II SA/Łd 68/17

Dnia 13 czerwca 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędzia WSA Renata Kubot – Szustowska (spr.) Protokolant Specjalista Anna Kośka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2017 roku sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. a.bł. fSygn. akt II SA/Łd 68/17 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...], nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz.U. z 2016r., poz. 23 ze zm.), powoływanej dalej jako "k.p.a." – oraz art. 23 ust. 1 i 1a, w związku z art. 2 pkt 3, pkt 7 lit. a i pkt 11 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity Dz.U. z 2016r., poz. 169 ze zm.) – powoływanej także jako: "u.p.o.u.a" – utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], nr [...], orzekającej o uznaniu za nienależnie pobrane przez A. K. świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wypłaconych w okresie do dnia 1 grudnia 2015r. do dnia 31 marca 2016r. na dzieci K. K. i K. K. w kwocie po 450 zł miesięcznie na każde z dzieci oraz orzekającej o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych w okresie od dnia 1 grudnia 2015r. do dnia 31 marca 2016r. w kwocie 3.600 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w wysokości 152,64 zł. na dzień wydania decyzji. W pierwszej kolejności Kolegium wyjaśniło, że w odwołaniu od ww. decyzji organu I instancji A. K. zarzuciła naruszenie przepisów art. 7, art. 10 § 1 i 77 § 1 k.p.a. oraz art. 23 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, pominięcie okoliczności związanych z powzięciem informacji o śmierci dłużnika oraz oderwanie interpretacji pojęcia świadczenia nienależnie pobranego od "czynnika subiektywnego w postaci zawinienia świadczeniobiorcy". W uzasadnieniu odwołania wskazała, iż z ojcem dziecka strona nie utrzymywała kontaktów od dłuższego czasu, zaś o jego śmierci dowiedziała się dopiero w marcu 2016r. W związku z powyższym, świadczenia przyjmowała w dobrej wierze, nie będąc świadoma okoliczności powodujących ustanie jej prawa do ich otrzymywania. W sytuacji takiej, zdaniem odwołującej, do czynienia mamy nie tyle ze świadczeniem nienależnie pobranym, ale ze świadczeniem nienależnym, które nie powinno podlegać zwrotowi. Strona zarzuciła też organowi I instancji niemożność należytego skorzystania z przysługującego jej prawa do czynnego udziału w postępowaniu. Następnie organ II instancji odwołał się do treści art. 2 pkt 3, pkt 7 lit. a) i pkt 11, art. 9 ust. 1, art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. i podkreślił, że stosownie do treści powyższych przepisów, podstawowym warunkiem do otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest bezskuteczna egzekucja świadczeń alimentacyjnych, przyznanych prawomocnie na rzecz osoby uprawnionej od dłużnika alimentacyjnego. W sprawie niniejszej, świadczenia alimentacyjne na rzecz osób uprawnionych K. K. i K. K. przyznane zostały mocą wyroku Sądu Rejonowego dla Ł. Śródmieścia w Ł. z dnia [...], sygn. akt [...]. Zgodnie z treścią ww. wyroku, do świadczeń alimentacyjnych na rzecz dzieci zobowiązano ich ojca M. K. Dalej Kolegium wyjaśniło, że w dniu 1 listopada 2015r. dłużnik alimentacyjny zmarł, a zatem w sprawie niniejszej odpadła podstawowa przesłanka przyznania świadczeń, jaką jest bezskuteczność egzekucji prowadzonej wobec dłużnika. W ocenie organu odwoławczego, stosownie do wyżej cytowanych przepisów, świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane są w zastępstwie osób zobowiązanych do alimentacji, które z różnych powodów nie chcą bądź nie są w stanie swych zobowiązań regulować samodzielnie. W przypadkach takich, z czasową pomocą dla ich rodzin wychodzą organy państwa. W przypadku śmierci dłużnika alimentacyjnego, jego zobowiązania alimentacyjne wobec dzieci wygasają, a zatem brak jest podstaw do wypłaty w ich miejsce świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Mając na względzie powyższe okoliczności, Kolegium podniosło, że wobec śmierci dłużnika alimentacyjnego, wygasło zarówno prawo do alimentów, jak i prawo do świadczeń zastępczych wypłacanych w związku z bezskutecznością ich egzekucji. Tym samym za nienależne uznać należało świadczenia wypłacone w okresie od dnia 1 grudnia 2015r. do dnia 31 marca 2016r. W okresie powyższym wypłacano stronie świadczenia w kwocie 450 zł miesięcznie na każde z dzieci, to jest w łącznej wysokości 900 zł miesięcznie. Łącznie zatem w okresie od dnia 1 grudnia 2015r. do dnia 31 marca 2016r. stronie wypłacono kwotę 3.600 zł. (4 m-ce x 900 zł.) i taka też kwota została wskazana w zaskarżonej decyzji. Kwota ta - zgodnie z treścią art. 23 ust. 1a ustawy - podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Organ II instancji podkreślił, że zarówno przesłanki warunkujące przyznanie i wypłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak i okoliczności, w której wypłacone świadczenia uznaje się za nienależne określone zostały przez ustawodawcę w sposób jednoznaczny i precyzyjny. Przesłanka wskazana w art. 2 pkt 7 lit. a) u.p.o.u.a. ma charakter obiektywny i jest niezależna od świadomości oraz zamiarów osoby pobierającej świadczenia. W sprawie niniejszej okoliczność taka wystąpiła - z chwilą śmierci dłużnika wygasły bowiem wszelkie jego osobiste zobowiązania, w tym zobowiązania alimentacyjne wobec dzieci. Skoro zaś zobowiązania alimentacyjne wygasły, nie można mówić o ich bezskutecznej egzekucji, która z kolei jest podstawowym warunkiem otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego są pochodną zobowiązania alimentacyjnego dłużnika. W sytuacji gdy ono wygasa, wygasają również podstawy do wypłaty świadczeń zastępczych. Kolegium wskazało, że w sprawie niniejszej znane były organowi I instancji okoliczności, dotyczące braku świadomości strony co do śmierci ojca dzieci. Okoliczności te podniesione zostały przez stronę w oświadczeniu złożonym w dniu 22 marca 2016r. w Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. i nie wymagały przeprowadzenia dodatkowych dowodów wskazywanych w odwołaniu. Jednakże, zdaniem organu odwoławczego, świadomość osoby pobierającej świadczenie nie ma na tym etapie postępowania wpływu na ocenę co do należności bądź nienależności pobranego świadczenia. Jak bowiem wskazano, z chwilą śmierci dłużnika wygasają wszelkie jego osobiste zobowiązania, w tym zobowiązania alimentacyjne wobec dzieci. Nie można zatem mówić o ich bezskutecznej egzekucji, która z kolei jest podstawowym warunkiem otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skoro zatem wygasa prawo do świadczenia alimentacyjnego, ustaje też tym samym prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Okoliczności te mają charakter obiektywny i wynikają wprost z obowiązujących przepisów prawa, nie wymagają przy tym żadnej dodatkowej interpretacji. Kwestia świadomości bądź nieświadomości osoby pobierającej świadczenia, jej dobrej bądź złej woli, może natomiast zostać uwzględniona w przypadku ewentualnego złożenia przez stronę wniosku o umorzenie zadłużenia i towarzyszących mu odsetek ustawowych. Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. skargę do sądu administracyjnego złożyła A. K., zarzucając: 1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 7 k.p.a. oraz 77 § 1 k.p.a. poprzez niedokładne rozważenie materiału dowodowego zebranego w sprawie, w szczególności zupełne pominięcie okoliczności w jaki sposób doszło do powzięcia informacji o tym, że M. K. zmarł, ale także pominięcie tego, że skarżąca od wielu lat nie utrzymywała kontaktu z M. K. oraz jego rodziną, a co za tym idzie nie miała możliwości dowiedzieć się o zgonie dłużnika alimentacyjnego bezpośrednio po tym zdarzeniu, zaś zaniechania ze strony organu skutkowały wydaniem decyzji uznającej że świadczenia z funduszu alimentacyjnego pobrane w okresie od 1 grudnia 2015 roku do 31 marca 2016 roku są świadczeniami nienależnie pobranymi; 2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 7 k.p.a. art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. poprzez zupełne pominięcie przy rozstrzyganiu danej sprawy załączonych do odwołania dokumentów w postaci oświadczeń sporządzonych przez D. D. oraz J. S., z których treści wynikało w sposób jednoznaczny, że skarżąca nie wiedziała o śmierci M. K., a tym samym po jej stronie nie występowało jakiekolwiek zawinienie, czy zła wola; 3. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 10 § 1 k.p.a. poprzez niepoinformowanie skarżącej oraz jej pełnomocnika o możliwości zapoznania się z aktami sprawy oraz możliwością zgłoszenia wniosków dowodowych co w konsekwencji skutkowało pozbawieniem skarżącej możliwości zgłaszania wniosków dowodowych i obrony swoich praw; 4. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. poprzez jego niezastosowanie co w konsekwencji spowodowało, że wydający zaskarżoną decyzję organ zupełnie pominął czym jest "świadczenie nienależnie pobrane" i rozpatrywał przedmiotową sprawę w całkowitym oderwaniu od czynnika subiektywnego w postaci zawinienia świadczeniobiorcy. Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o umorzenie postępowania w całości. Ponadto skarżąca wniosła o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz.U. z 2014r., poz. 1647), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla zaskarżony akt w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność orzeczenia w całości lub części. Stwierdzenie wydania aktu z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tekst jednolity Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm., powoływanej dalej jako p. p. s. a.). Po myśli art. 134 § 1 p. p. s. a., rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p. p. s. a.). Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia aktów organów administracji, Sąd nie stwierdził, by zaskarżona decyzja naruszała przepisy prawa w stopniu opisanym w powołanych wyżej przepisach. Zdaniem Sądu, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, podzielić bowiem należy tę linię orzeczniczą, która akcentuje obiektywny charakter okoliczności, jaką jest śmierć dłużnika alimentacyjnego, równoznaczną z odpadnięciem jednego z warunków przysługiwania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z chwilą śmierci dłużnika alimentacyjnego, co bezsprzecznie miało miejsce w niniejszej sprawie, ustało zobowiązanie dłużnika do alimentacji i jednocześnie małoletnie córki skarżącej utraciły status osób uprawnionych do ubiegania się o świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Śmierć dłużnika jest natomiast, co trafnie podnoszą organy obu instancji, obiektywną okolicznością faktyczną, która powoduje ustanie prawa do świadczeń, bez znaczenia pozostaje tym samym czy uprawniony do świadczeń z funduszu alimentacyjnego posiadał wiedzę o śmierci dłużnika alimentacyjnego, czy tej wiedzy nie posiadał, gdyż nie utrzymywał z dłużnikiem kontaktów (por. np. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Krakowie z dnia 9 marca 2017r., sygn. akt III SA/Kr 1796/16, w Łodzi z dnia 20 maja 2016r., sygn. akt II SA/Łd 144/16, we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2015r., sygn. akt IV SA/Wr 505/14, w Lublinie z dnia 12 listopada 2015r., sygn. akt II SA/Lu 251/15, – wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczania.nsa.gov.pl). Podnoszone przez skarżącą rozróżnienie pomiędzy świadczeniem nienależnym a nienależnie pobranym, związane z przesłanką zawinienia, nie znajduje natomiast, zdaniem Sądu, odniesienia do okoliczności o charakterze obiektywnym. Zdaniem Sądu, brzmienie obowiązujących w tej mierze przepisów prawa nie pozostawia wątpliwości co do prawidłowego wywodu i ustaleń organów, stanowiących podstawę zaskarżonej decyzji. Zgodnie bowiem z art. 2 pkt 7a ustawy nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Z kolei zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy, świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. Osobą uprawnioną jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 11 ustawy). Z kolei w myśl art. 2 pkt 3 ustawy dłużnikiem alimentacyjnym jest osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Z przytoczonych przepisów jasno wynika, iż ustalenie faktyczne co do śmierci dłużnika alimentacyjnego, pociąga za sobą ustalenie, iż ustał obowiązek alimentacyjny tegoż dłużnika względem osoby uprawnionej. Co za tym, osoba uprawniona do świadczeń z funduszu alimentacyjnego z datą śmierci dłużnika traci status osoby uprawnionej i co istotne, ustaje prawo tej osoby, dotychczas uprawnionej, do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. A skoro tak, to wszystkie świadczenia pobrane, przez dotychczas uprawnionego, po śmierci dłużnika alimentacyjnego są nienależnie pobranymi świadczeniami (art. 2 pkt 7 lit a ustawy). Ustalenie powyższe obligowało organ do orzeczenia stosownie do art. 23 ustawy o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 grudnia 2015r. do dnia 31 marca 2016r. i o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń za ten okres wraz z ustawowymi odsetkami. W ust. 1 art. 23 ustawy ustawodawca jasno wskazał, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenie, a taką osobą jest skarżąca, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi. W kolejnych ustępach przepisu art. 23 ustawy zawarł z kolei zapisy, które dały organowi podstawę do wydania decyzji, w której jednocześnie uznał za nienależnie pobrane świadczenie i zobowiązał do zwrotu tegoż nienależnie pobranego świadczenia. Reasumując powyższe rozważania, zdaniem Sądu, organ administracji tak I jak i II instancji w sposób wyczerpujący zgromadził materiał dowodowy i w oparciu o jego analizę ustalił stan faktyczny i prawny sprawy, który nie budzi zastrzeżeń. Podkreślić trzeba, iż jedyną okolicznością faktyczną, która determinowała dalsze działania organu było ustalenie, iż dłużnik alimentacyjny zmarł, a ta okoliczność znalazła potwierdzenie w dokumencie urzędowym jakim jest skrócony odpis aktu zgonu wystawiony przez urząd stanu cywilnego. Jak wynika z akt sprawy, ale przede wszystkim z wyjaśnień samej skarżącej dokument ten był jej znany (został przezeń złożony w organie wraz z oświadczeniem z dnia 22 marca 2016r.). Wobec powyższego nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 10 w związku z art. 81 k.p.a., gdyż strona miała możliwość wypowiedzenia się co do zebranych dowodów przed wydaniem decyzji, tym samym bezpodstawne jest również twierdzenie skarżącej, iż okoliczności, na podstawie których decyzja została wydana nie zostały udowodnione. Jak już zostało wywiedzione jedyną okolicznością, której ustalenie obligowało organ do wydania zaskarżonego orzeczenia było ustalenie, iż dłużnik alimentacyjny zmarł. Bez znaczenia pozostają natomiast zarówno data jak i okoliczności powzięcia przez skarżącą informacji o śmierci ojca dzieci. Zgłoszone przeto na wspomniane okoliczności wnioski dowodowe nie miały istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Podkreślić też należy, że okoliczności te nie były kwestionowane przez organy. Jako nieistotne nie miały wszakże znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Okoliczności te mogą być natomiast przedmiotem analizy i ewentualnie odnieść oczekiwany przez stronę skutek w postaci umorzenia, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty kwot, do których zwrotu strona jest obecnie zobowiązana, ale dopiero po zainicjowaniu przez nią nowego, odrębnego postępowania uregulowanego w art. 23 ust. 8 ustawy, co podnosiło już Kolegium. Przepis ten przewiduje jednoznacznie, iż organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zdaniem Sądu, w świetle powyższego, zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 2 pkt 7 lit. a i art. 23 ust. 1 ustawy, jak i przepisów postępowania administracyjnego nie znajdują uzasadnienia i nie mogły odnieść oczekiwanego przez pełnomocnika strony skutku. W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił. ms