II OSK 328/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Mazur Sędziowie sędzia NSA Zdzisław Kostka sędzia del. WSA Agnieszka Wilczewska-Rzepecka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 18 października 2018 r., sygn. akt II SA/Sz 809/18 w sprawie ze skargi H. D. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2018 r., nr [...] w przedmiocie wymeldowania oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z 18 października 2018 ., sygn. akt II SA/Sz 809/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, po rozpoznaniu sprawy ze skargi H. D. na decyzję Wojewody [...] z [...] maja 2018 r., nr [...], w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego skarżącego z lokalu położonego w m. O. 1, gm. N., oddalił skargę. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył H. D., zaskarżając go w całości i zarzucając mu: 1) naruszenie przepisu prawa materialnego art. 35 w związku z art. 25 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności poprzez przyjęcie, że adres [...],[...] N. nie jest miejscem stałego pobytu; 2) naruszenie przepisów postępowania art. 106 § 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na niewystarczająco wszechstronnym rozważeniu zebranego materiału dowodowego i w konsekwencji przyjęcie, że w stosunku do skarżącego orzeczona została eksmisja z miejsca zamieszkania w [...], gm. N., w sytuacji, w której Sąd Okręgowy w Szczecinie Wydział IV Karny Odwoławczy w postanowieniu z dnia 10 maja 2012 r. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w przedmiocie zastosowania środków zapobiegawczych uchylając nakaz opuszczenia przez H. D. nieruchomości, a następcza niemożność powrócenia do lokalu wynikała z zawinionych i celowych działań wnioskodawcy J. D. Ponadto poprzez przyjęcie, że skarżący opuścił miejsce stałego pobytu i nie koncentruje swojego życia osobistego pod adresem w [...], gm. N.; 3) naruszenie przepisów postępowania w postaci art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, mające istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez ich niezastosowanie, tj. niedostrzeżenie naruszenia przez organ przepisów art. 7 kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 77 § 1 kodeksu postępowania administracyjnego polegające na niepodjęciu przez organ czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego umożliwiającego wyjaśnienie wątpliwości co do tego, czy nastąpiło dobrowolne opuszczenie miejsca stałego pobytu przez skarżącego (w sytuacji, w której zachowanie to zostało wymuszone poprzez zastosowanie środka zapobiegawczego, a następnie po jego uchyleniu to zawinione, celowe i uporczywe działanie J. D. spowodowało, że skarżący nie miał możliwości powrotu do wskazanego miejsca zamieszkania), ponadto w jakim miejscu koncentruje się życie osobiste skarżącego. Mając powyższe na uwadze, skarżący kasacyjnie wniósł o: – uchylenie w całości wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 18 października 2018 r., sygn, akt II SA/Sz 809/18 i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a ponadto o – przyznanie na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, przy czym pełnomocnik oświadcza, że koszty te nie zostały uiszczone przez skarżącego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano m.in., że pomimo okoliczności, że skarżący kasacyjnie czasowo utracił prawo do przebywania w przedmiotowym lokalu to nie opuścił go jako miejsca swojego stałego pobytu, ponieważ jest to miejsce, z którym łączy w dalszym ciągu zamiar stałego pobytu i w tym właśnie miejscu skupia się centrum jego aktywności życiowej. Powyższe (w sposób pośredni) potwierdza dokumentacja fotograficzna złożona przez skarżącego kasacyjnie, z której wynika, że pod adresem w O. pozostawił on umeblowany pokój, odzież, rzeczy osobiste, jak również zeznania jego oraz świadków, którzy potwierdzili, że skarżący kasacyjnie został wyrzucony z domu (nie opuścił go dobrowolnie) i codziennie przyjeżdża do O., z którym jest związany emocjonalnie, i w którym przeżył całe swoje życie. Skarżący kasacyjnie stwierdził, że zgodnie z treścią art. 25 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności, pobytem stałym jest zamieszkanie pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania. Definicja ta odpowiada zatem treści definicji wskazanej w art. 25 kodeksu cywilnego, określającej miejsce zamieszkania jako miejsce przebywania z zamiarem stałego pobytu. Z obu wskazanych definicji wynika, że określenie miejsca zamieszkania bądź też miejsca stałego pobytu składa się z dwóch elementów, a mianowicie corpus, tj. rzeczywistego miejsca pobytu oraz animus, tj. zamiaru stałego przebywania. W przypadku skarżącego kasacyjnie doszło jedynie do opuszczenia miejsca pobytu, ale po stronie skarżącego pozostaje animus, ponieważ nadał łączy go z przedmiotowym miejscem zamiar stałego w nim pobytu, co skarżący kasacyjnie podnosił wielokrotnie i czego wyrazem były podejmowane przez niego czynności jak choćby złożenie pozwu o przywrócenie posiadania (bez znaczenia przy tym pozostaje okoliczność, że Sąd Rejonowy oddalił powództwo, ponieważ po stronie skarżącego w dalszym ciągu zamiar występuje). Wobec tego, zdaniem skarżącego kasacyjnie, ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego z uwzględnieniem obowiązujących przepisów, a także reguł doświadczenia życiowego i zasad logiki prowadzi do wniosku, że nie opuścił on stałego miejsca pobytu w tym znaczeniu, że w dalszym ciągu zamierza w nim pozostawać i z lokalem mieszkalnym w [...] wiąże swoje centrum spraw życiowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na podstawie: 1) naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie i 2) naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, co oznacza, iż strona wnosząca ten środek odwoławczy, zarzucając naruszenie konkretnych przepisów prawa w określonej formie, sama wyznacza obszar kontroli kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny bierze zaś pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, której przesłanki zostały określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., a która nie zachodzi w tej sprawie. Skarga kasacyjna złożona w przedmiotowej sprawie została oparta na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 174 p.p.s.a. tj. na naruszeniu prawa materialnego oraz naruszeniu przepisów postępowania (chociaż przepisu tego w podstawach kasacji nie powołano). W pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania, albowiem dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został skutecznie podważony można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd przepis prawa materialnego. Za niezasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 106 § 3 p.p.s.a. Przepis ten wprowadza odstępstwo od zasady orzekania przez wojewódzki sąd administracyjny na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 zd. pierwsze p.p.s.a.), a więc na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego przez organy administracji publicznej w toku całego postępowania toczącego się przed tymi organami. Zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Posłużenie się w analizowanym przepisie stwierdzeniem "sąd może" wyraźnie wskazuje na uprawnienie sądu, a nie jego obowiązek. Już tylko to stwierdzenie wyklucza możliwość skutecznego postawienia sądowi pierwszej instancji zarzutu jego naruszenia. Nie przeprowadzenie dowodu z dokumentu, tak jak wskazuje to przepis art. 106 § 3 p.p.s.a. nie może być oceniane jako naruszenie prawa procesowego i to naruszenie, mające istotny wpływ na wynik sprawy (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt I OSK 160/09; z dnia 21 września 2010 r., sygn. akt I GSK 243/10; z dnia 17 kwietnia 2012 r., sygn. akt II OSK 165/11; z dnia 25 września 2012 r., sygn. akt II OSK 840/11). Ponadto, jak wyżej wskazano, przepis ten wprowadza odstępstwo od zasady orzekania przez sąd na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego przez organy administracji publicznej w toku całego postępowania. Jego zastosowanie jest możliwe, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości. W niniejszej sprawie, skarżący kasacyjnie nie składał żadnych dowodów ani na rozprawie, ani nie dołączył ich do skargi. Powołane zaś w skardze kasacyjnej postanowienie Sądu Okręgowego w Szczecinie z 10 maja 2012 r. sygn. akt IV Kz 357/12 w przedmiocie zastosowania środków zapobiegawczych, którym to uchylono środek zapobiegawczy w postaci nakazu opuszczenia przez H.D. nieruchomości położonej w [...] na okres 3 miesięcy znajduje się w aktach administracyjnych (k. 14, 15). Przechodząc do oceny pozostałych zarzutów naruszenia przepisów postępowania, stwierdzić należy, nie mogły one odnieść zamierzonego skutku, tj. podważyć ustalonego przez organy administracji stanu faktycznego sprawy. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów - art. 80 k.p.a.). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. po pierwsze - opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z zasadami logiki. Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny (art. 75 § 1 k.p.a.). Powyższe winno mieć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, słusznie przyjął sąd I instancji, że stan faktyczny sprawy został należycie ustalony przez Burmistrza N. i Wojewodę [...] i co ważne nie jest w zasadzie też kwestionowany przez skarżącego kasacyjnie. Przypomnieć tylko należy, że postanowieniem z dnia 28 marca 2012 r., sygn. akt II K 1337/11, Sąd Rejonowy w Goleniowie Wydział II Karny zastosował w stosunku do H. D. środek zapobiegawczy w postaci nakazu opuszczenia nieruchomości położonej w [...], na okres trzech miesięcy. Skarżący dostosował się do zastosowanego środka opuszczając miejsce dotychczasowego pobytu. Na skutek zażalenia złożonego przez skarżącego kasacyjnie postanowieniem z dnia 10 maja 2012 r., sygn. akt IV Kz 357/12, Sąd Okręgowy w Szczecinie uchylił opisany wyżej środek zapobiegawczy, jednak H. D. na skutek działań syna J. D. nie miał możliwości powrotu do miejsca zamieszkania. Wyrokiem z dnia 30 czerwca 2014 r. sygn. akt II K 1099/12 Sąd Rejonowy w Goleniowie Wydział II Karny uznał H. D. winnym tego, że w okresie od 1992 r. do [...] czerwca 2012 r. w miejscowości [...] znęcał się psychicznie i fizycznie nad swoją matką J. D. i skazał go na karę 5 miesięcy pozbawienia wolności z zawieszeniem na dwa lata oraz zakaz kontaktowania się z pokrzywdzoną i zbliżania się do niej na odległość mniejszą niż 30 metrów przez okres dwóch lat (odpis wyroku sądu k. 6 akt administracyjnych). Wyrok ten na skutek apelacji wniesionej przez obrońcę oskarżonego został zmieniony poprzez obniżenie kary (odpis wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z 6 maja 2015 r. sygn. akt IV Ka 1377/14 k. 23 akt administracyjnych). Kolejnym wyrokiem Sąd Rejonowy w Goleniowie Wydział II Karny z 25 kwietnia 2016 r. sygn. akt II K 159/15 uznał H. D. winnym znęcania się nad synową I. D. w okresie od[...] marca do [...] września 2011 r. w [...] i oprócz kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszonej orzekł wobec oskarżonego zakaz kontaktowania się z pokrzywdzoną i zakaz zbliżania do niej na odległość mniejszą niż 50 metrów przez okres 3 lat (odpis wyroku k. 1, 2). Bezsporne w sprawie jest, że skarżący kasacyjnie od marca 2012 r. nie zamieszkuje w budynku w miejscowości [...], mieszka od wielu lat w N. u żony lub pomieszkuje w altance na nieruchomości drugiego syna we wsi O., tam też opiekuje się swoimi zwierzętami. Te fakty potwierdzili wszyscy zeznający w sprawie świadkowie jak i sam skarżący kasacyjnie. Z dowodów zgromadzonych w sprawie wynika zatem wyraźnie, że miejscem koncentracji spraw życiowych H. D. w dacie orzekania przez organy administracji nie był już dom [...]. Ponieważ taki stan utrzymywał się wiele lat, słusznie przyjął sąd I instancji za organami orzekającymi, że stan ten ma charakter trwały. Należy wskazać, że ustawodawca nie sprecyzował, jaki charakter ma mieć opuszczenie przez osobę miejsca pobytu oraz w jaki sposób fakt opuszczenia lokalu ma być potwierdzony. To w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że przesłanka opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu w rozumieniu art. 35 ustawy o ewidencji ludności jest spełniona, jeżeli opuszczenie to ma charakter trwały i jest dobrowolne. Przepis ten nie ogranicza jednak wydania decyzji o wymeldowaniu do przypadków, w których opuszczenie miejsca zameldowania było dobrowolne. Przesłanką do wymeldowania może być także sytuacja w której osoba zameldowana została przymuszona do wyprowadzki. Jeżeli działanie takie było bezprawne, stronie służą roszczenia mające doprowadzić do przywrócenia posiadania mieszkania i usunięcia przeszkód do zamieszkiwania. Stwierdzenie, że osoba zmuszona do wyprowadzki podjęła kroki w tym kierunku, może uzasadniać przyjęcie, że w istocie nie doszło do opuszczenia miejsca zamieszkania. W sprawie niniejszej jak trafnie zauważył sąd wojewódzki Skarżący kasacyjnie wystąpił wprawdzie do Sądu Rejonowego w Goleniowie z pozwem o nakazanie pozwanemu przywrócenia posiadania części nieruchomości położonej w [...], gmina N., polegającej na prawie do bezpłatnego korzystania z jednego pokoju na parterze budynku mieszkalnego z wejściem przez kuchnię z używalnością kuchni i łazienki, jednak sąd ten prawomocnym wyrokiem z dnia 24 listopada 2015 r., sygn. akt I C 975/15 oddalił powództwo. Przedstawiony w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stan faktyczny wskazuje na to, że w postępowaniu administracyjnym zgromadzono materiał dowodowy w zakresie wystarczającym dla oceny zaistnienia przesłanek określonych w art. 35 ustawy o ewidencji ludności. Przepis ten stanowi, że organ gminy, o którym mowa w art. 28 ust. 1, wydaje z urzędu lub na wniosek właściciela lub podmiotu wskazanych w art. 28 ust. 2, decyzję w sprawie wymeldowania obywatela polskiego, który opuścił miejsce pobytu stałego albo opuścił miejsce pobytu czasowego przed upływem deklarowanego okresu pobytu i nie dopełnił obowiązku wymeldowania się. Zgodnie z treścią art. 25 ust. 1 ustawy ewidencyjnej z 2010 r. pobytem stałym jest zamieszkanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania. W przedmiotowej sprawie dalsze zameldowanie H. D. w miejscowości [...] gm. N. nie stwierdzałoby stanu zgodnego z rzeczywistością czyli byłoby fikcyjne. W ocenie sądu II instancji, także zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 35 w związku z art. 25 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając na uwadze, że skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. Sąd nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi strony skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, bowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.