek przedłożenia stosownych dokumentów. Nie zwalnia to organu prowadzącego postępowanie od obowiązku podejmowania działań zmierzających do wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, jednak ciężar dowodu przenosi na wnioskodawcę. W ocenie Sądu I instancji, stan faktyczny sprawy nie budzi zasadniczych wątpliwości. Sąd I instancji wskazał, że jak wynika z oświadczenia skarżącego, następstwem pobicia było uszkodzenie ciała, które obecnie skutkuje pogorszeniem stanu zdrowia i koniecznością intensywnego leczenia. Ponadto skarżący wskazuje, że konsekwencją tego zdarzenia były represje – skarżący został skreślony z kursu przygotowawczego i uniemożliwiono mu podjęcie studiów na Politechnice Śląskiej. Ponadto, pomimo wzorowego wykonywania obowiązków pracowniczych nigdy nie otrzymał żadnego awansu oraz był pomijany przy przyznawaniu odznaczeń państwowych. Sąd I instancji wskazał, że skarżący przedłożył postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z 18 września 2009 r. o umorzeniu śledztwa w sprawie przekroczenia uprawnień służbowych przez funkcjonariuszy MO przez stosowanie przemocy fizycznej w postaci pobicia skarżącego w dniu 15 marca 1968 r. W uzasadnieniu tego postanowienia znajduje się stwierdzenie, że wobec skarżącego popełniona została zbrodnia komunistyczna polegająca na stosowaniu represji lub innych form naruszenia praw człowieka wobec jednostki, bądź w związku z ich stosowaniem, stanowiące przestępstwo według polskiej ustawy karnej obowiązującej w czasie ich popełnienia. W ocenie Sądu I instancji, przedstawiony stan prawny i faktyczny nie daje podstaw do uwzględnienia skargi. Zdaniem Sądu I instancji, wbrew twierdzeniom skarżącego nie brał on udziału w manifestacji studenckiej, która odbyła się 15 marca 1968 r., co wynika w sposób niebudzący wątpliwości z jego wyjaśnień. Skarżący był przypadkowym uczestnikiem tych zdarzeń. Brak jest jakichkolwiek dokumentów na dowód pobicia i zatrzymania. W tym zakresie organy administracji dysponują jedynie relacją skarżącego oraz potwierdzeniem ze strony świadka, którym jest siostra skarżącego. Zdaniem Sądu I instancji, oznacza to, że skarżący nie brał udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, ale popełniono względem niego czyn zabroniony wypełniający normę przestępstwa przekroczenia uprawnień przez funkcjonariuszy MO i wyczerpujący znamiona przestępstwa zbrodni komunistycznej, w ramach działań wskazanych funkcjonariuszy w związku z działaniami podejmowanymi wobec uczestników manifestacji. Sąd I instancji wskazał, że uszkodzenia ciała, na które powołuje się skarżący, nie dają podstaw do uznania, że skarżący spełnia wymogi przewidziane w ustawie, ponieważ brak jest jakiegokolwiek dokumentu potwierdzającego, że doznał uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni. Ponadto Sąd I instancji podkreślił, że skarżący nigdy nie był studentem, a zatem nie mógł być relegowany z uczelni. Uczęszczanie na kurs przygotowawczy wiosną 1968 r. nie daje podstaw do zaliczenia skarżącego do grona studentów. Ponadto Sąd I instancji wskazał, że z przedłożonego świadectwa pracy nie wynika, z jakiego powodu skarżący został zwolniony z pracy, natomiast z dniem 1 lipca 1968 r. skarżący podjął kolejne zatrudnienie w przedsiębiorstwie państwowym. W ocenie Sądu I instancji, twierdzenia skarżącego, że zwolnienie z zakładu pracy miało podłoże polityczne nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd I instancji wskazał również na brak dowodów dotyczących pomijania go w awansach zawodowych lub w przyznawaniu odznaczeń państwowych. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący. W pierwszej kolejności zarzucił naruszenie przepisów postępowania. Po pierwsze, art. 6 w związku z art. 106 § 3 i § 5 oraz w związku z art. 106 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, obecnie Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 - dalej jako "p.p.s.a.") przez brak udzielenia stronie niereprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika, niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutku ich zaniechania w zakresie dotyczącym "przewodu dowodowego". Naruszenie tych przepisów nastąpiło w związku z art. 106 § 3 i § 5 p.p.s.a. oraz w zakresie dotyczącym wskazania podstawy faktycznej wniosków w związku z oceną dowodów, a także w związku z art. 106 § 2 p.p.s.a. Potrzeba udzielenia tego rodzaju wyjaśnień uzasadniona była podeszłym wiekiem i złym stanem zdrowia skarżącego reprezentowanego przez żonę oraz wynikała ze stwierdzonej niedostateczności dowodów, które mogły służyć wykazaniu spełnienia przesłanek warunkujących uznanie strony za osobę represjonowaną z powodów politycznych w świetle art. 3 ustawy o działaczach opozycji. Po drugie, art. 106 § 3 p.p.s.a. w związku z art. 78 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w związku z brakami w materiale dowodowym dotyczącymi przesłanek warunkujących uznanie strony za osobę represjonowaną z powodów politycznych. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego. Po pierwsze, art. 3 pkt 3 lit. a, d, e ustawy o działaczach opozycji przez ich niezastosowanie w okolicznościach faktycznych sprawy. Stanowiło to następstwo błędnych ustaleń faktycznych będących skutkiem naruszenia przepisów postępowania w zakresie dotyczącym nieprzeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego. W ocenie skarżącego, w postępowaniu w sposób niedostateczny zgromadzono materiał dowodowy, w tym co do ustalenia represjonowania strony, doznanego uszkodzenia ciała oraz rozstroju zdrowia, rozwiązania umowy o pracę, relegowania z kursu przygotowawczego do egzaminu na wyższą uczelnię. Jednocześnie organy niedostatecznie zweryfikowały materiał dowodowy, w tym dowodów z dokumentów stwierdzających związek złego stanu zdrowia strony z pobiciem przez funkcjonariuszy milicji, jego choroby psychicznej oraz utraty wzroku w lewym oku. Skarżący powiązał naruszenie tego przepisu z naruszeniem art. 78, art. 77 § 1, art. 80 i art. 84 § 1 k.p.a., które zostały niedostatecznie zastosowane przez organ w zakresie dotyczącym gromadzenia i oceny dowodów. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i potwierdzenie nabycia przez skarżącego statusu osoby represjonowanej z powodów politycznych w rozumieniu art. 3 ustawy o działaczach opozycji. Ponadto skarżący wniósł o zasądzenie od organu kosztów, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych. Ewentualnie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej. Zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługują na uwzględnienie. Po pierwsze, na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia art. 6 w związku z art. 106 § 3 i § 5 jak i w związku z art. 106 § 2 p.p.s.a. Zgodnie z art. 6 p.p.s.a., sąd administracyjny w razie uzasadnionej potrzeby udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Z przepisu tego wynika ogólna zasada udzielania pomocy stronom. Zasada ta ma zapobiec nierówności stron w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która może wynikać z nieznajomości prawa przez jedną stronę i posiadania w tym zakresie odpowiednich wiadomości przez drugą stronę. Wskazówki i pouczenia sądu powinny dotyczyć dokonywanych przez stronę czynności procesowych na danym etapie postępowania i w powstałej sytuacji procesowej. Sąd nie ma obowiązku udzielania pouczeń co do wszelkich możliwych zachowań, a obowiązek ten odnosi się do wskazówek i pouczeń celowych z punktu widzenia prawidłowego przebiegu procesu i gwarancji procesowych strony (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 53). Stosownie do art. 106 § 3 p.p.s.a., Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Zasadą jest zatem, że sąd administracyjny nie prowadzi postępowania dowodowego, a jedynym wyjątkiem od tej zasady jest przeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego z dokumentów. Podkreślenia jednak wymaga, że celem postępowania dowodowego, o którym stanowi art. 106 § 3 p.p.s.a., nie jest ponowne ustalenie stanu faktycznego danej sprawy, ale ocena, czy organy prawidłowo ustaliły ten stan i czy prawidłowo zastosowały przepisy prawa materialnego do poczynionych ustaleń. Oznacza to, że postępowanie dowodowe przed sądem administracyjnym nie może zmierzać do ponownego rozpatrzenia sprawy, w tym ustalania stanu faktycznego sprawy. Ze wskazanych wyżej powodów zarzut naruszenia art. 6 w związku z naruszeniem art. 106 § 2, 3 i 5 p.p.s.a. nie mógł zostać uwzględniony. Sąd I instancji nie miał obowiązku pouczania skarżącego o możliwości składania dodatkowych dokumentów w sprawie, ponieważ przebieg postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie wskazywał w żaden sposób na konieczność wystosowania tego rodzaju pouczenia w związku z konkretnymi, podejmowanymi przez skarżącego czynnościami procesowymi. Jednocześnie z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że skarżący dopatruje się naruszenia powyższych przepisów w pozbawieniu go możliwości przedłożenia dokumentów mających uzupełnić postępowanie dowodowe w sprawie, co na etapie postępowania sądowoadministracyjnego nie jest możliwe. Ustalenia w tym zakresie powinien był poczynić organ w postępowaniu administracyjnym, w którym skarżący czynnie uczestniczył i w którym mógł składać konkretne wnioski dowodowe. Nie bez znaczenia jest również, że skarżący nie wskazuje żadnych konkretnych środków dowodowych, z których nie mógł skorzystać w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Po drugie, na uwzględnienie nie zasługiwał także zarzut naruszenia art. 106 § 3 p.p.s.a. w związku z art. 78 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Sąd I instancji dokonał oceny zgromadzonego w sprawie przez organ materiału dowodowego trafnie uznając, że został on zebrany w sposób prawidłowy i był wystarczający do wydania rozstrzygnięcia. Nie ulega także wątpliwości, że postępowanie dowodowe organu nie może zostać uzupełnione na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. Po trzecie, na uwzględnienie nie zasługiwały zarzuty naruszenia prawa materialnego. Skarżący zarzucił naruszenie art. 3 pkt 3 lit. a, d i e ustawy o działaczach opozycji przez ich niezastosowanie w okolicznościach faktycznych sprawy. W istocie jednak formułuje ten zarzut w oparciu o uchybienia o charakterze procesowym wskazując, że naruszenie tego przepisu stanowiło następstwo błędnych ustaleń faktycznych, będących skutkiem naruszenia przepisów postępowania w zakresie dotyczącym nieprzeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego. W tym znaczeniu zarzut został błędnie sformułowany, ponieważ nie można kwestionować ustaleń stanu faktycznego sprawy w oparciu o zarzut naruszenia prawa materialnego. Niezależnie od powyższego, zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania nie zasługiwały na uwzględnienie. Dotyczy to także wskazywanego przez skarżącego naruszenia art. 78, art. 77 § 1, art. 80 i art. 84 § 1 k.p.a., które w tej sprawie nie miało miejsca. Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że organ w sposób dostateczny zgromadził materiał dowodowy w zakresie doznanego przez skarżącego uszkodzenia ciała oraz rozstroju zdrowia, rozwiązania umowy o pracę oraz relegowania z kursu przygotowawczego do egzaminu na wyższą uczelnię. Jednocześnie organy odniosły się do dowodów z dokumentów stwierdzających związek złego stanu zdrowia strony z pobiciem przez funkcjonariuszy milicji, jego choroby psychicznej oraz utraty wzroku w lewym oku. Organ nie kwestionuje bowiem, że tego rodzaju okoliczności miały miejsce oraz, że wypełniały znamiona przestępstwa, co znalazło potwierdzenie w postanowieniu Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z 18 września 2009 r. o umorzeniu śledztwa w sprawie przekroczenia uprawnień służbowych przez funkcjonariuszy MO przez stosowanie przemocy fizycznej w postaci pobicia skarżącego w dniu 15 marca 1968 r. Jednocześnie jednak organy prawidłowo stwierdziły, że okoliczności te nie mogły stanowić podstawy do wydania decyzji potwierdzającej status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, ponieważ nie mieszczą się w granicach przesłanek zakreślonych w ustawie o działaczach opozycji. Z tych względów i na podstawie art. 184 p.p.s.a Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.