II FSK 3415/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Tomasz Kolanowski, Sędzia NSA Jan Grzęda (sprawozdawca), Sędzia NSA Małgorzata Wolf - Kalamala, po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 kwietnia 2018 r., sygn. akt III SA/Wa 1841/17 w sprawie ze skargi Syndyka Masy Upadłości M. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 28 lutego 2017 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2) zasądza od Syndyka Masy Upadłości M. T. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie kwotę 4800,00 (słownie: cztery tysiące osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z 10 kwietnia 2018 r., sygn. akt III SA/Wa 1842/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną przez Syndyka Masy Upadłości M. T. decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z 28 lutego 2017 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Naczelnika Urzędu Skarbowego W. z 8 listopada 2016 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd pierwszej instancji wskazał, że organ odwoławczy rozpatrując odwołanie od decyzji organu pierwszej instancji, pominął kwestię określenia podstawy opodatkowania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2010 r. w drodze oszacowania. W ocenie Sądu, w decyzji organu pierwszej instancji pojawiły się uchybienia natury procesowej jak i wadliwość natury materialnoprawnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, przy tym na niekonsekwencję decyzji organu pierwszej instancji, w której organ najpierw wskazał, że odstąpił od oszacowania podstawy opodatkowania pomimo, że skarżąca nie prowadziła ksiąg podatkowych, natomiast w dalszej części organ wskazał, że rozliczając koszty uzyskania przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej wyliczył je korzystając z metody remanentowej. Tym samym, zdaniem Sądu, w postępowaniu przez organem pierwszej instancji, wbrew początkowemu stanowisku Naczelnika Urzędu Skarbowego W., doszło do określenia podstawy opodatkowania w zakresie podatku dochodowego os osób fizycznych za 2010 r. Dlatego za uzasadniony Sąd uznał zarzut naruszenia art. 121 § 1 O.p. Dalej Sąd wskazał, że Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Warszawie wydając zaskarżoną decyzję, powinien rozważyć czy przyjęta przez organ pierwszej instancji metoda oszacowania kosztów uzyskania przychodów była prawidłowa w okolicznościach rozpoznawanej sprawy. W szczególności w kontekście podniesionej przez organ drugiej instancji okoliczności, że skarżąca zarówno przy zakupie nieruchomości korzystała z kredytu bankowego w wysokości 700 000 zł (wynika to z aktu notarialnego kupionej nieruchomości z 13 listopada 2006 r.), jak również przy remoncie ww. budynku wzięła 12 lutego 2008 r. drugi kredyt w wysokości 500 000 zł na dokończenie modernizacji i remontu tego budynku. W związku z tym, w opinii Sądu pierwszej instancji, Dyrektor Izby Administracji Skarbowej stosowanie do art. 122 i art. 187 § 1 O.p. powinien ocenić czy organ pierwszej instancji określając skarżącej wysokość zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych, wziął pod rozwagę czy skarżąca w ogóle spłacała a jeśli tak to w jakiej wysokości kapitał, a w jakiej odsetki od ww. kredytów. Ponadto czy wzięto to pod uwagę przy rozważaniu jednej z metod oszacowania ponoszonych przez skarżącą kosztów uzyskania przychodów, czyli czy uwzględniono obowiązujące przepisy prawa materialnego m.in. art. 23 O.p. przy zastosowaniu jednej z metod oszacowania podstawy opodatkowania. A także czy zgodnie z art. 124 O.p., w sposób należyty wyjaśniono dlaczego została przyjęta taka, a nie inna metoda oszacowania. Kolejno Sąd podał, że skoro organ podatkowy drugiej instancji dostrzegły przy rozpatrywaniu przesłanek do wykonywania przez skarżącą działalności gospodarczej w zakresie sprzedaży nieruchomości, okoliczność wzięcia ww. dwóch kredytów bankowych, to tym samym powinny rozważyć czy prawidłowe było to, że organ pierwszej instancji nie poczynił żadnych ustaleń w zakresie tego czy skarżąca spłacała ww. kredyty i w jakiej wysokości spłacane były przez nią odsetki. Zdaniem Sądu pierwszej instancji brak ustaleń z tego zakresu i nie danie im wyrazu w treści uzasadnień wydanych w sprawie decyzji narusza art. 122, art. 187 § 1 i art. 124 O.p. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Warszawie wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej "p.p.s.a.") zarzucono naruszenie przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy tj.: - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 121 § 1, art. 122, art. 124, art. 187 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. 2018 r., poz. 800 ze zm., dalej "O.p.") przez dokonanie wadliwej kontroli legalności zaskarżonej decyzji, przejawiającej się w błędnym uznaniu przez Sąd, że organy podatkowe naruszyły art. 121 § 1, art. 122, art. 124, art. 187 § 1 O.p., przez brak wyczerpującego zgromadzenia materiału dowodowego, w tym w zakresie braku poczynienia ustaleń co do wysokości spłaconych przez skarżącą odsetek od pozyskanych kredytów i pożyczek oraz brak ich oceny przez pryzmat zasadności zaliczenia do kosztów uzyskania przychodów, nieprawidłową ocenę zebranych dowodów oraz działanie pozostające w sprzeczności ze wskazanymi powyżej zasadami ogólnymi postępowania podatkowego, co w efekcie skutkowało niezasadnym zastosowaniem przez Sąd art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 p.p.s.a., - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 23 § 5 O.p. przez wadliwą wykładnię i nieprawidłowe zastosowanie w sprawie a w konsekwencji naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. przez zawarcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wadliwej podstawy prawnej, będące konsekwencją uznania przez Sąd, że organy podatkowe dopuściły się naruszenia prawa materialnego tj. z naruszeniem art. 23 § 5 O.p. dokonały oszacowania podstawy opodatkowania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2012 r., - art. 133 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. tj. naruszenia przez Sąd zasady orzekania na podstawie akt sprawy przejawiające się w przyjęciu za podstawę orzekania stanu faktycznego, który nie wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, - art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) i art. 135 p.p.s.a. przez jego niezastosowanie w sprawie, będące skutkiem dokonania przez Sąd błędnej kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji, przejawiającej się w uznaniu, że organy podatkowe naruszyły art. 121 § 1, art. 122, art. 124, art. 187 § 1 O.p. przez brak wyczerpującego zgromadzenia materiału dowodowego, nieprawidłową ocenę zebranych dowodów oraz działanie pozostające w sprzeczności ze wskazanymi powyżej zasadami ogólnymi postępowania podatkowego a także, że organy podatkowe dokonały niewłaściwej wykładni oraz niewłaściwie zastosowały przepisy prawa materialnego tj. art. 23 § 5 O.p., - art. 141 § 4 w zw. z art. 153 p.p.s.a. przez sporządzenie przez Sąd uzasadnienia orzeczenia niezgodnie z ustawowymi wymogami tj. sformułowaniu niejasnych i niekonkretnych wskazań dla organów co do dalszego postępowania w sprawie co przejawia się w nałożeniu na organy obowiązku "uwzględnieniu rozważań Sądu" zawartych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy i dlatego została uwzględniona. Trafnie bowiem we wniesionym środku zaskarżenia zarzucono, że wyrok Sądu pierwszej instancji został wydany z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu, który może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kwestią sporną w niniejszą sprawie jest sposób określenia i wysokości poniesionych przez skarżącą kosztów uzyskania przychodów z tytułu sprzedaży lokali mieszkalnych. Jak wynika z decyzji organu pierwszej instancji z 8 listopada 2016 r., utrzymanej w mocy decyzją Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z 28 lutego 2017 r., Naczelnik Urzędu Skarbowego W. odstąpił od określenia podstawy opodatkowania w drodze oszacowania powołując się na art. 23 § 2 pkt 1 O.p. Zgodnie z tym przepisem, organ podatkowy odstąpi od określenia podstawy opodatkowania w drodze oszacowania, jeśli pomimo braku ksiąg podatkowych dowody uzyskane w toku postępowania, pozwalają na określenie podstawy opodatkowania. Organ podatkowy na podstawie zgromadzonych dowodów, w tym aktów notarialnych: zakupu nieruchomości zabudowanej wielorodzinnym budynkiem mieszkaniowym położonej w Warszawie oraz sprzedaży poszczególnych lokali znajdujących się w ww. zakupionym budynku wielorodzinnym, informacji pozyskanych z banków które udzieliły skarżącej oraz jej mężowi kredytów, dokonał określenia wysokości zarówno osiągniętych przez skarżącą w 2010 r. przychodów ze sprzedaży ww. lokali mieszkalnych, jak również kosztów uzyskania przychodów związanych z obrotem nieruchomościami, w tym w zakresie zapłaconych przez skarżącą w 2010 r. odsetek z tytułu zaciągniętych kredytów i pożyczek. Świadczy o tym uzasadnienie decyzji organów gdzie wskazano, że "(...) Bank Spółdzielczy w N. (...) poinformował, że Pani M. T. nie dokonywała wpłat tytułem odsetek od kredytu budowlanego udzielonego Pani M. T. i Panu J. T.(...), dalej organ wskazał, że "D. Bank Polska S.A. wskazał, że w 2010 r. zaksięgował następujące kwoty z tytułu spłat dokonanych przez Pana J. T. i Panią M. T. na poczet pożyczki: -7.837,10 CHF (23.611,59 PLN)- odsetki umowne; -784,10 CHF (2.374,27 PLN)- odsetki karne". Ustalenia w powyższym zakresie znalazły odzwierciedlenie w określeniu przez organ podatkowy wysokości zarówno podstawy opodatkowania jak i wysokości zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2010 r. Wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji przyjęte w niniejszej sprawie koszty uzyskania przychodu wyliczone metodą remanentową, nie mają nic wspólnego z metodą oszacowania podstawy opodatkowania o której mowa w art. 23 § 3 pkt 3 O.p. Zauważyć bowiem należy, że zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 2032 ze zm., dalej "u.p.d.o.f.") kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 23 u.p.d.o.f. Decydującym czynnikiem pozwalającym zaliczyć dany wydatek do kosztów uzyskania przychodów jest zatem poniesienie go w celu osiągnięcia przychodu, przy czym każdy wydatek poza wyraźnie wskazanym w ustawie, wymaga indywidualnej oceny pod kątem adekwatnego związku z przychodami i racjonalności działania dla ich osiągnięcia. Regulacje ustawy podatkowej przewidują dwie kategorie kosztów: koszty uzyskania przychodów bezpośrednio związane z przychodami oraz koszty uzyskania przychodów inne niż koszty bezpośrednio związane z przychodami. Jednocześnie pośród przepisów ustawy podatkowej brak jest legalnych definicji pojęć bezpośrednie i pośrednie koszty uzyskania przychodów. Zgodnie z ugruntowanym poglądem, kosztami uzyskania przychodów bezpośrednio związanymi z przychodami są takie wydatki, których poniesienie przekłada się wprost na uzyskanie konkretnych przychodów. Stosowanie do art. 22 ust. 5 u.p.d.o.f. u podatników prowadzących księgi rachunkowe koszty uzyskania przychodów bezpośrednio związane z przychodami, poniesione w latach poprzedzających rok podatkowy oraz w roku podatkowym, są potrącalne w tym roku podatkowym, w którym osiągnięte zostały odpowiadające im przychody z zastrzeżeniem ust. 5a i 5b. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, wydatki poniesione na zakup lokali mieszkalnych znajdujących się w budynku wielorodzinnym w Warszawie stanowiły koszty bezpośrednio związane z uzyskaniem przychodem z tytułu ich zbycia. W przedmiotowej sprawie istotne jest więc powiązanie kosztu uzyskania przychodu ze źródłem przychodu, czyli wydatki poniesione na nabycie oraz remont określonej nieruchomości stanowią wyłącznie w świetle ww. przepisów koszty uzyskania przychodu w momencie zbycia przedmiotowej nieruchomości. W związku z tym wydatki na nabycie i remont ww. nieruchomości będą kosztem uzyskania przychodów przy określaniu dochodu z odpłatnego zbycia nabytych nieruchomości. Zastosowana zatem przez organ pierwszej instancji metoda remanentowa, a więc porównanie wartości remanentu towarów handlowych tj. lokali mieszkalnych znajdujących się w budynku wielorodzinnym położonym w Warszawie, na początek kontrolowanego okresu z wartością remanentu na koniec kontrolowanego okresu, posłużyła wyłącznie ustaleniu wartości wydatków poczynionych przez skarżącą na zakup zbytych w 2010 r. lokali mieszkalnych. Wartość ta bowiem stanowić będzie koszt uzyskania przychodu osiągniętego ze zbycia w kontrolowanym okresie 3 z 9 lokali mieszkalnych. W świetle powyższego, stanowisko Sądu pierwszej instancji, że w postępowaniu przez organem pierwszej instancji, doszło do oszacowania podstawy opodatkowania w zakresie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Również twierdzenie Sądu o braku rozważenia przez organ odwoławczy czy przyjęta przez organ pierwszej instancji metoda oszacowania kosztów uzyskania przychodów była prawidłowa w okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy, jak i stwierdzenie, że brak wskazania dlaczego przyjęto taką a nie inną metodę oszacowania narusza art. 121 § 1 O.p., są bezzasadne. Skoro organ pierwszej instancji w niniejszej sprawie nie dokonywał określania podstawy opodatkowania w drodze oszacowania, organ odwoławczy nie mógł oceniać prawidłowości przyjętej metody szacowania. Ponadto w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji błędnie wskazał na naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 23 § 5 O.p. Wbrew stanowisku Sądu, przepis art. 23 O.p. nie jest przepisem prawa materialnego lecz ma charakter proceduralny Rozpoznając ponownie sprawę Sąd pierwszej instancji uwzględni powyższe uwagi Naczelnego Sądu Administracyjnego. Z tych wszystkich względów i na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 203 pkt 2 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.