II GSK 3695/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz (spr.) Sędzia NSA Krystyna Anna Stec Sędzia NSA Małgorzata Rysz Protokolant Mateusz Rogala po rozpoznaniu w dniu 13 lipca 2017 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na 4 – 5 września 2014 r. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 września 2015 r. sygn. akt VI SA/Wa 1354/15 w sprawie ze skargi A. Z. na decyzję Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na 4 – 5 września 2014 r. z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2. zasądza od A. Z. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na 4 – 5 września 2014 r. kwotę 280 (dwieście osiemdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 9 września 2015 r. sygn. akt VI SA/Wa 1354/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu skargi A. Z. na decyzję Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na dni 4-5 września 2014 r., z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego, uchylił zaskarżoną uchwałę i zasądził na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania. Ze stanu faktycznego sprawy przyjętego przez Sąd I instancji wynika, że Komisja Egzaminacyjna nr [...] do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w K. uchwałą z dnia [...] września 2014 r. nr [...] stwierdziła, że A. Z. uzyskała wynik negatywny z egzaminu notarialnego. Zdająca z części egzaminu polegającej na sporządzeniu dwóch projektów aktów notarialnych otrzymała ocenę niedostateczną, (przy czym za projekt pierwszego aktu notarialnego ocenę dostateczną, a za projekt drugiego aktu notarialnego ocenę niedostateczną), natomiast z opinii prawnej otrzymała ocenę dostateczną. Strona złożyła odwołanie od powyższej uchwały, wnosząc o podniesienie oceny z projektu pierwszego aktu notarialnego do oceny dobrej, podniesienie oceny z projektu drugiego aktu notarialnego do oceny dostatecznej, a w konsekwencji o uchylenie zaskarżonej uchwały i stwierdzenie, że uzyskała ocenę pozytywną z egzaminu notarialnego. Uchwałą z dnia [...] marca 2015 r. Komisja II stopnia utrzymała w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej. W uzasadnieniu organ stwierdził, że, mając na względzie zakres zaskarżenia, jeżeli komisja odwoławcza, rozpatrując odwołanie, dostrzeże mankamenty w kwestionowanej pracy, niepodnoszone przez egzaminatorów Komisji Egzaminacyjnej, to ma obowiązek brania ich pod uwagę. Powołanie się na takie uchybienie nie narusza zakazu reformationis in peius, gdy nie dochodzi do obniżenia oceny z zaskarżonej części egzaminu. Biorąc powyższe pod uwagę, organ uznał, że ze wskazanych przez egzaminatorów uchybień pierwszego projektu aktu notarialnego nie znalazły potwierdzenia uchybienia polegające na nieprawidłowym opisaniu pełnomocnictwa udzielonego na podstawie art. 210 k.s.h., nieprawidłowym rozwiązaniu kwestii wniesienia wkładu niepieniężnego (w tym zakresie jedynie częściowo), braku powołania składu rady nadzorczej, nieprawidłowego rozwiązania kwestii powołania w skład zarządu Klemensa Kowala (częściowo). Z urzędu Komisja II stopnia dostrzegła natomiast, że praca strony zawierała inne, istotne uchybienia, a mianowicie: 1) opis wkładów niepieniężnych (nie podano cech charakterystycznych nieruchomości - działka gruntu, zabudowa, odrębna własność lokalu - i nie powołano żadnych dokumentów stwierdzających prawo własności Tadeusza Kowala, nie powołano wypisu z rejestru gruntów czy zaświadczenia z planu zagospodarowania przestrzennego); 2) brak wskazania numeru KRS spółki Delta, której udziały wnoszone są do spółki Gamma, a także brak jakiegokolwiek oświadczenia, czy na wniesienie tego aportu nie jest wymagana zgoda jakiegoś organu spółki Delta; 3) nieprawidłowe rozwiązanie kwestii braku zgody na nabycie nieruchomości, o jakiej mowa w art. 229 k.s.h.; 4) nieprawidłowe rozwiązanie kwestii przymusowego umorzenia udziałów; 5) brak odniesienia się do stanu cywilnego założyciela - osoby fizycznej, co jest kwestią istotną zarówno w kontekście wnoszonego aportu, jak i samych uregulowań ustawowych; 6) brak wskazania adresu do korespondencji sądowej dla spółki w organizacji. Organ podkreślił, że wskazane powyżej mankamenty pierwszego projektu aktu notarialnego oraz brak prawidłowego wykonania przez skarżącą dwóch poleceń egzaminacyjnych (wskazanie przesłanek przymusowego umorzenia udziałów, brak utworzenia kapitału zapasowego), nie pozwalały na wystawienie tej pracy oceny wyższej niż ocena dostateczna. W odniesieniu do drugiego projektu aktu notarialnego, Komisja II stopnia uznała za zasadne dostrzeżone przez egzaminatorów mankamenty pracy skarżącej, ponadto z urzędu powołała się na dodatkowe uchybienia, wpływające na ocenę drugiego projektu aktu notarialnego. A. Z. wniosła na uchwałę z dnia [...] marca 2015 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który uchylił ją wyrokiem z dnia 9 września 2015 r., działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a.". W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji stwierdził, że postępowanie przed komisją odwoławczą nie jest procedurą odwoławczą w rozumieniu Kodeksu postępowania administracyjnego, w ramach której sprawa administracyjna zostaje rozpoznana ponownie w jej całokształcie. Odwołanie służy od uchwały o wyniku egzaminu notarialnego. W postępowaniu przed komisją odwoławczą nie chodzi o ponowne przeprowadzenie procedury egzaminacyjnej, ani o ponowne sprawdzenie całej pracy egzaminacyjnej, tylko o skontrolowanie zasadności postawionych zarzutów w stosunku do oceny pracy. Komisja II stopnia nie powinna zatem formułować wobec pracy nowych zarzutów ponad te, które postawiła Komisja Egzaminacyjna. Może się jednak zdarzyć, że przy ocenie zarzutów postawionych przez zdającego, przedstawiając konkretny problem prawny występujący w pracy (która stanowi przecież całość), komisja II stopnia dostrzeże inne wady i wskaże je w uzasadnieniu uchwały. Takie działanie komisji nie dyskwalifikuje jej działania pod warunkiem, że nie oprze ona swego rozstrzygnięcia na tych właśnie dodatkowo zauważonych błędach. Nie jest natomiast dopuszczalna sytuacja, w której komisja II stopnia uzna za trafne zarzuty zdającego, co do niewłaściwej negatywnej oceny jego pracy, ale jednocześnie wskaże nowe jej wady i na tej podstawie utrzyma w mocy uchwałę o negatywnym wyniku egzaminu. Zdaniem Sądu I instancji, Komisja II stopnia powinna wyjaśnić w sposób precyzyjny i jednoznaczny, dlaczego przyjęła, że praca nie zasługiwała na podwyższenie stopnia do oceny dobrej. Tymczasem, z uzasadnienia zaskarżonej uchwały wynika, że utrzymanie w mocy uchwały Komisji Egzaminacyjnej było efektem uwzględnienia także dodatkowych uchybień w projekcie pierwszego aktu notarialnego, których nie dostrzegli egzaminatorzy oceniający tę pracę. Nie jest jednak jasne, jaki wpływ na wynik sprawy miało uwzględnienie wspomnianych uchybień. Nie wskazano bowiem, czy mają one charakter kardynalny, czy są to tylko uchybienia mniejszej wagi pozostające bez wpływu na ocenę pracy egzaminacyjnej. Nie można jednak wykluczyć, że ich pominięcie, przy uznaniu słuszności części zarzutów podniesionych w odwołaniu mogłoby w sposób istotny wpłynąć na końcową ocenę części egzaminu notarialnego, a w konsekwencji wynik całego egzaminu. Jednocześnie wątpliwości Sądu I instancji nie budziła negatywna ocena drugiego projektu aktu notarialnego, gdyż mankamenty tej pracy były tej wagi, że nie było możliwe podwyższenie stopnia do oceny dostatecznej. Reasumując, Sąd I instancji stwierdził w zaskarżonej uchwale, jeżeli chodzi o projekt pierwszego aktu notarialnego, naruszenie prawa procesowego, mogące mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia w postaci niedostatecznego rozpatrzenia materiału sprawy (pracy egzaminacyjnej) oraz twierdzeń skarżącej (art. 7, art. 77 oraz art. 80 k.p.a.) oraz niedostateczne odzwierciedlenie motywów, jakimi kierował się organ (art. 107 § 3 k.p.a.) w treści uzasadnienia. Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego, którego termin został wyznaczony na dni 4-5 września 2014 r. złożyła od wyroku WSA w Warszawie z dnia 9 września 2015 r., sygn. akt VI SA/Wa 1354/15 skargę kasacyjną, zaskarżając wyrok w całości. Organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenie kosztów postępowania. Organ zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie: 1) przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez jego zastosowanie wskutek nietrafnego przyjęcia, że w sprawie zakończonej uchwałą Komisji II stopnia z dnia [...] marca 2015 r. doszło do - mającego istotny wpływ na wynik sprawy - naruszenia art. 7, 77, 80 i 107 § 3 k.p.a., podczas gdy do takiego naruszenia nie doszło, a w konsekwencji błędne uchylenie uchwały; 2) przepisów prawa materialnego, tj. art. 74h § 1 oraz art. 74h § 12 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (Dz. U. z 2014 r., poz. 164) w zw. z § 5 ust. 2 pkt 1, ust. 3 i ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 lipca 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego (Dz. U. z 2014 r., poz. 1576 ze zm.), poprzez błędną ich wykładnię, polegającą na przyjęciu, że zakres postępowania odwoławczego od uchwały ustalającej wynik egzaminu notarialnego ograniczony jest jedynie do oceny zarzutów i argumentacji zdającego podniesionych w odwołaniu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ stwierdził, że związanie organu zakresem zaskarżenia (tj. zaskarżoną częścią egzaminu) i treścią podniesionych w odwołaniu zarzutów zdającego (które to zarzuty wymagają opracowania opinii z oceną ich zasadności) nie oznacza braku kompetencji do dokonania kompleksowej i merytorycznej oceny zaskarżonej pracy egzaminacyjnej przez organ II instancji. Posłużenie się innymi niż organ I instancji argumentami dowodzi rozpoznania sprawy przez Komisję II stopnia w sposób autonomiczny i realizuje ustawowo nałożony na organy administracyjne obowiązek obiektywnego sprawdzenia przygotowania prawniczego zdających do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu zaufania publicznego. Organ zauważył ponadto, że w uzasadnieniu uchylonej przez Sąd I instancji uchwały, podniesiono, iż wskazane i omówione mankamenty pierwszego projektu aktu notarialnego oraz brak prawidłowego wykonania przez zdającą dwóch poleceń egzaminacyjnych, nie pozwalały na wystawienie tej pracy oceny wyższej niż ocena dostateczna. W ocenie organu, pogląd tego rodzaju nie stanowi przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów, ani nie pozostaje w sprzeczności z ustawowymi kryteriami oceny. Skarżąca nie skorzystała z uprawnienia do złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. W rozpoznawanej sprawie istota sporu dotyczy zakresu zaskarżenia uchwały o wyniku egzaminu notarialnego odwołaniem, o którym mowa w art. 74h § 1 ustawy - Prawo o notariacie, a w konsekwencji także zakresu rozpoznania sprawy, wskutek skutecznego wniesienia odwołania, przez Komisję Egzaminacyjną II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości. W ocenie składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego, skoro zgodnie z art. 74h § 1 ustawy - Prawo o notariacie zdającemu przysługuje odwołanie od wyniku egzaminu, a w myśl art. 74f § 1 powołanej ustawy, pozytywny wynik z egzaminu notarialnego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu notarialnego (przewidzianej art. 74d) otrzymał ocenę pozytywną, to znaczy, że przedmiotem zaskarżenia do komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości mogą być oceny z poszczególnych części egzaminu. Zatem to zdający egzamin notarialny - przez wskazanie, jakiej części egzaminu dotyczy wnoszone przez niego odwołanie – ustala zakres zaskarżenia uchwały o negatywnym wyniku egzaminu i tym samym zakreśla granice rozpoznania sprawy w sposób wiążący komisję egzaminacyjną II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości. Tak rozumianego zakresu rozpoznawania odwołania nie można natomiast - wbrew stanowisku Sądu I instancji - utożsamiać z podnoszonymi przez zdającego zarzutami, co do zasadności oceny rozwiązania zadań z zaskarżonej części egzaminu. Z żadnej z regulacji przewidzianych w ustawie - Prawo o notariacie nie można bowiem wywieść, że rozpoznając odwołanie i podejmując uchwałę w przedmiocie wyniku egzaminu notarialnego, komisja egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości jest związania zarzutami podnoszonymi przez zdającego egzamin. Zarzuty stawiane w odwołaniu w istocie stanowią bowiem tylko przedstawienie zastrzeżeń odwołującego się co do prawidłowości tych ocen, dokonanych przez członków komisji sprawdzających prace. Stosownie do art. 74h § 9 Prawa o notariacie, do zadań komisji odwoławczej należy rozpatrywanie odwołań od wyników egzaminu notarialnego. W postępowaniu administracyjnym, co do zasady przyjmuje się, że celem odwołania jest doprowadzenie do ponownego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia sprawy. Do postępowania przed komisją odwoławczą - według art. 74h § 12 Prawa o notariacie - przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego stosuje się jednak odpowiednio. Ale odpowiednie stosowanie może polegać nie tylko na odmowie jego zastosowania, lecz także na zastosowaniu przepisu (lub jego części) wprost lub z modyfikacją. Ocena odpowiedniego zastosowania przepisu musi uwzględniać specyfikę sytuacji, do której odpowiednio stosowane przepisy mają być aplikowane (por. uchwała SN z dnia 18 grudnia 2001 r., sygn. akt III ZP 25/01). Mając powyższe na względzie należy stwierdzić, że postępowanie przed komisją egzaminacyjną II stopnia jest postępowaniem szczególnym, którego zakres - jak już wskazano - określa strona w odwołaniu. Mimo że przewidziane ustawą odwołanie przysługuje od wyniku egzaminu, celem tego postępowania nie jest jednak skontrolowanie całego przebiegu egzaminu i ponowne sprawdzenie wszystkich prac egzaminacyjnych. Komisja egzaminacyjna II stopnia kontroluje tylko tę część egzaminu, która została zakwestionowana przez zdającego. Nie można się jednak zgodzić z poglądem, że to szczególne postępowanie odwoławcze ma za zadanie wyłącznie rozpatrzenie zasadności zarzutów odwołania. Skład orzekający nie podziela tym samym stanowiska wyrażonego w wyroku NSA z dnia 13 grudnia 2011 r., sygn. akt II GSK 1421/10). Przede wszystkim bowiem trzeba mieć na uwadze, co zresztą stwierdził Sąd I instancji, odwołując się do orzecznictwa NSA, cel jakiemu - w świetle regulacji art. 17 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 74 § 3 Prawa o notariacie - służy ustanowienie egzaminów, czyli zapewnienie wysokiego stopnia profesjonalizmu osób dopuszczanych do wykonywania tego zawodu. Komisja egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości, rozpoznając odwołanie w zakresie kwestionowanej części egzaminu, ma obowiązek obiektywnego sprawdzenia przygotowania prawniczego zdających do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu zaufania publicznego (por. też wyroki NSA z dnia 22 maja 2014 r., sygn. akt II GSK 293/13, z dnia 17 czerwca 2014 r., sygn. akt II GSK 602/13). Tak więc przepisy regulujące zarówno przeprowadzenie egzaminu notarialnego, jak i rozpoznawanie odwołań należy wykładać, mając na względzie cel ich ustanowienia. Nie bez znaczenia jest przy dokonywaniu tej oceny i to, że ustawodawca organ uprawniony do rozpoznania odwołania od uchwały o wyniku egzaminu określił mianem komisji egzaminacyjnej II stopnia. W konsekwencji należy uznać, że komisja egzaminacyjna II stopnia - rozpoznając odwołanie od uchwały o wyniku egzaminu dotyczące wskazanej w odwołaniu części tego egzaminu - nie jest związana wyłącznie podniesionymi przez zdającego zarzutami. Tym samym dostrzeżenie błędu w zadaniu - z zakresu części egzaminu objętej odwołaniem - nie może być uznane za przekroczenie granic zaskarżenia odwołania i wyjście przy rozpoznaniu sprawy poza jej granice. Wobec dokonanych w sprawie stwierdzeń, że z uwagi na cel przeprowadzenia egzaminu komisja egzaminacyjna II stopnia może dostrzec wady pracy egzaminacyjnej zdającego inne niż wskazane przez egzaminatorów, ale nie może oprzeć rozstrzygnięcia na tych błędach, trzeba zwrócić uwagę, że czym innym od przekroczenia granic sprawy przy rozpoznawaniu odwołania jest naruszenie zasady zakazu reformationis in peius, to jest zakazu pogorszenia sytuacji prawnej strony odwołującej się wskutek wydania decyzji przez organ odwoławczy. O tym, czy pogorszenie takie nastąpiło, przesądza bowiem zestawienie sentencji decyzji organu I instancji z sentencją decyzji organu odwoławczego (por. Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz; G. Łaszczyca i in.; LEX 2010, komentarz do art. 139, teza 1-3.). Stanowiska o braku związania komisji odwoławczej wyłącznie zarzutami odwołania nie podważa też regulacja § 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego. Unormowanie zawarte w § 5 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 tego aktu wykonawczego - zgodnie z którym sporządzana jest opinia dotycząca zasadności poszczególnych zarzutów podniesionych w odwołaniu, mając na uwadze zakres odwołania - żadną miarą nie może bowiem przesądzać granic rozpoznawania odwołania od wyniku egzaminu notarialnego. Przede wszystkim powołane rozporządzenie zostało wydane na podstawie art. 74h § 14 ustawy - Prawo o notariacie i zgodnie z zawartą tam delegacją określa m.in. tryb i sposób działania komisji odwoławczej. Ustanowiony w powołanym § 5 rozporządzenia tryb i sposób działania komisji co do zasady nie może zatem wprowadzać - i faktycznie nie wprowadza - niemającej oparcia w ustawie podstawy prawnej do określenia granic sprawy rozpoznawanej wskutek odwołania od uchwały o wyniku egzaminu notarialnego. Ponadto ten sam akt wykonawczy stanowi dość jednoznacznie, że komisja odwoławcza głosuje nad ostateczną oceną z tej części egzaminu notarialnego, która została zakwestionowana w odwołaniu - nie zaś nad zasadnością zarzutów podnoszonych w odwołaniu - a następnie komisja odwoławcza głosuje w sprawie uchwały komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości o wyniku egzaminu notarialnego. Z tych wszystkich względów skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego podziela pogląd strony wnoszącej skargę kasacyjną, że Sąd I instancji w sposób nieuprawniony z treści art. 74h § 1 i 9 oraz § 5 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 powołanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości wywiódł związanie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości zarzutami odwołania. W konsekwencji powyższego usprawiedliwione jest też oparcie skargi kasacyjnej na podstawie z art. 174 pkt 2 p.p.s.a., tj. na naruszeniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. Istotnie bowiem, jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, to właśnie wskutek wadliwego zrozumienia granic rozpoznania odwołania Sąd I instancji uznał, że Komisja Egzaminacyjna II stopnia niezasadnie wzięła pod uwagę dostrzeżone w postępowaniu odwoławczym wady ocenianej pracy, a nie wyjaśniła dlaczego - mimo uznania części zarzutów odwołania - zdający uzyskał wynik negatywny z egzaminu. W konsekwencji tego nieuprawnionego stanowiska, Sąd I instancji nie poddał ocenie motywów Komisji Egzaminacyjnej II stopnia zaprezentowanych w uzasadnieniu skarżonej uchwały, co do braku zasadności oceny pierwszego z projektów aktu notarialnego na łączną ocenę co najmniej dobrą - konieczną dla uzyskania pozytywnego wyniku z egzaminu. Istota sprawy nie została zatem dostatecznie wyjaśniona i Naczelny Sąd Administracyjny - bez naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania sądowoadministracyjnego - nie mógł zastosować art. 188 p.p.s.a. Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w pkt 1. wyroku. Postanowienie w przedmiocie kosztów (pkt 2) wydano na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490).