IV SA/Wr 152/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski Sędziowie Sędzia NSA Julia Szczygielska Sędzia WSA Wanda Wiatkowska - Ilków (sprawozdawca) Protokolant starszy referent Katarzyna Leśniowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 8 października 2015 r. sprawy ze skargi A. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie uznania wypłaconego świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. decyzją z dnia [...] stycznia 2015r. po rozpatrzeniu odwołania A. J. od, wydanej z upoważnienia Prezydenta W., decyzji Starszego Administratora w Dziale Świadczeń Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. z dnia [...] listopada 2014 r. ([...]), uznającej świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego, wypłacone za okres od 1 września 2005 r. do 31 sierpnia 2014 r., w łącznej kwocie 16 416,00 zł, za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami, na podstawie: - art. 138 § 1 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego, - art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1456 ze zm.),utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podano, że decyzją z dnia [...] października 2005 r. ([...]) z późniejszą zmianą, organ pierwszej instancji przyznał A. J. zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności, na okres od dnia 1 września 2005 r. - bezterminowo. Pismem z dnia 24 października 2014 r. organ pierwszej instancji zawiadomił A. J., że zostało wszczęte postępowanie w sprawie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w związku z tym, że A. J. jest uprawniony do dodatku pielęgnacyjnego z Wojskowego Biura Emerytalnego, a zatem zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje. Zaskarżoną decyzją organ pierwszej instancji uznał świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego, wypłacone za okres od 1 września 2005 r. do 31 sierpnia 2014 r., w łącznej kwocie 16 416,00 zł, za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu organ wskazał, że otrzymał decyzję o waloryzacji wojskowej renty inwalidzkiej z dnia [...] marca 2014 r., zgodnie z którą do renty przysługuje dodatek pielęgnacyjny. Organ wskazał, że zgodnie z art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego, a więc A. J., od 1 września 2005 r., nie jest uprawniony do zasiłku pielęgnacyjnego. Organ pierwszej instancji uznał, że w rozpatrywanej sprawie wystąpił przypadek nienależnie pobranych świadczeń, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ wypłata świadczeń za okres od 1 września 2005 r. do 31 sierpnia 2014 r., nastąpiła mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Taką okolicznością było pobieranie przez A. J. dodatku pielęgnacyjnego przy wojskowej rencie inwalidzkiej. A. J. odwołał się od decyzji. Wskazał, że nie został poinformowany, że zasiłek pielęgnacyjny mu nie przysługuje. Poinformował, że "ujawnienie faktu nienależnie pobranego świadczenia" nastąpiło, gdy żona Odwołującego się składała wniosek o zasiłek opiekuńczy. A. J. podał, że "od momentu powstanie w. nieprawidłowości" pogorszył się jego stan zdrowia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze zważyło, co następuje: Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 powołanej we wstępie ustawy o świadczeniach rodzinnych, zwanej dalej "ustawą", za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Organ pierwszej instancji stwierdził, że w sprawie A. J. wystąpił przypadek nienależnie pobranych świadczeń, opisany w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ wypłata świadczeń za okres od 1 września 2005 r. do 31 sierpnia 2014 r., nastąpiła mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Kolegium wskazało, że aby stwierdzić, iż doszło do nienależnie pobranych świadczeń z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, muszą zostać spełnione następujące warunki: 1) zaistnienie okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części; 2) osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Podkreśliło, iż zgodnie z art. 16 ust. 6 ustawy, zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Z akt sprawy wynika, że od sierpnia 1998 r., A. J. pobiera - bezterminowo - wojskową rentę inwalidzką, przy której jest wypłacany dodatek pielęgnacyjny. Odnośnie drugiego warunku Kolegium stwierdziło, że na formularzu wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego znajduje się podpis A. J. pod pouczeniem, iż "osoba, której wniosek nie jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego". Następnie, w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] października 2005 r., przyznającej Stronie zasiłek pielęgnacyjny wskazano, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz na podstawie innych ustaw. Ponadto, w decyzji tej, w pouczeniu, organ pierwszej instancji przytoczył treść art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przepis ten stanowi, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba, która wystąpiła z wnioskiem, jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne. Nienależnie pobrane świadczenia podlegają przymusowemu ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Organ odwoławczy stwierdził, że - wbrew twierdzeniom odwołania - Strona była poinformowana, że nie może w tym samym czasie pobierać dodatku i zasiłku pielęgnacyjnego. Należy zatem stwierdzić, iż w sprawie został spełniony warunek właściwego pouczenia o braku prawa do pobierania świadczenia rodzinnego. W związku z powyższym Kolegium uznało, że zaistniały obie przesłanki konieczne do stwierdzenia, iż w sprawie wystąpił przypadek nienależnie pobranych świadczeń, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, W myśl art. 30 ust. 1 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Na kwotę główną nienależnie pobranego świadczenia składają się zasiłki pielęgnacyjne wypłacone w okresie od 1 września 2005 r. do sierpnia 2006 r., w kwocie 144 zł miesięcznie (12 miesięcy x 144 zł = 1728,00 zł) oraz w okresie od 1 września 2006 r. do sierpnia 2014 r., w kwocie 153 zł miesięcznie (96 miesięcy x 153 zł = 14 688,00 zł), co łącznie daje kwotę 16 416,00 zł. Organ pouczył wnioskodawcę, że właściwy organ może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty i z takim wnioskiem może wystąpić, jeżeli zachodzą uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Skargę na powyższą decyzję wniósł A. J. Podał, że w roku 2005 zgłosił się do Wojskowego Biura Emerytalnego w celu ustalenia prawa do zasiłku pielęgnującego – tam też otrzymał wskazówkę, iż w tej sprawie powinien zgłosić się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej (MOPS). Organ ten przyznał mu powyższe świadczenie i wypłacał do sierpnia 2014r. Nie został poinformowany, że taki zasiłek mu nie przysługuje. Ujawnienie faktu nienależnie pobranego świadczenia nastąpiło w momencie składania wniosku do MOPS o przyznanie specjalnego zasiłku pieniężnego , "co potwierdza, że nie wynikało z mojej świadomości, ani złej woli". W ocenie skarżącego za zaistniałą sytuację odpowiada WBE, które wydało omyłkowo oświadczenie, w którym stwierdza, że przysługiwał i przysługuje mu zasiłek pielęgnacyjny nie od 2005r. ale od 5 listopada 1988r. Wskazał, że zaistniałą sytuację próbowała wyjaśnić żona skarżącego w WBE, ale bezskutecznie. Żona domagała się wzglądu do dokumentacji zainteresowanego. Wniosła o wydanie zaświadczenia mówiącego o zmianie ustawy o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego. Poinformowano ją , że takiego dokumentu nie ma. Dzięki uprzejmości Pani z MOPS, takie zaświadczenie zostało wydane, wynika z niego, że WBE "z braku wiedzy i pomyłki ponosi ewidentną odpowiedzialność za zaistniałą sytuację i szereg popełnionych błędów". W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie a uzasadniając ten wniosek przywołał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Podniósł, że okoliczności podniesione w skardze nie mają wpływu na prawidłowość rozstrzygnięć organów. Skarżący złożył wniosek o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego i nie poinformował, że pobiera dodatek pielęgnacyjny mimo, że był pouczony w decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje : Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej , pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przypisami postępowania według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania decyzji. Zgodnie z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2012r. poz. 270 ze zm.) – dalej p.p.s.a. Sąd nie jest związany z zarzutami i wnioskiem skargi ani wskazaną podstawą prawną i rozstrzyga w granicach sprawy. Kontrola zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji przeprowadzona według wskazanych wyżej kryteriów daje podstawę do uznania, że zostały one wydane z naruszeniem przepisów prawa. Istotnym zatem jest stan faktyczny, który zaistniał w sprawie. Jest on w zasadzie niesporny. Skarżący w dniu 8 września 2005r. złożył w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. W części II tego wniosku nazwanej "Oświadczenie służące ustaleniu uprawnień do zasiłku pielęgnacyjnego" jest wpisane "Oświadczam że" a następnie między innymi następuje stwierdzenie – osoba, której wniosek dotyczy nie jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego. Na końcu tej części wniosku umieszczono następujące zdanie: zobowiązuje się niezwłocznie powiadomić podmiot wypłacający zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Pod tym wpisem następuje podpis skarżącego. Następna strona dołączonego do akt wniosku zawiera pouczenie w którym między innymi stwierdzono, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz na podstawie innych ustaw. Pod pouczeniem nie ma podpisu zainteresowanego. Do wniosku skarżący dołączył zaświadczenie Wojskowego Biura Emerytalnego we W. z dnia 8 września 2005r. Stwierdzono w nim, że skarżącemu decyzją z dnia 5 listopada 2005r. został przyznany zasiłek pielęgnacyjny na okres od 11 sierpnia 1998r. do 31 sierpnia 2005r. na podstawie art. 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (...) oraz art. §7 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 5 marca 2004r. (...). Zasiłek pielęgnacyjny był wypłacany za miesiąc sierpień 2005. W dniu [...] października 2005r. decyzją nr [...] Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej przyznał skarżącemu dodatek pielęgnacyjny na okres od 1 września 2005r. do bezterminowo. W uzasadnieniu tej decyzji zawarto stwierdzenie że zasady nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalenia, przyznania i wypłacania tych świadczeń określa ustawa o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003r. a następnie przywołano w całości art. 16 ust. 2 tej ustawy. W dniu 21 sierpnia 2014r. skarżący do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dołączył decyzję Dyrektora Wojskowego Biura Emerytalnego z dnia [...] marca 2014r. o waloryzacji wojskowej renty inwalidzkiej, z której wynika, że zainteresowany pobiera dodatek pielęgnacyjny. Na wniosek MOPS Wojskowe Biuro Emerytalne we W. w piśmie z dnia 30 września 2014r. wyjaśniło, że skarżący pobiera rentę inwalidzką a przy świadczeniu tym jest wypłacany dodatek pielęgnacyjny od sierpnia 1998r. Materialnoprawną podstawę wydanych decyzji stanowił art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2013r., poz. 1456 ze zm.) - dalej ustawa. Zgodnie z tym przepisem osoba, która pobrała nienależnie świadczenie rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia uważa się : 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie ( ....); 4. świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego (ust. 2). Przepis powyższy zawiera legalną definicję nienależnie pobranego świadczenia. Ma ono miejsce wówczas gdy zaistniały przesłanki określone w ust. 2 tego przepisu w pkt 1 do 4. Organy obu instancji wskazały iż w sprawie zaistniały przesłanki określone w pkt ust. 2 art. 30 ustawy. Zadaniem sądu jest ustaleniem, czy istotnie takie przesłanki w niniejszej sprawie zaistniały i czy okoliczności faktyczne sprawy dają podstawę do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o powołany przepis. Powołana wyżej treść art. 30 ust. 2 pkt. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych istotnie wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszym warunek to istnienie okoliczności, powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, drugi to pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania. Zgodnie bowiem z art. 16 ust. 6 ustawy zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Mając na uwadze ustalony stan faktyczny należy zgodzić się z organami, że zaistniał pierwszy warunek określony w art. 30 ust. 2 pkt 1. Zainteresowany pobierał zasiłek pielęgnacyjny od sierpnia 1998 r. i nie miał prawa do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, które uzyskał, pobierał od września 2005 r. do sierpnia 2014 r. Natomiast w ocenie Sądu organ nie wykazał, że został spełniony drugi warunek, że osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Orzecznictwo sądowoadministracyjne w tej kwestii wypracowało stanowisko, zgodnie z którym, nie można uznać za spełnienie wymogów prawidłowego pouczenia przytoczenia treści przepisu. Pouczenie spełnia wymogi prawidłowego wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, by następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie (wyrok NSA: z dnia 8 marca 2013 r. sygn. akt I OSK 1529/12 z dnia 27 października 2010 r. sygn. akt I OSK 981/10). Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko wyrażone w orzecznictwie sądowym, że kierowane pouczenie powinno być dostępne dla strony w każdym czasie, tak żeby miała ona możliwość skontrolowania sytuacji w jakiej się znajduje z okolicznościami podniesionymi w pouczeniu. Takiego warunku nie spełnia pouczenie zamieszczone w formularzu wniosku o przyznanie świadczenia, chociażby zostało ono opatrzone podpisem strony. Wniosek taki jest elementem akt administracyjnych sprawy a strona nie ma do niego dostępu na co dzień (wyrok NSA z dnia 1 kwietnia 2011r., sygn. akt I OSK 2078/10, z dnia 4 października 2011r. sygn. akt I OSK 762/11, z dnia 25 września 2013r., sygn. akt I OSK 2949/12). Przechodząc do realiów niniejszej sprawy – w świetle przedstawionego stanowiska judykatury nie można uznać, że skarżący został właściwie pouczony. Organ ze względów podanych wyżej nie dokonał właściwego pouczenia zobowiązując skarżącego do podpisania wniosku, w treści którego znajdowało się twierdzenie, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie pobierającej dodatek pielęgnacyjny. Drugi dokument, na który powołuje się organ to decyzja organu I instancji z dnia 1 października 2005r. w uzasadnieniu której powołano przepis art. 16 ust. 2 ustawy, który stanowi, komu zasiłek przysługuje a jakiej osobie nie przysługuje. Jest to zacytowany przepis nie spełniający warunków pouczenia. Jak wskazano w orzeczeniu, pouczenie powinno być zindywidualizowane, odpowiednio dla każdej zainteresowanej osoby. Mając na uwadze orzeczenie Nr [...] z dnia [...] października 1998r. Rejonowej Wojskowej Komisji Lekarskiej we W. w sprawie stanu zdrowia skarżącego pouczenie takie powinno być bardzo czytelne i jasne, nie budzące żadnych wątpliwości. Reasumując w tych okolicznościach należy stwierdzić, że organy nie wykazały, iż dokonały właściwego pouczenia skarżącego, tak by miał świadomość, że pobierając dodatek pielęgnacyjny nie może równocześnie uzyskać zasiłku pielęgnacyjnego. Ponadto nie pouczyły o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Tym samym nie wykazały zaistnienia przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. W konsekwencji brak było podstaw do wydania kontrolowanych rozstrzygnięć. Powyższe wskazuje, że dokonane przez organy obu instancji ustalenia stanu faktycznego są nieprawidłowe i naruszają przepisy postępowania art. 7, art. 77§1, art. 80 i art. 107§3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013r., poz. 267 ze zm.) w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145§1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012r. poz. 270 ze zm.) orzekł jak wyżej. J.T. 25.11.15r.