III SA/Wr 1247/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Maciej Guziński po rozpoznaniu w dniu 25 lipca 2017 r., na posiedzeniu niejawnym, wniosku G. F. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, z dnia 25 maja 2017 r., sygn. akt III SA/Wr 1247/16 w sprawie ze skargi G. F., na postanowienie Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] w przedmiocie niedopuszczalności odwołania, postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie referendarza. Postanowieniem z dnia 25 maja 2017 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu referendarz wskazał, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna i rodzinna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Zdaniem referendarza złożone przez skarżącego oświadczenie nie zawiera danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W treści wniosku skarżący ograniczył się jedynie do oświadczenia o swoim statusie emeryta, leczeniu i o kwotach uzyskiwanego świadczenia. Uchylił się natomiast od wykazania, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. tych danych w jakikolwiek sposób, w tym w sposób określony w doręczonym wezwaniu. Tymczasem - jak podkreślił - uzupełnienie informacji miało dać podstawy do oceny wykazania w zakresie dochodów i wydatków gospodarstwa domowego skarżącego, jego statusu majątkowego i sytuacji życiowej, wymaganego przepisem prawa dla oceny, z kolei, spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy. Nadto referendarz podkreślił, że oświadczenie wnioskodawcy w zakresie nieskładania zeznania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych oraz informacji albo obliczenia tego podatku nie znajduje potwierdzenia w aktach sprawy oraz w obowiązującym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej prawie. Z kolei oświadczenie o oddaniu nieruchomości zabudowanej (ruiny pałacu z zabudowaniami folwarcznymi) w nieodpłatne użytkowania stowarzyszeniu świadczy - zdaniem referendarza - o wyzbyciu się przez skarżącego możliwości czerpania środków pieniężnych ze składnika jego majątku, które jako konsekwencja jego autonomicznej decyzji, podjętej mimo potrzeb związanych z leczeniem, nie może obciążać swoimi skutkami, tj. brakiem środków na ponoszenie kosztów postępowania sprawie, budżetu państwa i innych podatników. Od niniejszego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw. W obszernym uzasadnieniu sprzeciwu, po przywołaniu stosownych orzeczeń i poglądów doktryny w zakresie przyznania prawa pomocy, skarżący podniósł, w szczególności, że Sąd dokonując oceny jego możliwości zarobkowych nie wziął pod uwagę jego podeszłego wieku oraz stanu zdrowia. Tymczasem w przekonaniu skarżącego oczywistym jest, że posiada on ograniczone możliwości zarobkowe. Skarżący podniósł nadto, że nie dysponuje środkami umożliwiającemu mu ustanowienie zawodowego pełnomocnika z wyboru w celu sporządzenia skargi kasacyjnej. Skarżący za krzywdzący uznał wystosowany wobec niego zarzut świadomego i celowego pozbawienia możliwości czerpania środków pieniężnych ze składnika jego majątku na skutek użyczenia nieruchomości organizacji pozarządowej. Dalej skarżący wyjaśnił, że nieruchomość zabudowana obiektami pałacu (ruina), folwarku oraz parku, znajdujących się w B., chronionymi poprzez wpis do rejestru zabytków, stało się przedmiotem użyczenia, na czas nieokreślony, na rzecz "A". Umowa zawarta została w dniu [...] czerwca 2000 r. przez matkę skarżącego H.F. Zgodnie z treścią § 3 umowy m.in celem "A" jest podejmowanie działalności polegającej na odbudowie i utrzymaniu zabytków architektury, pielęgnowaniu kultury i tradycji śląskich. Z tytułu użyczenia nieruchomości organizacji, prowadzącej działalność w szczególności w zakresie kultury oraz ochrony dóbr kultury i dziedzictwa narodowego skarżący - jak podkreślił - nie uzyskuje żadnych dochodów. Działalność "A" nie jest nastawiona na zysk, a wszelkie posiadane środki finansowe przeznaczane są na realizację konkretnych zadań w zakresie ochrony dóbr kultury i dziedzictwa narodowego, mających w tym szczególnym przypadku charakter priorytetowy. Skarżący podniósł, że na skutek zdjęcia pokrycia dachowego w latach 70 tych XX w. z obiektu pałacu B. doprowadzono do całkowitego zniszczenia konstrukcji dachów oraz zawalenia wszystkich stropów pałacu, doprowadzając tym samym obiekt do całkowitej ruiny . Pełna odbudowa i rewaloryzacja zabytku jest czasochłonna i bardzo kosztowna. Obecnie organizacja realizuje zamierzenie inwestycyjne polegające na "Remoncie [...] " oraz zawiadomiła o zamiarze rozpoczęcia robót budowlanych w ramach zamierzenia budowlanego pod nazwą odbudowa konstrukcji i pokrycia dachu Pałacu [...] położonej w B. /[...] / na działce nr ew. [...] - których to koszt przewyższa znacznie możliwości finansowe skarżącego. Założenie pałacowo-folwarczne z parkiem w B. nie przynosi żadnych dochodów, a zatem skarżący - jak podniósł - nie wyzbył się w żaden możliwości czerpania środków pieniężnych z tego składnika majątku, co więcej w myśl art. 5 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2014 poz. 1446 ze. zm.) jego obowiązkiem było zapewnienie warunków prowadzenia prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku. Niezależnie od powyższego skarżący podniósł, że Sąd pomijając charakter i stopień trudności sprawy nie wziął pod uwagę możliwości zastosowania wobec niego instytucji przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym. Do sprzeciwu skarżący nie dołączył jednak żadnych dokumentów źródłowych, w tym tych o które uprzednio został wezwany o referendarza. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Na mocy art. 260 § 2 p.p.s.a, w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Zgodnie z brzmieniem art. 246 § 1. P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy przy tym zaakcentować, że każdy kto wszczyna postępowanie sądowe, powinien liczyć się z koniecznością opłacenia kosztów sądowych, a co za tym idzie tak planować swój budżet, aby wygospodarować kwotę konieczną do ich uiszczenia. Podkreślenia także wymaga fakt, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a., który stanowi, iż to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, natomiast rzeczą wnioskodawcy jest wykazanie własnej sytuacji materialnej na tyle trudnej, by uzasadniała wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych powyżej przepisach. Wobec tego, to na stronie spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Z powyższego, a także z poglądów doktryny i orzecznictwa wynika, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi się przychylić do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie od tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe, w związku z czym uznaniowość w zakresie przyznania czy też odmowy przyznania takiego prawa wymaga od sądu dokładnego przeanalizowania i wnikliwej oceny sytuacji wnioskodawcy (por. postanowienia NSA: z dnia 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt I GZ 1/10; z dnia 28 marca 2012 r. o sygn. akt II GZ 100/12). W sprzeciwie skarżący podniósł, że "Sąd pomijając charakter i stopień trudności sprawy nie wziął pod uwagę możliwości zastosowania wobec niego instytucji przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym". Odnosząc się do tego zarzutu wskazać należy, że postanowieniem z dnia 25 maja 2017 r. referendarz Sądowy objął wniosek skarżącego w zakresie nie tylko zwolnienia od kosztów sądowych, lecz również w zakresie przyznania skarżącemu adwokata, aczkolwiek z uwagi na okoliczności szczegółowo przedstawione w uzasadnieniu tego postanowienia, nie znalazł podstaw do jego uwzględnienia. Tym samym zarzut ten należy uznać za chybiony. W dalszej kolejności skarżący zarzucił, że referendarz sądowy dokonując oceny jego możliwości zarobkowych "nie wziął pod uwagę ani podeszłego wieku skarżącego, ani też jego stanu zdrowia". Z takim twierdzeniem skarżącego nie sposób jednak się zgodzić. Jak wynika bowiem z akt sprawy referendarz sądy -pismem z dnia 16 marca 2017 r. - wezwał skarżącego do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, w tym min. do: kserokopii zeznania podatkowego, wyciągów z posiadanych rachunków bankowych; szczegółowo dookreślonego kwotowo zestawienia ponoszonych miesięcznych wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; odcinka emerytury za luty 2017 r. Referendarz sądowy wezwał skarżącego również do doręczenia mu urzędowego tłumaczenia przedłożonych do akt sprawy dokumentów (w tym tych związanych z leczeniem skarżącego). Niniejsze działania referendarza niewątpliwie zmierzały zatem do wnikliwego rozpoznania sytuacji życiowej, materialnej i zdrowotnej w jakiej skarżący się znajduje. Skoro jednak skarżący uchylił się od wykonania tego wezwania i nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, to tym samym uniemożliwił referendarzowi dokonanie "oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych." Niezasadnym jest zatem twierdzenie skarżącego, że wydając zaskarżone rozstrzygnięcie referendarz nie wziął pod uwagę "ani jego podeszłego wieku skarżącego, ani też jego stanu zdrowia". Owszem referendarz wziął te okoliczności pod uwagę, aczkolwiek z powodu braku ich udokumentowania (a zatem potwierdzenia) przez skarżącego, nie mógł ich uznać za podstawę do przyznania prawa pomocy. Sąd rozważył nadto okoliczności wskazane przez skarżącego w sprzeciwie, a dotyczące nieruchomości zabudowanej obiektami znajdujących się w B. (w szczególności fakt, że umowa nieodpłatnego przekazania nieruchomości Stowarzyszeniu została podpisana przez matkę skarżącego oraz że w wyniku jej podpisania skarżący nie musi ponosić kosztów związanych z renowacją nieruchomości), aczkolwiek nie znalazł podstaw do przyjęcia, aby okoliczności te mogły wpłynąć na zmianę oceny wniosku skarżącego w zakresie przyznania prawa pomocy. W konsekwencji skoro skarżący nie dostarczył wszystkich dokumentów mających na celu uzasadnienie jego żądania, Sąd (tak jak to uczynił referendarz) również nie mógł w sposób wyczerpujący i niebudzący wątpliwości ustalić rzeczywistej sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, a co za tym idzie zmienić postanowienia wydanego w tym zakresie przez referendarza. Tym samym, zdaniem Sądu zaskarżone zarządzenie referendarza sądowego należało utrzymać w mocy.