VIII SA/Wa 1059/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Wroczyński, Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Fularski, Sędzia WSA Artur Kot (sprawozdawca), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 4 kwietnia 2017 r. sprawy ze skargi A. R. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w W. z [...] października 2016 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania 1) uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w G. z [...] września 2016 r. nr [...]; 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. na rzecz skarżącego A. R. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. 1. Postanowieniem z [...] października 2016 r., po rozpatrzeniu zażalenia A. R. (dalej: "skarżący"), Dyrektor Izby Skarbowej w W. (dalej: "DIS", "Dyrektor IS" lub "organ nadzoru") utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w G. (dalej: "organ egzekucyjny" lub "Naczelnik US") z [...] września 2016 r. Przedmiotem tych postanowień była odmowa wszczęcia postępowania w sprawie z wniosków skarżącego o umorzenie postępowania egzekucyjnego. Jako podstawę prawną swojego rozstrzygnięcia Dyrektor IS powołał przepisy art. 61a § 1, art. 138 § 1 pkt 1 i art. 127 § 2 w związku z art. 144 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.; dalej: "Kpa"), a także przepisy art. 18 oraz art. 59 § 1 i § 2 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2014 r. poz. 1619 ze zm.; dalej: "upea"). 2. Stan faktyczny. 2.1. Naczelnik US prowadził postępowanie egzekucyjne wobec majątku skarżącego na podstawie własnych [...] tytułów wykonawczych z [...] grudnia 2008 r. obejmujących zaległość w podatku dochodowym od osób fizycznych (łącznie kwota główna [...] zł plus odsetki) za lata 2002 – 2004. Pismami z [...] listopada 2014 r. skarżący wystąpił o umorzenie tego postępowania egzekucyjnego, na podstawie art. 59 § 1 pkt 2, 3 i 7 upea. Postanowieniami z [...] stycznia 2015 r. Naczelnik US umorzył jako bezprzedmiotowe postępowanie z ww. wniosków skarżącego. Zaległości, o których mowa w przedmiotowych [...] tytułach wykonawczych, w kwietniu 2011 r. zostały bowiem w całości uregulowane przez skarżącego, czyli przed złożeniem wniosków o umorzenie postępowania egzekucyjnego. Dyrektor IS postanowieniami z [...] lutego 2015 r. uchylił jednak postanowienia Naczelnika US, gdyż w pierwszej kolejności należało rozpoznać zarzuty skarżącego wniesione pismem z [...] grudnia 2008 r. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Naczelnik US postanowieniem z [...] lutego 2016 r. uznał zarzuty za niezasadne. Postanowienie to zostało utrzymane w mocy przez Dyrektora IS postanowieniem z [...] marca 2016 r. W konsekwencji, postanowieniem z [...] września 2016 r. Naczelnik US odmówił wszczęcia postępowań z wniosków skarżącego o umorzenie postępowania egzekucyjnego, gdyż w dniu (chwili) wpływu wniosków skarżącego nie toczyło się już postępowanie egzekucyjne w związku z dokonaniem w kwietniu 2011 r. wpłaty wszystkich zaległości podatkowych, o których mowa w [...] wymienionych przez organ tytułach wykonawczych. Tym samym prowadzenie postępowania w niniejszej sprawie było bezprzedmiotowe. 2.2.Skarżący wniósł zażalenie na to postanowienie. Występując o jego uchylenie w całości, postawił zarzuty naruszenia przepisów art. 6 Kpa w związku z art. 18 upea poprzez nieuprawnione zastosowanie art. 61a § 1 Kpa, art. 6 i 7 Kpa oraz art. 59 § 1 pkt 7 i pkt 3 upea poprzez niezasadną odmowę wszczęcia postępowania i pominięcie przesłanek umorzenia postępowania egzekucyjnego, art. 6 i art. 8 Kpa poprzez niezasadną odmowę rozpatrzenia wniosku i pozbawienie uczestnika postępowania egzekucyjnego należnych mu praw. 2.3. Dyrektor IS utrzymał w mocy postanowienie organu egzekucyjnego, gdyż uznał, że postępowanie egzekucyjne zostało zakończone w kwietniu 2011 r. poprzez dokonanie przez skarżącego całkowitej zapłaty dochodzonych należności podatkowych oraz kosztów egzekucyjnych. Postępowanie w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego stało się zatem bezprzedmiotowe. Zdaniem organu nadzoru, wystąpiła przesłanka przewidziana w art. 61a § 1 Kpa, uzasadniająca odmowę wszczęcia postępowania w sprawie z wniosków skarżącego o umorzenie postępowania egzekucyjnego. Podzielił stanowisko Naczelnika US, że w sytuacji, gdy postępowanie egzekucyjne zostało już zakończone z uwagi na dokonanie przez skarżącego całkowitej spłaty dochodzonej należności, to znaczy, że za bezprzedmiotowe należy uznać merytoryczne rozpoznawanie wniosku o umorzenie, na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 i 7 upea, wskazywanego przez skarżącego postępowania egzekucyjnego. Dyrektor IS powołał się przy tym na poglądy wyrażone w orzecznictwie sądów administracyjnych, w tym. wyroki: WSA w Warszawie z 29 marca 2012 r., VIII SA/Wa 1127/11 (DIS błędnie wskazał 1227/11) oraz WSA w Lublinie z 16 marca 2012 r., I SA/Lu 119/12. 3. Postępowanie sądowe. 3.1. Z takim rozstrzygnięciem nie zgodził się skarżący. Pismem z [...] listopada 2016 r. wniósł zatem skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (dalej także jako "Sąd"). Występując o uchylenie postanowień organów obu instancji oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, autor skargi postawił zarzuty naruszenia art. 6 w związku z art. 107 § 1 Kpa poprzez błędne przyjęcie, że postępowanie egzekucyjne zostało zakończone przed złożeniem wniosku o jego umorzenie (1), a także art. 6 Kpa w związku z art. 18, art. 59 § 1 i art. 60 upea poprzez pozbawienie uczestnika postępowania egzekucyjnego należnych mu praw, czyli także poprzez naruszenie art. 2, art. 7, art. 21, art. 64 ust. 2 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji RP (2). W uzasadnieniu skargi jej autor powołał się między innymi na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: "NSA") z 17 grudnia 2009 r., sygn. akt II FSK 1213/08, w świetle którego skarga zasługuje na uwzględnienie. 3.2. W odpowiedzi na skargę Dyrektor IS wystąpił o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w niniejszej sprawie. Zarzuty i argumentację skargi uznał za chybione. 4. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy w trybie uproszczonym zważył, co następuje: skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek nie wszystkie zarzuty postawione przez jej autora okazały się zasadne. 4.1. Dokonując kontroli legalności zaskarżonego postanowienia i postępowania poprzedzającego jego wydanie, Sąd dopatrzył się naruszenia przez organy orzekające w sprawie przepisów postępowania, tj. art. 7 i art. 61a § 1 w związku z art. 105 § 1 Kpa oraz w związku z przepisami art. 18 i art. 59 § 1 – 4 upea, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wystąpiły zatem przesłanki do wyeliminowania z obrotu prawnego (uchylenia) postanowień organów obu instancji na podstawie przepisów art. 119 pkt 3, art. 135 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.; dalej: "uppsa"). 4.2. W rozpoznawanej sprawie Dyrektor IS zgodził się z Naczelnikiem US (organ egzekucyjny) co do tego, że zgodnie z art. 61a § 1 Kpa wystąpiły przesłanki do odmowy wszczęcia postępowania w sprawie z wniosku skarżącego o umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 pkt 2, 3 i 7 upea, gdyż postępowanie egzekucyjne, którego umorzenia domaga się skarżący, zostało zakończone w związku z dokonaniem przez skarżącego całkowitej spłaty dochodzonej należności w kwietniu 2011 r., czyli przed złożeniem przez skarżącego wniosków o umorzenie postępowania egzekucyjnego. Organy administracji publicznej uznały zatem za bezprzedmiotowe merytoryczne rozpoznawanie wniosku o umorzenie zakończonego już postępowania egzekucyjnego. 4.3. Ramy prawne. Zgodnie z art. 61a § 1 Kpa, gdy żądanie, o którym mowa w art. 61, zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. W świetle przepisów art. 59 § 1 pkt 2, 3 i 7 upea, postępowanie egzekucyjne umarza się: - jeżeli obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo jeżeli obowiązek nie istniał (pkt 2); - jeżeli egzekwowany obowiązek został określony niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z decyzji organu administracyjnego, orzeczenia sadowego albo bezpośrednio z przepisu prawa (pkt 3); - jeżeli egzekucja administracyjna lub zastosowany środek egzekucyjny są niedopuszczalne albo zobowiązanemu nie doręczono upomnienia, mimo iż obowiązek taki ciążył na wierzycielu (pkt 7); 5. Zdaniem Sądu, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, postanowienia organów administracyjnych obu instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7 i art. 61a § 1 w związku z art. 105 § 1 Kpa oraz w związku z przepisami art. 18 i art. 59 § 1 – 4 upea, gdyż organy nie wyjaśniły należycie stanu faktycznego niniejszej sprawy, czego konsekwencją była bezpodstawna odmowa wszczęcia postępowania w sprawie z wniosku skarżącego o umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 pkt 2, 3 i 7 upea. Wniosek skarżącego nie wszczynał bowiem odrębnego (innego) postępowania administracyjnego. Dotyczył prowadzonego przez Naczelnika US postępowania egzekucyjnego, które w dniu złożenia wniosku nie zostało zakończone. Złożony w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego wniosek o jego umorzenie należało zaś rozpoznać merytorycznie, zgodnie z przepisami art. 59 upea. Wyegzekwowanie należności nie może bowiem automatycznie skutkować bezprzedmiotowością wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego (zob. wyrok NSA z 17 grudnia 2009 r., II FSK 1213/08; wyrok dostępny jest w bazie LEX nr 580702 i w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, adres: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: "CBOSA"). Rozróżnić przy tym należy zakończenie postępowania egzekucyjnego od zakończenia egzekucji (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 22 maja 2014 r., I SA/Ol 353/14; skarga kasacyjna od tego wyroku została oddalona wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 września 2016 r., II FSK 2513/14; CBOSA). Zdaniem Sądu, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, w świetle zasad ogólnych wynikających z przepisów art. 6 – art. 16 Kpa, zasadą powinno także być zakończenie w sposób formalny, poprzez wydanie stosownego rozstrzygnięcia, każdego postępowania administracyjnego wszczętego na wniosek lub z urzędu. Czyli wniosek skarżącego o umorzenie postępowania egzekucyjnego należy co do zasady rozpoznać merytorycznie. Organ egzekucyjny może zaś zastosować art. 61a § 1 Kpa wówczas, gdy nie toczy się postępowanie egzekucyjne w dniu, w którym wpłynął do tego organu wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego, czyli uprzednio zobowiązanie zostało uregulowane lub wyegzekwowane oraz nie toczą się żadne postępowania wpadkowe związane z danym postępowanie egzekucyjnym, bądź też postępowanie egzekucyjne zostało już umorzone. W przeciwnym razie brak jest podstaw do zastosowania art. 61a § 1 Kpa, gdyż wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego, które nie zostało zakończone, należy rozpoznać merytorycznie. 6. W realiach niniejszej sprawy prowadzone od grudnia 2008 r. postępowanie egzekucyjne nie stało się bezprzedmiotowe w kwietniu 2011 r. na skutek uregulowania przez skarżącego dochodzonych w trybie egzekucyjnym zobowiązań, gdyż nie zostały rozpatrzone ostatecznie zarzuty w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej. Stosowne postanowienia organu egzekucyjnego i organu nadzoru uznające zarzuty skarżącego za niezasadne zostały wydane odpowiednio [...] lutego 2016 r. i [...] marca 2016 r. Tym samym należało uznać, że wnioski skarżącego o umorzenie postępowania egzekucyjnego, które wpłynęły do organu egzekucyjnego [...] grudnia 2014 r., nie były bezprzedmiotowe. Toczyło się bowiem wówczas postępowanie egzekucyjne wszczęte w grudniu 2008 r., gdyż nie zostało ostatecznie zakończone w trybie administracyjnym jedno z postępowań wpadkowych związanych z ww. postępowaniem egzekucyjnym. Z akt niniejszej sprawy nie wynika przy tym, że uprzednio zostało wydane postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego w niniejszej sprawie. 7. W świetle powyższych rozważań za częściowo zasadny należało uznać zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 6 w związku z art. 107 § 1 Kpa, gdyż organy obu instancji orzekające w niniejszej sprawie wadliwie przyjęły, że postępowanie egzekucyjne wszczęte w grudniu 2008 r. zostało zakończone w kwietniu 2011 r., czyli przed złożeniem przez skarżącego wniosku o jego umorzenie. Za chybione Sąd uznał zaś pozostałe zarzuty skargi. Organy administracyjne orzekające w niniejszej sprawie nie naruszyły bowiem przepisów art. 2, art. 7, art. 21, art. 64 ust. 2 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji RP w sposób bezpośredni lub w związku z naruszeniem art. 6 Kpa w związku z art. 59 § 1 i art. 60 upea. Błąd w ustaleniach faktycznych nie może być utożsamiany z naruszeniem przepisów ustawy zasadniczej lub (i) obowiązującego systemu prawnego. W świetle art. 119 pkt 3 uppsa, Sąd nie był związany wnioskiem skarżącego o wydanie rozstrzygnięcia w sprawie po przeprowadzeniu rozprawy. 8.1. Z uwagi na fakt, iż organy orzekające w niniejszej sprawie bezpodstawnie utożsamiają uregulowanie (wyegzekwowanie) dochodzonych w trybie postępowania egzekucyjnego zobowiązań z zakończeniem postępowania egzekucyjnego oraz organy nie ustaliły, czy nie toczy się inne postępowanie wpadkowe związane z przedmiotowym postępowaniem egzekucyjny, Sąd uznał, że należało uchylić postanowienia organów obu instancji jako wydane z naruszeniem art. 7 i art. 61a § 1 Kpa. 8.2. Ponownie rozpoznając sprawę Naczelnik US obowiązany będzie zatem uwzględnić powyższe rozważania oraz rozpoznać merytorycznie wnioski skarżącego o umorzenie postępowania egzekucyjnego. Na zasadzie wyjątku w realiach niniejszej sprawy, z uwagi na możliwe zmiany stanu faktycznego w toku prowadzonego już ponad [...] lata postępowania administracyjnego zainicjowanego przez skarżącego poprzez złożenie wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego, Naczelnik US uprawniony jest do rozważania możliwości zastosowania art. 105 § 1 Kpa, jeżeli doszło do zbiegu zakończenia egzekucji oraz ostatecznego zakończenia postępowania egzekucyjnego w niniejszej sprawie, gdyż kontynuowanie postępowania należy w takiej sytuacji uznać za bezprzedmiotowe. 9. Mając na uwadze powyższe, działając na podstawie przepisów art. 119 pkt 3, art. 135 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) uppsa, Sąd orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku. O zwrocie kosztów postępowania Sąd orzekł zaś na podstawie przepisów art. 200, art. 205 § 2 i § 4 oraz art. 209 uppsa w związku z § 2 i § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 31 stycznia 2011 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz szczegółowych zasad ponoszenia kosztów pomocy prawnej udzielonej przez doradcę podatkowego z urzędu (Dz. U. nr 31, poz. 153), gdyż strona skarżąca była reprezentowana przed Sądem przez doradcę podatkowego. Do zwróconych kosztów postępowania Sąd zaliczył [...] zł tytułem uiszczonego przez stronę skarżącą wpisu stałego od skargi i [...] zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego (razem [...] zł, jak w punkcie drugim sentencji wyroku). Z akt sądowych niniejszej sprawy nie wynika, że skarżący uiścił opłatę skarbową od dokumentu pełnomocnictwa.