I OSK 2102/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) Protokolant st. asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 2019 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 17 listopada 2016 r. sygn. akt II SA/Sz 668/16 w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 17 listopada 2016r. sygn. akt II SA/Sz 668/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] kwietnia 2016r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: W dniu [...] lipca 2015r. J. K. skierował do Burmistrza Miasta D. wniosek o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od [...] października 2011r. do [...] września 2012r., które wyniosły 2.200zł wraz z ustawowymi odsetkami. Do wniosku zainteresowany dołączył dokumentację medyczną, w tym karty leczenia szpitalnego, ambulatoryjnego, orzeczenie lekarza orzecznika ZUS uznające go za osobę całkowicie niezdolną do pracy oraz samodzielnej egzystencji, rachunki z aptek oraz rachunki za gaz, energię elektryczną, telefon, Internet (rachunki związane z utrzymaniem mieszkania na nazwisko D.). Burmistrz Miasta D. decyzją z dnia [...] października 2015r. odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a następnie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., w wyniku rozpoznania odwołania strony, decyzją z dnia [...] listopada 2015r. uchyliło decyzję organu I instancji wskazując, że organ powinien ustalić sytuację ekonomiczną i zdrowotną skarżącego, a poczynione wnioski przedstawić w uzasadnieniu decyzji. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Burmistrz Miasta D. decyzją z dnia [...] lutego 2016r., nr [...] na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2016r. poz. 169), dalej w uzasadnieniu przywoływanej jako: "u.p.o.u.a.", odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że nie budzi wątpliwości fakt, że skarżący jest chory i wymaga pomocy innych osób. W przeprowadzonym w dniu [...] sierpnia 2015r. rodzinnym wywiadzie środowiskowym zadeklarował dochód w wysokości 440,23zł (emerytura po potrąceniu komorniczym), zaś przedstawione wydatki na kwotę 922zł. W odpowiedzi na wezwanie organu wnioskodawca oświadczył, że D. D. jest właścicielką mieszania, w którym udostępniła mu pokój, jest w wieku 77-80 lat, jest również chora ale wspomaga go czasami posiłkami. Wnioskodawca nie odniósł się w oświadczeniu do kwestii opłaty za udostępnienie pokoju. Z przeprowadzonych wywiadów środowiskowych, jak również z oświadczenia z dnia 12 stycznia 2016r. wynikają sprzeczne ze sobą zeznania strony dotyczące jego sytuacji materialnej oraz osobistej, na co zwrócił uwagę organ I instancji. Zdaniem organu złożone w sądzie powództwo o zasądzenie alimentów przeciwko córce rokuje w najbliższym czasie poprawę sytuacji materialnej strony, co wiąże się z możliwością częściowego uregulowania zadłużenia w funduszu alimentacyjnym. Skarżący odwołał się od powyższej decyzji podnosząc zarzut nieuwzględnienia stanowiska Kolegium będącego podstawą uchylenia pierwotnej decyzji z dnia [...] października 2015r. Odwołujący zanegował zarzuty organu dotyczące składania sprzecznych oświadczeń o sytuacji życiowej, zamieszczonych w kolejnych wywiadach środowiskowych oraz dotyczące braku jego starań o pomoc społeczną, dodatek mieszkaniowy i usługi opiekuńcze. Zwrócił uwagę na swoją ciężką sytuację zdrowotną, ponoszone wydatki na leki oraz wyjazdy na badania specjalistyczne, pobyty w szpitalach i zabiegi rehabilitacyjne. Odwołujący się uważa, że jego sytuacja zdrowotna i ekonomiczna nie uległa poprawie w stosunku do lat poprzednich, tj. okresu rozpatrywania jego wniosku z dnia 22 lutego 2010r. o umorzenie zobowiązań za okres świadczeniowy 2008/2009. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] kwietnia 2016r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że decyzja wydana na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. ma charakter uznaniowy, a organ nie jest zobowiązany w stosunku do wniosku strony. Następnie Kolegium podało, że Burmistrz Miasta D. odrębną decyzją z dnia [...] kwietnia 2011r. umorzył w całości należności odwołującego się powstałe z tytułu wypłaconych w okresie od [...] października 2008r. do [...] września 2009r. świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 1.911,28zł wraz ustawowymi odsetkami. Na podstawie zebranego przez organ materiału dowodowego ustalono, że odwołujący się jest dłużnikiem alimentacyjnym z tytułu otrzymanych przez jego dzieci świadczeń alimentacyjnych. Postępowanie egzekucyjne przeciwko dłużnikowi prowadzi Komornik sądowy przy Sądzie Rejonowym w S. na podstawie wyroku Sądu Rejonowego w L. z dnia [...] października 2003r. sygn. akt [...] oraz ugody zawartej przed Sądem Rejonowym w L. z dnia [...] kwietnia 1997r. sygn. akt [...]. Od dnia [...] marca 2016r. potrącenia należności alimentacyjnych na mocy powyższego tytułu wykonawczego wynoszą 420,83zł miesięcznie, przy czym alimenty zaległe dla wierzyciela wynoszą 22.575,05zł powiększone o opłaty egzekucyjne i inne wydatki postępowania egzekucyjnego. W dalszej kolejności organ dokonał oceny sytuacji bytowej odwołującego się, która zdaniem Kolegium uległa poprawie. Wskazał, że strona uporała się z bezdomnością, oraz że z oświadczenia strony wynika, że obecnie zawarta ugoda sądowa z jedną z córek umożliwi częściowe uregulowanie zadłużenia w funduszu alimentacyjnym. Również zmianie uległa sytuacja zdrowotna strony. Z orzeczenia ZUS z dnia [...] kwietnia 2016r. wynika, że odwołujący się obecnie nie jest osobą uznaną za niezdolną do samodzielnej egzystencji. Nadal jednak jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, a jego stan zdrowia wiąże się z wydatkami na zakup leków, wizyty lekarskie, zabiegi rehabilitacyjne i leczenie szpitalne. Powyższe okoliczności nie mogą jednak, w ocenie Kolegium, stanowić jedynej przesłanki stanowiącej podstawę do umorzenia zadłużenia z funduszu alimentacyjnego, do zwrotu którego strona jest zobowiązana przepisami art. 27 ust. 2 u.p.o.u.a. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, że na powyższe cele istnieje możliwość starania się o wsparcie ze środków pomocy społecznej w formie zasiłków celowych specjalnych, czy usług opiekuńczych. W ocenie Kolegium, sytuacja dochodowa i zdrowotna strony została w pełni uwzględniona przy rozpatrywaniu przesłanek stanowiących podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia, a dokonana przez organ I instancji ocena znajduje oparcie w materiale dowodowym. Nadto organ I instancji wykonał zalecenia Kolegium z poprzedniej decyzji, zaś podniesione w odwołaniu zarzuty są niezasadne, gdyż postępowanie organu zostało przeprowadzone w sposób wyczerpujący i prawidłowy, zaś zgromadzony materiał został oceniony właściwie. Kolegium zgodziło się również ze stanowiskiem organu I instancji, że wieloletnie niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego nie może prowadzić do przerzucenia całego obowiązku spłaty powstałych należności na wszystkich podatników, bowiem sprzeciwia się temu interes społeczny. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skarżący podniósł, że jego sytuacja od 2005r. i wcześniej nie tylko nie poprawiła się, ale uległa pogorszeniu. Obecnie otrzymuje dochód, po potrąceniu, w wysokości 441,28zł. Nie jest prawdą, że wobec dzieci zamieszkujących w Polsce złożył powództwo alimentacyjne. Nieprawdą jest, że jego sytuacja bytowa uległa poprawie oraz stwierdzenie, że poprawiła się sytuacja zdrowotna, na dowód czego załączył kopię zaświadczenia lekarskiego z dnia 4 kwietnia 2016r. Skarżący wyjaśnił, że ze względu na postępujące - chorobę oczu - jaskrę, zawroty głowy, utratę pamięci i zaburzenia równowagi - nie może i nie mógł wszystkiego opisać. Zwrócił uwagę, że w przedostatnim akapicie zaświadczenia jest napisane, że wymaga opieki innej osoby ze względu na niemożność samodzielnej egzystencji. W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało swoje stanowisko w sprawie, wnosząc o oddalenie skargi. Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie stwierdził, że Kolegium w uzasadnieniu swojej decyzji zawarło należytą ocenę sytuacji skarżącego, dokonaną w kontekście przesłanek z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. i w oparciu o całokształt materiału dowodowego, zgodnie z wymogami procedury administracyjnej (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.). Podstawą odmownego załatwienia wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego było przyjęcie przez organ, że sytuacja materialna i życiowa skarżącego uległa poprawie w stosunku do lat poprzednich i nie kwalifikuje go do skorzystania z możliwości umorzenia należności. Dokonując analizy sytuacji zobowiązanego Sąd I instancji doszedł do przekonania, że organ odwoławczy miał podstawy przyjąć, że sytuacja w jakiej znajduje się wnioskodawca nie uzasadnia umorzenia wnioskowanej należności. Przyznał tym samym rację organowi, który dostrzegł, że sytuacja skarżącego w odniesieniu do 2011r. uległa poprawie. W ocenie Sądu, okoliczności wynikające z akt sprawy wystarczająco uzasadniają stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że aktualna sytuacja skarżącego nie musiała być uznana przez organ za sytuację wyjątkową, determinującą zwolnienie skarżącego ze spłaty zobowiązań wypłaconych dzieciom skarżącego w jego zastępstwie ze środków publicznych. Sąd I instancji nie kwestionując stanu zdrowia skarżącego wskazał, zgodnie ze stanowiskiem Kolegium, że nie może to stanowić jedynej przesłanki stanowiącej podstawę do umorzenia zadłużenia z funduszu alimentacyjnego. Konieczność ponoszenia wydatków związanych z codziennym utrzymaniem, w tym wydatków na leczenie, nie czyni sytuacji skarżącego nadzwyczajną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sąd wskazał, że pomimo trudnej sytuacji w jakiej znajduje się skarżący należy mieć na względzie, że umarzanie zaległych należności dłużnikowi alimentacyjnemu prowadzi do przerzucania obowiązku utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych na wszystkich podatników, co w realiach niniejszej sprawy, również wobec skuteczności prowadzonej wobec skarżącego egzekucji zaległych świadczeń, nie znajduje uzasadnienia. W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, J. K. zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie: - na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że organ odwoławczy nie przekroczył granic uznania administracyjnego przy wydawaniu decyzji administracyjnej i w konsekwencji, iż organ administracji słusznie przyjął, że sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy nie uzasadnia umorzenia wnioskowanej należności alimentacyjnej na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne skarżący wnosił o zmianę wyroku Sądu I instancji poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku wraz z zasądzeniem od organu kosztów postępowania, w tym kosztów postępowania kasacyjnego, według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Postępowanie kasacyjne oparte jest na zasadzie związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej i podstawami zaskarżenia wskazanymi w tej skardze. Zakres sądowej kontroli instancyjnej jest zatem określony i ograniczony wskazanymi w skardze kasacyjnej przyczynami wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku sądu I instancji. Jedynie w przypadku, gdyby zachodziły przesłanki, powodujące nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, określone w art. 183 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny mógłby podjąć działania z urzędu, niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej. W niniejszej sprawie nie stwierdzono takich przesłanek. W oparciu o przepis art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a wyrażane jest zapatrywanie, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Tym samym wszelkiego rodzaju zwolnienia z tego obowiązku mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły. Obowiązek alimentacyjny ciąży bowiem bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka, natomiast każde umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych (vide: wyrok NSA z dnia 4 września 2018r. sygn. akt I OSK 2604/16; wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2018r. sygn. akt I OSK 611/16; wyrok NSA z dnia 28 grudnia 2018r. sygn. akt I OSK 2004/18, http://orzeczenia.nsa.gov.pl ). Trafnie Sąd I instancji wskazuje zatem, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., powinno mieć miejsce w wyjątkowych okolicznościach, po dokonaniu szczegółowej analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Zaskarżonym wyrokiem uznano - zgadzając się z ustaleniem organów administracji - że w badanej sprawie takie okoliczności nie zaistniały. W tak ustalonym stanie sprawy analizę zasadności postawionego zarzutu naruszenia art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. wypada poprzedzić stwierdzeniem, iż niepodniesienie w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania w zakresie dokonanej przez ten Sąd oceny materiału dowodowego sprawy, zgromadzonego i ocenionego w toku postępowania administracyjnego (a więc chociażby zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.) petryfikuje ustalenia faktyczne leżące u podstaw kontrolowanego wyroku i nie pozwala aktualnie – wbrew stanowisku wyrażanemu w skardze kasacyjnej – przyjąć innych okoliczności za faktyczną podstawę kontrolowanego wyroku. Jeżeli zatem podstawą rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej było ustalenie, że zarówno sytuacja materialna, jak i życiowa skarżącego uległa poprawie w stosunku do tej istniejącej w 2011r. i aktualnie sytuacja ta nie jest sytuacją wyjątkową, determinującą zwolnienie skarżącego z obowiązku zwrotu wypłaconych dzieciom skarżącego świadczeń alimentacyjnych, to niezakwestionowanie powyższych ustaleń zarzutami podniesionymi w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2 P.p.s.a. nie pozwala potwierdzić zasadności postawionego zarzutu naruszenia prawa materialnego - art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Ponadto - niezależnie od powyższych uwag - należy dostrzec wadliwość samego sformułowania zarzutu kasacyjnego. Postawiony zarzut opiewa na niewłaściwe zastosowanie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie polega na tzw. błędzie w subsumcji, co wyraża się w tym, że stan faktyczny ustalony w sprawie błędnie uznano za odpowiadający stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w normie prawnej albo że ustalonego stanu faktycznego błędnie nie "podciągnięto" pod hipotezę określonej normy prawnej (vide: postanowienie SN z dnia 15 października 2001r. sygn. akt I CKN 102/99, LexPolonica nr 383196). Nadto nie ma możliwości skutecznego powoływania się na zarzut niewłaściwego zastosowania prawa materialnego w sytuacji, gdy nie zakwestionowano równocześnie ustaleń stanu faktycznego, na których oparto zaskarżone rozstrzygnięcie, bowiem błędne zastosowanie (niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń czy też dowiedzenia ich wadliwości (vide: wyrok NSA z dnia 5 września 2014r. sygn. akt I OSK 1119/13, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Powyższych wymagań nie spełnia postawiony zarzut kasacyjny, jak i skarga kasacyjna w ogólności. Z tych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 P.p.s.a. Wniosek o przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi skarżącego z tytułu pomocy prawnej udzielanej z urzędu podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie (art. 258 – 261 P.p.s.a.).