II OZ 990/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Miron po rozpoznaniu w dniu 7 września 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 maja 2017 r. sygn. akt IV SA/Wa 906/17 o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w sprawie ze skargi T. F. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do powrotu postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie T. F. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...]. Zaskarżoną decyzją organ uchylił decyzję Komendanta Placówki Straży Granicznej w Bobrownikach z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w części dotyczącej określenia terminu dobrowolnego powrotu oraz zakazu ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen, orzekł o nowym terminie dobrowolnego powrotu i nowym okresie powyższego zakazu oraz utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji w pozostałej części, tj. o zobowiązaniu T. F. wraz z małoletnią córką A. F. do powrotu. W skardze wniesiono o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 10 maja 2017 r. sygn. akt IV SA/Wa 906/17 wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji. Rozstrzygnięcie to argumentował faktem, że wyjazd skarżącej z Rzeczypospolitej Polskiej przed rozpoznaniem sprawy przez Sąd pozbawiłby ją możliwości osobistego uczestnictwa w postępowaniu sądowym, a tym samym skorzystania w pełnym zakresie z prawa do sądu. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców. Zarzucił Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 61 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) poprzez orzeczenie o wstrzymaniu wykonania decyzji pomimo braku wykazania przez skarżącą którejkolwiek z przesłanek wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji, a także braku wskazania w uzasadnieniu postanowienia okoliczności, na które powoływała się skarżąca i konkretnych okoliczności przemawiających za zasadnością wstrzymania wykonania decyzji. W oparciu o powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 61 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) sąd może na wniosek skarżącego wstrzymać wykonanie zaskarżonego aktu, jeżeli w wyniku jego wykonania zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków. Należy podkreślić, że ciężar dowodu w zakresie wykazania wymienionych w art. 61 § 3 p.p.s.a. okoliczności, stanowiących podstawę do wstrzymania wykonania zaskarżonego aktu, spoczywa na wnioskodawcy. Do wykazania, że zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków, nie jest wystarczające samo twierdzenie strony. Uzasadnienie takiego wniosku powinno odnosić się do okoliczności pozwalających wywieść, że wstrzymanie zaskarżonego aktu lub czynności jest zasadne w stosunku do wnioskodawcy. Powinno wskazywać na konkretne okoliczności powodujące, że wykonanie aktu lub czynności będącej przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej spowoduje w stosunku do wnioskodawcy wystąpienie jednej lub obu przesłanek określonych w art. 61 § 3 p.p.s.a. – znacznej szkody lub trudnych do odwrócenia skutków (por. postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt I GSK 376/13; orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie uzasadniając wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji skarżąca przywołała przesłanki wstrzymania wykonania decyzji określone w art. 61 § 3 p.p.s.a. i stwierdziła, że "w tym wypadku chodzi o zdrowie odwołującego się". Wskazała, że wydalenie jej z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej skutecznie uniemożliwi jej i jej rodzinie dochodzenie swoich praw, jeżeli okazałoby się, że Sąd uwzględni skargę. Jak trafnie podniósł organ w zażaleniu Sąd pierwszej instancji uzasadniając postanowienie o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji nie odniósł się w żaden sposób do powyższej argumentacji, a co więcej – nawet jej nie przytoczył. Sąd ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji, ponieważ wyjazd skarżącej z Rzeczypospolitej Polskiej przed rozpoznaniem sprawy przez Sąd pozbawiłby ją możliwości osobistego uczestnictwa w postępowaniu sądowym, a tym samym skorzystania w pełnym zakresie z prawa do sądu. Już z tej przyczyny – choć nie jedynej – zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu. W żadnej mierze nie można podzielić stanowiska Sądu, że w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o wstrzymanie wykonania decyzji, jeśli Sąd ten nie poddał wnikliwej i krytycznej ocenie okoliczności wskazanych przez stronę, nie przytaczając nawet treści uzasadnienia rozpoznawanego wniosku. Po wtóre, co również zasadnie zaakcentował organ, Sąd w oderwaniu od okoliczności sprawy z góry przyjął, że za wstrzymaniem wykonania zaskarżonej decyzji przemawia konieczność zachowania standardów rzetelnej procedury i urzeczywistnienia prawa strony do sądu. Przede wszystkim Sąd pominął, że skarżąca w niniejszym postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zastępowana przez profesjonalnego pełnomocnika będącego radcą prawnym (ustanowionego w ramach prawa pomocy), co – w powiązaniu ze specyfiką tego postępowania, które nie wymaga osobistego udziału strony na rozprawie i zasadą orzekania na podstawie akt sprawy (art. 107 i art. 133 § 1 p.p.s.a.) – wyklucza przyjęcie, że do zapewnienia stronie prawa do sądu konieczne jest orzeczenie o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji. Warto też wskazać, że przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dopuszczają sytuację, w której strona skarżąca ma miejsce zamieszkania poza granicami Polski. Po spełnieniu warunków określonych w art. 299 § 1 i 2 p.p.s.a. nie jest to okoliczność, która uniemożliwia sądowi komunikację ze stroną i ogranicza jej prawo do rzetelnego procesu sądowego. Tego rodzaju "automatyzm" stosowania ochrony tymczasowej, do którego prowadzi argumentacja Sądu, oznaczałby, że w przypadku każdej skargi na rozstrzygnięcie, które wiąże się z opuszczeniem kraju przez cudzoziemca, uzasadnione jest wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Tymczasem możliwości takiej ustawodawca nie przewidział stawiając wymóg, by to strona uprawdopodobniła przesłanki wskazane w art. 61 § 3 p.p.s.a. W sprawie tego rodzaju, co poddana kontroli Sądu pierwszej instancji, istnienia tych przesłanek nie można domniemywać (por. postanowienia NSA: z dnia 14 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 486/11, z dnia 6 września 2012 r., sygn. akt II OZ 701/12, z dnia 8 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 335/13, niepubl.; z dnia 15 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 270/13; CBOSA: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Istotną okolicznością, która niewątpliwie rzutuje na ocenę zasadności wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji, jest przede wszystkim treść obowiązków i zakazów nałożonych na skarżącego tym rozstrzygnięciem. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego sam fakt zobowiązania skarżącej do powrotu do kraju pochodzenia i zakaz ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz innych państw obszaru Schengen nie może stanowić przesłanki uzasadniającej wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Niewątpliwie łączy się to z koniecznością opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu i wymusza zmianę planów na życie, ale nie oznacza automatycznie powstania szkody lub trudnych do odwrócenia skutków, którym zapobiec może wstrzymanie wykonalności zaskarżonego aktu. Przyjąć należałoby, że uwzględnienie wniosku o wstrzymanie wykonania takiej decyzji jest możliwe, jeśli strona wykaże, że zmiana w jej życiu osobistym, jaka nastąpi wskutek powrotu do kraju pochodzenia i zakazu ponownego wjazdu na terytorium Polski oraz innych państw obszaru Schengen, będzie miała charakter znacznej szkody lub wywoła trudne do odwrócenia skutki, o których mowa w art. 61 § 3 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, iż wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji o zobowiązaniu do powrotu było przedwczesne. W toku ponownego rozpoznawania wniosku o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji Sąd powinien ocenić, czy skarżąca wskazała okoliczności uzasadniające stwierdzenie, że wykonanie tej decyzji może spowodować znaczną szkodę lub trudne do odwrócenia skutki. Na koniec zwrócić trzeba uwagę na jeszcze jeden istotny aspekt tej sprawy. W orzecznictwie wskazuje się (postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 r., sygn. akt II OZ 155/05; CBOSA: http://orzeczenia.nsa.gov.pl), że Sąd ma obowiązek uwzględniać z urzędu, a więc i bez wniosków strony, okoliczności decydujące o wstrzymaniu bądź odmowie wstrzymania wykonania aktu lub czynności zaskarżonych do Sądu. Zastrzec jednakże należy, że realizacja powyższego obowiązku jest możliwa jedynie wówczas, gdy istnienie okoliczności faktycznych przemawiających za wstrzymaniem albo odmową wstrzymania wykonania decyzji jest na tyle oczywiste, że przyjąć można, iż są one znane powszechnie, bez konieczności powoływania się na nie przez stronę, lub też gdy okoliczności tego rodzaju wynikają z akt sprawy. Poczynienie tych uwag było konieczne wobec znajdującego się w aktach sprawy pisma córki skarżącej, które wpłynęło do Urzędu do Spraw Cudzoziemców 1 czerwca 2017 r. W piśmie tym małoletnia A. F. opisuje swoją aklimatyzację do nowych warunków życia w Polsce, w szczególności wskazuje na postępy w nauce i podkreśla, że zależy jej na kontynuacji nauki w Polsce. Na koniec wskazano: "Bardzo prosimy o wnikliwym rozpatrzeniu naszej sprawy". Do pisma załączono kserokopie dokumentów dotyczących okoliczności podnoszonych w piśmie. Pismo to wraz z załącznikami zostało przekazane przez organ pierwszej instancji Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie w dniu 2 czerwca 2017 r., zatem nie było ono znane Sądowi na dzień wydawania postanowienia w przedmiocie wstrzymania wykonania decyzji (10 maja 2017 r.). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w sytuacji, gdy decyzją o zobowiązaniu do powrotu objęte jest wraz z rodzicem małoletnie dziecko, przy ocenie, czy wykonanie zaskarżonej decyzji może spowodować niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub trudnych do odwrócenia skutków, należy wziąć pod uwagę skutki, jakie wykonanie decyzji wywoła nie tylko w stosunku do skarżącego, ale i małoletniego dziecka. Wiedzę o tego rodzaju szczególnych okolicznościach dotyczących małoletniego dziecka, wiadomych z natury rzeczy jedynie stronie, Sąd może posiąść jedynie od tej strony, nie zaś z urzędu. Konieczna jest zatem aktywność strony w tym zakresie, np. przedstawienie stanowiska małoletniego dziecka lub jego rodzica w kwestii wpływu powrotu do kraju pochodzenia na dobro dziecka, bądź też złożenie dokumentacji dotyczącej rozwoju psychofizycznego dziecka, stopnia jego asymilacji do nowych warunków życia w Polsce i możliwego wpływu opuszczenia Polski na jego dalszy rozwój (emocjonalny, społeczny, edukację). Dysponując takim materiałem dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy Sąd winien szczególnie wnikliwie ocenić, czy dobro małoletniego dziecka objętego decyzją o zobowiązaniu do powrotu nie będzie zagrożone przez wykonanie tej decyzji. Innymi słowy, w świetle przesłanek określonych w art. 61 § 3 p.p.s.a. Sąd powinien ocenić, czy wykonanie decyzji o zobowiązaniu do powrotu może spowodować niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub trudnych do odwrócenia skutków w sferze prawnie chronionych interesów małoletniego dziecka. W świetle powyższego rolą Sądu pierwszej instancji będzie również ocena okoliczności powołanych we wskazanym wyżej piśmie A. F. i dokumentach załączonych do tego pisma pod kątem przesłanek uzasadniających wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Z powyższych względów, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.