II OSK 1434/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jerzy Stelmasiak (spr.) Sędziowie sędzia NSA Tomasz Zbrojewski sędzia del. WSA Agnieszka Wilczewska-Rzepecka po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej B.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 30 stycznia 2018 r. sygn. akt IV SA/Wr 455/17 w sprawie ze skargi B.M. na decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia [...] czerwca 2017 r., nr [...] w przedmiocie przeznaczenia do wykonywania świadczeń osobistych na rzecz obrony oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z 30 stycznia 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, oddalił skargę B.M. (dalej: skarżący) na decyzję Wojewody Dolnośląskiego z [...] czerwca 2017 r. w przedmiocie przeznaczenia do wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Wojskowy Komendant Uzupełnień we Wrocławiu wystąpił do Wójta Gminy Miękinia z wnioskiem o przeznaczenie skarżącego do wykonania świadczeń osobistych w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny, polegających na wykonywaniu pracy na stanowisku kierowcy kategorii C w grupie ewakuacyjnej, w tym transportu sprzętu oraz ewakuacji zapasów. Skarżący poinformował, że jest Świadkiem Jehowy i jego sumienie, wyszkolone w Biblii nie pozwala na szkolenie ze sztuki wojskowej. Decyzją z [...] kwietnia 2017 r. Wójt Gminy Miękinia przeznaczył skarżącego do wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony. Jako podstawę rozstrzygnięcia organ powołał art. 203 ust. 1 ustawy z 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2016 r. poz. 1534 ze zm.). Odwołanie od tej decyzji złożył skarżący. Decyzją z [...] czerwca 2017 r. Wojewoda Dolnośląski utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu. Oddalając skargę Sąd I instancji wskazał, że zakres podmiotowy obywatelskiego obowiązku obrony rozciąga się na wszystkich obywateli RP. Jest obowiązkiem powszechnym. Służba wojskowa jest więc kwalifikowaną formą obywatelskiego obowiązku obrony ojczyzny. Jednocześnie jednak, wykonywanie świadczeń na rzecz obrony nie jest żadną z form odbywania służby wojskowej. Wykonywanie świadczeń na rzecz obrony nie stanowi służby wojskowej. Sąd I instancji podkreślił, że katalog osób podlegających wyłączeniu z obowiązku świadczeń osobistych jest katalogiem zamkniętym. Niedopuszczalne jest rozszerzenie kręgu tych osób Sąd I instancji wyjaśnił, że obowiązkowi świadczeń osobistych podlegają także osoby, w przypadku których wykonywanie tego obowiązku stałoby w kolizji z ich sumieniem lub wyznawanymi przekonaniami. Za takim stanowiskiem przemawia analiza wzajemnych relacji pomiędzy gwarantowaną konstytucyjnie wolnością religii i sumienia a przepisami regulującymi zasady wykonywania osobistych świadczeń na rzecz obrony. W ocenie Sądu I instancji, w art. 9 Konwencji z 4 listopada 1950 r. o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 – dalej: Konwencja), nie sformułowano wprost prawa podmiotowego do odmowy działania sprzecznego z własnymi przekonaniami. Powołując się na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Sąd I instancji stwierdził, że z art. 9 Konwencji nie wynika możliwość sprzeciwu sumienia w zakresie niedotyczącym odmowy służby wojskowej. Do ewentualnego naruszenia wolności sumienia i religii nie dochodzi w każdej sytuacji konfliktu przekonań z obowiązkiem nałożonym przez prawo, bo prowadziłoby to do rozmycia zakresu przedmiotowego art. 9 Konwencji. Ponadto żeby można było rozważać naruszenie tego przepisu, konieczny jest bezpośredni i silny związek danego zachowania z treścią przekonań jednostki. Wolność sumienia i religii zakłada autonomię jednostki w sprawach światopoglądowych, ale nie obejmuje nieograniczonej swobody postępowania w związku z nakazami sumienia w każdej sferze życia. Ponadto, ocena przypadku sprzeciwu sumienia nie jest dokonywana w próżni – należy przy niej brać pod uwagę inne wartości prawne, m.in. zasadę równości i zakaz dyskryminacji. W Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483) nie ma przepisu ogólnego, który odnosiłby się wprost do sprzeciwu sumienia. Prawo do postępowania w zgodzie z własnymi przekonaniami wynika z ogólnej zasady wolności człowieka (art. 31 ust. 1 Konstytucji RP), ale doznaje ograniczeń wynikających z przepisów prawa (art. 31 ust. 2 zdanie. 2 Konstytucji RP). Z punktu widzenia art. 31 ust. 3 Konstytucji, ograniczenia te nie powinny wykraczać poza niezbędnie konieczne z punktu widzenia potrzeb obrony (bezpieczeństwa państwa). Zagadnienie konfliktu sumienia z obowiązkiem nałożonym przez prawo zostało natomiast uregulowane expressis verbis w odniesieniu do służby wojskowej. Obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie takiej służby, może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie (art. 85 ust. 3 Konstytucji RP). Problem sprzeciwu sumienia został więc uregulowany w wąskim zakresie przedmiotowym w Konstytucji RP poświęconym obowiązkom jednostki, przy założeniu, że możliwość odmowy służby wojskowej jest wyjątkiem od obowiązku obrony ojczyzny. Przedmiotowa sprawa nie dotyczy jednak służby wojskowej, ale obowiązku wykonywania świadczeń osobistych na rzecz obrony. Nie można pomiędzy tymi formami realizacji obywatelskiego obowiązku obrony stawiać znaku równości. Świadczenie osobiste na stanowisku kierowcy kategorii C nie jest "szkoleniem sztuki wojennej". Biorąc pod uwagę sposób odbywania czynnej służby wojskowej oraz obowiązki i uprawnienia żołnierzy nie można stwierdzić, że pełnienie służby wojskowej jest tożsame z wykonywaniem świadczeń osobistych. Przez okres świadczenia osobistego wynoszący 7 dni, skarżący nie będzie zobowiązany do wykazania się umiejętnościami innymi niż wynikające wyłącznie z posiadania przez niego prawo jazdy kategorii C. Czas trwania zasadniczej służby wojskowej wynosi natomiast dziewięć miesięcy. Tryb i zakres szkolenia wojskowego żołnierzy określa rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z 14 września 2010 r. w sprawie sposobu odbywania zasadniczej służby wojskowej (Dz.U. z 2015 r., poz. 294 ze zm.). Skarżący nie będzie przechodził szkolenia regulowanego tymi przepisami. Sąd I instancji wyjaśnił, że o naruszeniu wolności konstytucyjnie chronionej (w tym wypadku wolności sumienia) można mówić wtedy, gdy usunięcie normatywnej przeszkody blokującej urzeczywistnienie tej wolności powinno nastąpić właśnie ze względu na cechy i wartości z tą wolnością związane. Powoływanie się na klauzule sumienia nie zwalnia skarżącego od obywatelskiego obowiązku świadczeń osobistych na rzecz obrony kraju. Biorąc bowiem pod uwagę charakter i treść nałożonego na skarżącego obowiązku i porównując go z obowiązkami wynikającymi z powołania do pełnienia zasadniczej służby wojskowej, nie można twierdzić, że będzie on zmuszony do praktykowania czynności mających związek ze "szkoleniem sztuki wojskowej". Sąd I instancji wskazał, że zaskarżona decyzja nie narusza art. 9 Konwencji i art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 16 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r., Nr 38, poz. 167), które dotyczą wolności sumienia i wyznania, podobnie jak art. 53 Konstytucji RP. Wolność sumienia gwarantowana tymi przepisami to wartość nadrzędna. Wskazane regulacje przewidują jednak ograniczenia powyższych praw w sytuacjach w nich przewidzianych, które mogą nastąpić w drodze ustawy. Taką ustawą w polskim porządku prawnym jest ustawa o powszechnym obowiązku obrony RP. W ocenie Sądu I instancji, w sprawie nie doszło do naruszenia art. 80 w związku z art. 7 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2016 r., poz. 23 ze zm. – dalej: k.p.a.), przez niezgodne z materiałem dowodowym sprawy oraz doświadczeniem życiowym ustalenie, że wykonywanie świadczeń osobistych nie może prowadzić do kolizji z wyznawanymi przez skarżącego (lub przez jakiegokolwiek innego człowieka w ogólności) przekonaniami religijnymi lub z sumieniem. Skarżący nie wskazał żadnych okoliczności, które potwierdzałby twierdzenie, że wykonywanie tego rodzaju świadczeń osobistych, na rzecz wskazanego podmiotu może stać w kolizji z jego sumieniem lub z wyznawanymi przez niego przekonaniami. Nie doszło również do pominięcia w uzasadnieniu okoliczności faktycznych mogących mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, a także oceny ich skutków. Na podstawie uzasadnienia decyzji można ustalić motywy organu, które doprowadziły do rozstrzygnięcia. Organ wywiązał się z obowiązku wyjaśnienia stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący. W pierwszej kolejności skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego. Po pierwsze, nieprawidłową wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 53 ust. 1 Konstytucji RP w związku z art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP oraz w związku z art. 178 ust. 1 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP. Polegało to na przyjęciu, że nałożenie na skarżącego obowiązku świadczeń osobistych oraz wynikających z tego obowiązków faktycznych, nie ograniczają prawa skarżącego do wolności sumienia i wolności religii, z uwagi na domniemany, cywilny charakter świadczeń osobistych. Po drugie, niewłaściwą wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 9 Konwencji, art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej: Karta) w związku z art. 91 ust. 1 i 2, art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji RP oraz w związku z art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP. Polegało to na przyjęciu przez organ oraz Sąd I instancji, że zastosowanie przepisów Konwencji oraz Paktu w przedmiotowej sprawie przede wszystkim jest ograniczone do potwierdzenia domniemanej możliwości ograniczenia prawa wolności sumienia w wypadkach przewidzianych ustawą (art. 9 ust. 2 Konwencji, art. 18 ust. 3 Paktu). W ocenie skarżącego, powołane przepisy, w pierwszej kolejności statuują prawo do wolności sumienia i wolności religii, a możliwość ograniczenia wynikających z nich praw odnoszą się wyłącznie do możliwości ograniczenia wolności uzewnętrzniania wyznania oraz uzewnętrzniania przekonań, natomiast nie przewidują one możliwości ograniczenia wolności sumienia. Po trzecie, nieprawidłową wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 85 ust. 1 Konstytucji RP w związku z art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP w związku z art. 53 ust. 1, art. 178 ust. 1 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP. Polegało to na przyjęciu przez Sąd I instancji, że nałożenie na skarżącego wskazanego w art. 85 ust. 1 Konstytucji RP obowiązku obrony Ojczyzny w postaci wykonywania świadczeń osobistych jest obowiązkiem nadrzędnym w stosunku do prawa skarżącego do wolności sumienia i wolności religii. Po piąte, błędną wykładnię oraz zastosowanie art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP w związku z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu oraz art. 10 Paktu Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Polegało to na przyjęciu, że katalog osób niepodlegających obowiązkowi świadczeń osobistych jest katalogiem zamkniętym. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Polegało to na braku uchylenia w całości zaskarżonej decyzji Wojewody Dolnośląskiego oraz decyzji organu I instancji, pomimo naruszenia przez te organy przepisów postępowania tj. art. 77 § 1 w związku z art. 7 oraz art. 80 w związku z art. 7 k.p.a. przez pominięcie okoliczności podnoszonych przez skarżącego w toku postępowania. Ponadto organy naruszyły art. 75 w związku z art. 78 § 1 oraz w związku z art. 86 i w związku z art. 7 k.p.a. pomijając przesłuchanie skarżącego. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi oraz zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: W pierwszej kolejności wskazać należy, że w tej sprawie pomimo wniosku skarżącego o rozpoznanie sprawy na rozprawie, sprawa została skierowania do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, ponieważ Sąd uznał rozpoznanie sprawy za konieczne, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2020, poz. 1842 ze zm. – dalej: ustawa COVID-19). W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej. W treści skargi kasacyjnej skarżący powołuje się przede wszystkim na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 7 lipca 2001 r. nr 23459/03, Bayatyan v. Armenia. Wyrok ten dokonuje ponownej interpretacji art. 9 Konwencji, uwzględniając upływ czasu, jaki nastąpił od uprzednich orzeczeń w tego rodzaju sprawach oraz rozwój ustawodawstwa w poszczególnych państwach będących stronami tej Konwencji. Nie ulega wątpliwości, że Trybunał rozważał zastosowanie art. 9 Konwencji w kontekście odmowy odbywania służby wojskowej. Nie ulega również wątpliwości, że możliwość odmowy przez skarżącego wykonywania służby wojskowej nie jest w tej sprawie kwestionowana i znajduje uzasadnienie w art. 85 ust. 3 Konstytucji RP, który ustanawia służbę zastępczą. Służba zastępcza w Konstytucji RP stanowi jedną z istotnych gwarancji ochrony wolności religii i przekonań, zgodnie ze standardami demokratycznego państwa prawnego. Z treści art. 85 ust. 3 Konstytucji RP wynika, że Konstytucja nie znosi powszechnego obowiązku służby wojskowej, ale zastępuje go innym obowiązkiem. Obywatel jest bowiem zobowiązany do służby zastępczej i odpowiednie organy poborowe nie mogą zwolnić go z obowiązku służby zastępczej. Mogą jedynie, jeżeli spełnione zostaną konstytucyjne przesłanki, zwolnić obywatela ze służby wojskowej i zobowiązać go do odbycia służby zastępczej. Tego rodzaju przesłankami konstytucyjnymi są przekonania religijne. Zasady odbywania służby zastępczej, pierwotnie uregulowane w ustawie o powszechnym obowiązku obrony RP, są obecnie przedmiotem ustawy z 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej (Dz.U. z 2018 r., poz. 855 ze zm.). Natomiast przedmiotem rozważań w tej sprawie są świadczenia osobiste, będące świadczeniami na rzecz obrony, uregulowanymi w ustawie o powszechnym obowiązku obrony RP, wykonywane w czasie pokoju (art. 203 ust. 1 cyt. ustawy), które mogą być nałożone zarówno na osoby zobowiązane do odbycia służby wojskowej, jak i służby zastępczej (ale nie w ich trakcie, co wynika z art. 206a ust. 1 pkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP). Tego rodzaju świadczeń, które nie są służbą wojskową, jak i służbą zastępczą, orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie dotyczy i w związku z tym może służyć interpretacji powołanych przepisów tylko w ograniczonym zakresie. Jak podkreśla się w literaturze, powołany wyrok Trybunału odnosi się ściśle do zagadnienia odmowy służby wojskowej i nie zawiera twierdzeń ogólnych które mogłyby być interpretowane jako "otwarcie" art. 9 Konwencji na wszelkie wypadki sprzeciwu zachowania wymaganego przez prawo, lecz sprzecznego z przekonaniami jednostki (zob. W. Brzozowski, Prawo lekarza do sprzeciwu sumienia - po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, opubl. PiP 2017/7/23-26). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, prawidłowe jest stanowisko, że zarówno wymienione w podstawie kasacyjnej przepisy Konstytucji RP, jak i przepisy aktów międzynarodowych nie mogły stanowić podstawy do zwolnienia skarżącego z obowiązku świadczeń osobistych na rzecz obrony państwa w związku z jego sprzeciwem podyktowanym sumieniem, wyznawanymi zasadami moralnymi i życiem duchowym. Wynika to z tego, że nakładane na obywateli polskich obowiązki regulowane ustawą o powszechnym obowiązku obrony RP mogą łączyć się z ograniczeniami w zakresie "wolności uzewnętrzniania wyznania lub przekonań". Ponadto z art. 10 ust. 2 Karty wynika, że uznaje się prawo do odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem, zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawa. Z brzmienia tego przepisu nie wynika więc bezwzględne prawo do "odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem", ponieważ jego realizacja musi być zgodna z ustawami krajowymi. W tej sprawie, jak prawidłowo orzekł Sąd I instancji, norma z art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP, nie przewiduje w katalogu wyłączeń z obowiązku świadczeń osobistych przypadku, gdy osoba wyznaczona do ich wykonania powoła się na "prawo do odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem". Norma z art. 10 ust. 2 Karty chroni prawo do sprzeciwu sumienia, ale korzystanie z tego prawa odbywać się musi w ramach uregulowanych prawem krajowym. Nie jest więc tak, jak podniesiono w skardze kasacyjnej, że ograniczenia ustawowe odnosić się mogą wyłącznie do "wolności uzewnętrzniania wyznania lub przekonań" a nie do "wolności sumienia". W literaturze i orzecznictwie wyróżnia się dwie płaszczyzny wolności myśli, sumienia i wyznania: wolność wewnętrzną (forum internum) i zewnętrzną (forum externum). Wolność wewnętrzna nie może podlegać jakimkolwiek ograniczeniom, natomiast wolność zewnętrzna polegająca na ekspresji własnych przekonań musi w niektórych przypadkach takim ograniczeniom podlegać (zob. O Nawrot, Sprzeciw sumienia a prawa człowieka i ich filozofia, w: Klauzula sumienia w państwie prawa, O. Nawrot (red.) Sopot 2015, s. 18 oraz uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2015 r. K12/14 (pkt 3.2.3). Sprzeciw sumienia, nazywany niekiedy klauzulą sumienia, definiuje się jako "prawo do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, a w konsekwencji także wolność od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu" (zob. P. Stanisz, Klauzula sumienia, w: Prawo wyznaniowe, A. Mezglewski, H. Misztal, P. Stanisz, Warszawa 2011, s. 104). Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że według standardu ukształtowanego przytoczonymi przepisami aktów prawa międzynarodowego gwarantowana ochrona wolności sumienia i religii nie ma miejsca w każdej sytuacji konfliktu przekonań z obowiązkiem nałożonym przez prawo, a korzystanie z prawa do sprzeciwu sumienia odbywa się w ramach uregulowanych prawem krajowym. Omawiane przepisy aktów prawa międzynarodowego oraz orzecznictwo wyznaczają kierunek interpretacji norm obowiązujących w porządku krajowym, co musiało być uwzględnione przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy. Konstytucja RP w art. 53 ust. 1 zapewnia każdemu wolność sumienia i religii. W ocenie skarżącego, to właśnie ten przepis powinien być wzorcem dla prokonstytucyjnej wykładni art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP, a w konsekwencji podstawą zwolnienia skarżącego od obowiązku wykonania świadczeń osobistych pozostających w sprzeczności z jego sumieniem i wyznawanymi przekonaniami religijnymi. Zarzuty kasacyjne w tym zakresie nie zasługują na uwzględnienie. Wynika to z tego, że w skardze kasacyjnej wyeksponowano prawa skarżącego wyprowadzone z art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, chroniącego wolność sumienia i religii, jednak pominięto relacje tego przepisu do innych norm konstytucyjnych, dopuszczających możliwość ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw. Z art. 53 ust. 5 Konstytucji RP wynika, że wolność uzewnętrzniania religii może być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób. Z kolei w odniesieniu do wolności sumienia należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanowione tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 7 października 2015 r. K 12/14 przyjął "w ślad za regulacjami międzynarodowymi i powszechnie akceptowaną interpretacją przepisów Konstytucji", że wyrażona w art. 53 ust. 1 Konstytucji wolność sumienia może podlegać ograniczeniom, które jednak muszą być odpowiednio proporcjonalne, a więc spełniać kryteria art. 31 ust. 3 Konstytucji. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tej sprawie mamy do czynienia z kolizją wartości chronionych konstytucyjnie. Z jednej strony skarżący domaga się zwolnienia od świadczeń osobistych nałożonych zaskarżoną do Sądu I instancji decyzją, powołując się na wolność sumienia i wyznania. Z drugiej strony, organy administracji wskazują na przepisy ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP oraz art. 85 Konstytucji RP, jako podstawę decyzji konkretyzującej wobec skarżącego powszechny obowiązek obrony. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodzić się należy z twierdzeniami zawartymi w skardze oraz skardze kasacyjnej, że nałożone na skarżącego obowiązki w ramach powszechnego obowiązku obrony RP stanowią ograniczenie jego praw wynikających z wolności sumienia i wyznania. W tym znaczeniu uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest częściowo nieprawidłowe, ale nie miało to wpływu na wynik sprawy. Oceny wymagało bowiem, czy ograniczenia te odpowiadają wymogom z art. 31 ust. 3 i art. 53 ust. 5 Konstytucji RP. Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyżej wyroku sygn. K 12/14, wyrażona w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP zasada proporcjonalności umożliwia rozstrzyganie w sytuacji, gdy pojawia się kolizja kilku praw chronionych konstytucyjnie albo gdy ingerencja ustawodawcy dokonana w celu ochrony jednej wartości konstytucyjnej powoduje nadmierne ograniczenie innej wartości należącej do tej kategorii. Norma z art. 31 ust. 3 Konstytucji określa uniwersalne kryteria, których spełnienie jest konieczne do wprowadzenia ograniczeń praw i wolności konstytucyjnych jednostki. W tej sprawie oznacza to konieczność rozważenia relacji art. 53 ust. 1 i ust. 5 oraz art. 85 Konstytucji. Z regulacji art. 53 Konstytucji wynika, że każdemu przysługuje wolność do przekonań religijnych, moralnych czy światopoglądowych oraz możliwość ich wyrażania we własnym postępowaniu. Trybunał Konstytucyjny w wyroku sygn. K 12/14 wskazał na przyjmowany w doktrynie pogląd, że wyrazem prawa do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, a w konsekwencji także wyrazem wolności od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu, jest klauzula sumienia bądź sprzeciw sumienia. Trybunał stwierdził, że: "Wolność sumienia musi się bowiem przejawiać się także w możliwości odmowy wykonania obowiązku nałożonego zgodnie z prawem z powołaniem się na przekonania naukowe, religijne lub moralne". Ponadto w wyroku z 15 stycznia 1991 r. (U 8/90, OTK 1991 r. poz. 8), Trybunał Konstytucyjny uznał, że wolność sumienia nie oznacza jedynie prawa do reprezentowania określonego światopoglądu, ale przede wszystkim prawo do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, do wolności od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu. Wynika z tego, że zarówno standard międzynarodowy, jak i kontekst konstytucyjny nie pozwalają wywieść z art. 53 ust. 1 Konstytucji RP uprawnienia do odmowy przestrzegania prawa w każdej sytuacji, gdy prawo nakazuje zachowanie niezgodne z sumieniem jednostki. Ochrona wynikająca z wolności sumienia i wyznania nie może być postrzegana jako nieograniczona i nie dotyczy każdego przypadku konfliktu przekonań z obowiązkiem nałożonym przez prawo. Norma z art. 4 ust. 2 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP określa obowiązku obywateli polskich w ramach powszechnego obowiązku obrony. Z analizy tej regulacji wynika, że w ramach powszechnego obowiązku obrony najszerszy zakres obowiązków łączy się z pełnieniem służby wojskowej, co oczywiście wiąże się z odpowiednimi ograniczeniami w korzystaniu z konstytucyjnych wolności i praw przez osoby powołane do tej służby. Wykonywanie świadczeń na rzecz obrony jest jedną z form powszechnego obowiązku obrony, to jednak znacząco różni się od pełnienia służby wojskowej, co na poziomie konstytucyjnym znalazło wyraz właśnie w art. 85 ust. 3. Zawężenie w Konstytucji ochrony prawnej wyłącznie do przypadku sprzeciwu sumienia związanego z pełnieniem służby wojskowej stanowi zasadnicze wskazanie aksjologiczne dla oceny spraw dotyczących konfliktu sumienia z nakazami obowiązującego prawa. Natomiast w skardze kasacyjnej sformułowano założenia co do ochrony prawnej osób wyznaczonych do wykonania świadczeń osobistych na wzór rozwiązań prawnych dotyczących pełnienia służby wojskowej, nie dostrzegając istotnego zróżnicowania tych form powszechnego obowiązku obrony. Zarówno w unijnym, jak i polskim porządku prawnym nie ma rozwiązań, które uzasadniałyby objęcie ochroną prawną innych przypadków sprzeciwu sumienia niż związany z odbywaniem służby wojskowej. Istnieją natomiast ważne racje przemawiające za tym, żeby wyjątkowej regulacji zawartej w art. 85 ust. 3 Konstytucji RP nie przenosić na inne formy powszechnego obowiązku obrony. Podkreślić należy, że ocena konkretnego przypadku sprzeciwu sumienia musi być dokonywana przy uwzględnieniu innych wartości prawnie chronionych. W tej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że ograniczenia wolności sumienia i wyznania związane z wykonaniem przez skarżącego świadczeń osobistych na rzecz obrony nie stanowią nadmiernej ingerencji w jego prawa, która wymagałaby ochrony prawnej. Istotą prawa do sprzeciwu sumienia nie jest bowiem pozostawienie jednostce całkowitej swobody co do wyboru norm prawnych, których zechce przestrzegać, ale jedynie umożliwienie odmowy podporządkowania się tym, które odbiera jako rażąco niezgodne z wyznawanymi przekonaniami, godzące w jej integralność moralną (zob. W. Brzozowski, op. cit., s. 30-31). W tej konkretnej sprawie, nie ma podstaw do przyjęcia, że wykonanie przez skarżącego czynności polegających na wykonywaniu pracy na stanowisku kierowcy kategorii C w grupie ewakuacyjnej, doprowadzi do naruszenia istoty praw wynikających z ustanowionej w art. 53 ust. 1 Konstytucji RP wolności sumienia i wyznania. Pomimo doświadczanego przez skarżącego osobistego konfliktu przekonań z obowiązkami nałożonymi kwestionowaną decyzją, brak jest przesłanek obiektywnych do stwierdzenia, że jest to sytuacja, która zagraża jego tożsamości i integralności, uformowanej przez sumienie oraz wyznawaną religię, szczególnie uwzględniając, że jedną z podstawowych praktyk religijnych Świadków Jehowy jest pomaganie potrzebującym (źródło: http://jw.org). Przy rozstrzyganiu tej sprawy należało mieć na uwadze, że: "w demokratycznym państwie prawnym powszechnie przyjęty jest mechanizm ważenia konfliktów wartości i przeciwstawnych racji, których pogodzenie jest trudne lub wręcz niemożliwe. Wyraża go zasada proporcjonalności zapisana w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP" (zob. Konstytucja RP. Komentarz. red. M. Safjan, L. Bosek; wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2016, Tom I str. 1263). Jednym z celów określonych w art. 31 ust. 3 Konstytucji, który może uzasadniać ustanowienie ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw są potrzeby bezpieczeństwa państwa. Podobnie stanowi art. 53 ust. 5 Konstytucji, dopuszczając ograniczenie w drodze ustawy wolności uzewnętrzniania religii, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa. Nie budzi wątpliwości, że określone ustawą o powszechnym obowiązku obrony RP zadania nakładane na wszystkie organy władzy i administracji rządowej, organy samorządu terytorialnego oraz inne organy i instytucje państwowe, a także na każdego obywatela służą bezpieczeństwu państwa. Wbrew zarzutom kasacyjnym z norm prawa międzynarodowego (art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu oraz art. 10 Karty), jak i z norm Konstytucji RP, nie wynikają przesłanki do kwestionowania konstytucyjności art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP w tym zakresie, w jakim nie uwzględnia on osób, które odmawiają wykonania świadczeń osobistych, jako sprzecznych z ich sumieniem i przekonaniami religijnymi. Obowiązujące regulacje proklamujące wolność sumienia i wyznania dopuszczają ich ograniczenie w drodze ustaw, gdy jest to konieczne m.in. dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, jak to ma miejsce w niniejszej sprawie. Brak było w rozpoznawanym przypadku również przesłanek, aby dla ochrony praw skarżącego, wynikających z wolności sumienia i wyznania, zastosować ochronę bezpośrednio na podstawie art. 53 ust. 1 Konstytucji. Zarzuty naruszenia tych przepisów nie zasługiwały więc na uwzględnienie. Dotyczy to także pozostałych zarzutów sformułowanych w ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego. Ponadto stanowiska Sądu I instancji nie mogły podważyć zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego, ponieważ spór w tej sprawie koncentrował się wokół wykładni lub zastosowania przepisów prawa materialnego. Stąd też zarzuty naruszenia art. 3 § 1 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. oraz w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 75, art. 78 § 1, art. 80 i art. 86 k.p.a., nie zasługiwały na uwzględnienie. Analogicznie stanowiska w podobnych uwarunkowaniach prawnych i faktycznych zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 12 marca 2020 r. II OSK 1259/18. Jedynie ubocznie należy zauważyć, że z art. 3 ust. 1 ustawy z 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. z 2017 r., poz. 1153 ze zm.) wynika, że korzystanie z wolności sumienia i wyznania nie może prowadzić do uchylania się od obowiązków publicznych nałożonych przez ustawy. Natomiast ze względu na przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne obywatele mogą występować o przeznaczenie do służby zastępczej na zasadach i w trybie określonych w ustawie o służbie zastępczej. Z tych względów i na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy COVID-19, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.