I OSK 988/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka sędzia NSA Czesława Nowak-Kolczyńska (spr.) sędzia del. WSA Mariusz Kotulski po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 listopada 2017 r. sygn. akt I SA/Wa 597/17 w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] 2017 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] 2016 r., znak: [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz M. K. kwotę 1137 (słownie: tysiąc sto trzydzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 9 listopada 2017 r., działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, ze zm., dalej: p.p.s.a.), oddalił skargę M.K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] 2017 r. utrzymującą w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] 2016 r. o umorzeniu, jako bezprzedmiotowego, postępowania w przedmiocie wydania decyzji na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51, ze zm., dalej: rozporządzenie). Powodem umorzenia postępowania było uznanie przez organy, iż skarżący - jako nabywca spadku po właścicielu przejętej na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości - nie ma interesu prawnego, który pozwoliłby na przypisanie mu przymiotu strony postępowania o wydanie decyzji na podstawie § 5 ww. rozporządzenia z 1 marca 1945 r. W ocenie Sądu I instancji stanowisko organu, co do zaistnienia w rozpatrywanej sprawie przesłanki umorzenia postępowania, jest prawidłowe. Z akt sprawy wynika, iż skarżący domagał się wszczęcia postępowania administracyjnego o wydanie decyzji na podstawie § 5 rozporządzenia wydanego w wykonaniu dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3 poz. 13 ze zm., dalej: dekret). Sąd podkreślił, że przepis ten stanowi podstawę żądania przez właścicieli nieruchomości lub ich spadkobierców ustalenia w formie decyzji administracyjnej, czy dana nieruchomość objęta była działaniem przepisów tego dekretu. Dopuszczalność orzekania przez właściwe organy administracji publicznej w drodze decyzji administracyjnej w opisanym wyżej zakresie służy zatem ochronie prawa własności właścicieli nieruchomości (ich spadkobierców), które przejęte zostały przez Państwo na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy wszczęcia postępowania i wydania decyzji w trybie § 5 rozporządzenia nie domaga się dawny właściciel znacjonalizowanej nieruchomości lub jego spadkobierca, lecz osoba, która na podstawie umowy sprzedaży nabyła od spadkobiercy dawnego właściciela nieruchomości prawa spadkowe. Sąd podzielił stanowisko organów orzekających w niniejszej sprawie, iż umowa cywilna, mocą której spadkobiercy dawnego właściciela nieruchomości sprzedali skarżącemu przysługujące im udziały spadkowe, nie uprawnia go do występowania w postępowaniu o wydanie decyzji w trybie § 5 rozporządzenia. Jak podkreślił Sąd, zbycie statusu strony dla potrzeb postępowania administracyjnego nie jest możliwe, gdyż przysługujące stronie uprawnienie do występowania z wnioskiem o ocenę legalności orzeczenia administracyjnego należy do grupy praw i obowiązków o charakterze publicznoprawnym, które z uwagi na swój podmiotowy charakter nie mogą być przeniesione w drodze czynności cywilnoprawnej na inne podmioty. Sąd podkreślił, że w dacie zawarcia umowy sprzedaży z [...] 2015 r. spadkobiercom dawnego właściciela znacjonalizowanej nieruchomości nie przysługiwało prawo własności, ponieważ prawo to zostało dawnemu właścicielowi odjęte w wyniku nacjonalizacji. W tej dacie spadkobiercom dawnego właściciela przysługiwało jedynie - wynikające ze spadkobrania - uprawnienie do złożenia wniosku o kontrolę legalności nacjonalizacji nieruchomości przejętej od ich poprzednika prawnego. Sukcesja ta wynika z powszechnie obowiązujących przepisów prawa materialnego (art. 922 i nast. kodeksu cywilnego) i z mocy wyraźnego brzmienia art. 30 § 4 k.p.a. jest skuteczna na gruncie prawa administracyjnego. Takiej skuteczności nie ma natomiast umowa cywilnoprawna, co wynika z tego, iż strony stosunku administracyjnego nie są równorzędnymi podmiotami. W konsekwencji, powołana umowa sprzedaży w dacie jej zawarcia mogłaby wywołać skutek jedynie w postaci przeniesienia uprawnień do udziału w postępowaniu administracyjnym o stwierdzenie, że dana nieruchomość podpada bądź nie podpada pod przepisy dekretu o reformie rolnej. Zdaniem Sądu, trafnie wywiódł organ odwoławczy, powołując się na przepisy prawa i orzecznictwo sądów administracyjnych, że nie jest to na gruncie prawa administracyjnego dopuszczalne. Skoro zatem przeniesienie roszczeń o stwierdzenie, że nieruchomość nie podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie jest dopuszczalne, to zasadnym było umorzenie postępowania - w związku z brakiem istnienia przymiotu strony u skarżącego. W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku M. K., reprezentowany przez adwokata, podniósł następujące zarzuty: 1. naruszenie prawa materialnego, poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 922 § 1 k.c. w zw. z § 5 rozporządzenia oraz art. 1051 k.c. i 1053 k.c., polegające na błędnym przyjęciu, iż uprawnienie do złożenia wniosku o kontrolę legalności nacjonalizacji nieruchomości, wynikające z § 5 rozporządzenia przysługuje wyłącznie właścicielowi nieruchomości, który utracił prawo własności na rzecz Skarbu Państwa oraz spadkobiercom dawnego właściciela, odmawiając wyżej wymienionego uprawnienia skarżącemu jako nabywcy całości spadku od spadkobierców byłego właściciela nieruchomości, co powoduje nieuprawnione zróżnicowanie uprawnień po stronie spadkobiercy oraz nabywcy spadku, w sytuacji, gdy w oparciu o normy przepisów art. 1051 k.c. oraz art. 1053 k.c. przedmiotowe uprawnienie zastało skutecznie przeniesione na nabywcę spadku, który w drodze umowy sprzedaży całości spadku zawartej w formie aktu notarialnego z dnia [...] 2015 roku, wstąpił w ogół praw (uprawnień) i obowiązków spadkobierców, co w konsekwencji prowadzi do istnienia po stronie skarżącego interesu prawnego do wydania decyzji w trybie § 5 rozporządzenia, co skutkuje posiadaniem przez skarżącego przymiotu strony postępowania administracyjnego w tym przedmiocie; 2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: a) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez niewyjaśnienie w sposób dostateczny podstawy prawnej rozstrzygnięcia oraz nieodniesienie się merytorycznie do wszystkich zarzutów podniesionych w skardze i ograniczenie się do stwierdzenia, że sąd uznał za nietrafiony zarzut naruszenia art. 105 § 1 i art. 138 § 2 k.p.a. oraz lakonicznego stwierdzenia, że sąd za nietrafne uznał również pozostałe zarzuty skargi, nie uzasadniając w żadnym stopniu takiej oceny oraz uchylenie się od dokonania szczegółowego uzasadnienia wyroku; b) "art. 145 § 1 pkt a) i c)" p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi skutkujące nieuchyleniem decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] 2017 r. pomimo istnienia przesłanek do uwzględnienia skargi, z uwagi na wydanie zaskarżonej decyzji przez organ drugiej instancji z naruszeniem prawa materialnego, a to: art. 922 § 1 i § 2, art. 922 § 1 k.c., art. 1051 k.c. i 1053 k.c. oraz z naruszeniem przepisów postępowania, tj.: art. 105 § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a., art. 105 § 1 k.p.a. (in fine), art. 107 § 1 i 3 k.p.a., art. 138 § 2 k.p.a., co miało istotny wpływ na wynik sprawy. W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości oraz rozpoznanie skargi, a w konsekwencji uchylenie w całości decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] 2017 r. oraz uchylenie w całości decyzji Wojewody[...] z dnia 27 [...] 2016 r. Ewentualnie skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Wniesiono również o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie, oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł i jej oddalenie. Zarządzeniem z 19 października 2020 r. Przewodniczący Wydziału, powołując się na art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374, ze zm.), skierował sprawę na posiedzenie niejawne. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionych podstawach. Jak stanowi art. 105 § 1 k.p.a., gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. Bezprzedmiotowość postępowania występuje zatem m.in. wówczas, gdy podmiot nieuprawniony zgłosił inicjatywę wszczęcia postępowania. Wszczęcie postępowania administracyjnego, gdy zgodnie z przepisami prawa administracja publiczna może kształtować stosunki prawne wyłącznie na wniosek jednostki, oparte jest na zasadzie skargowości. Wszczęcie postępowania na wniosek podmiotu nielegitymowanego (art. 28 k.p.a.), jest podstawą umorzenia postępowania, z uwagi na bezprzedmiotowość postępowania w aspekcie podmiotowym (uchwała 7 Sędziów NSA z 5.7.1999 r., OPS 16/98, ONSA 1999/4/119; wyrok NSA z: 24.5.2001 r., IV SA 599/99; 9.1.2013 r., II GSK 1833/11, aprobowane przez J. Borkowskiego w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2016, s. 493, nb 9). Możliwość uzyskania statusu strony postępowania jest uzależniona od dysponowania interesem prawnym (art. 28 k.p.a.), który winien mieć swoje źródło w przepisach prawa materialnego. Zaznaczyć przy tym trzeba, że nie musi się on opierać wyłącznie o normy prawa administracyjnego, gdyż z równym powodzeniem może mieć swą genezę w unormowaniach znajdujących się w innych gałęziach prawa (prawie cywilnym, gospodarczym, prawie pracy). Ustalenie istnienia interesu prawnego odbywa się albo poprzez zidentyfikowanie konkretnej regulacji wskazującej na podstawę tego interesu (chociażby np. poprzez posłużenie się sformułowaniem "właściciel", co wprost odsyłałoby do regulacji art. 140 Kodeksu cywilnego), albo też poprzez odwołanie się do treści przepisów prawa administracyjnego i zbadanie ich wpływu na zakres praw i obowiązków adresatów potencjalnego rozstrzygnięcia. W przedstawionej sprawie rozważenia wymagała kwestia podmiotu mogącego wszcząć postępowanie oparte o § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przepis ten stanowi podstawę rozstrzygnięcia przez organ administracji publicznej, w przedmiocie objęcia danej nieruchomości przepisem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W myśl ust. 1 § 5 ww. rozporządzenia, orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. (1) pkt e) dekretu należy w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich. W ust. 2 przyjęto zaś, że od decyzji wojewódzkiego urzędu ziemskiego służy stronom prawo odwołania za pośrednictwem tegoż urzędu w ciągu dni 7, licząc od dnia następnego po doręczeniu decyzji, do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Ustawodawca wyposażony w swobodę kształtowania prawa podmiotowego, nie zdecydował się wskazać podmiotów uprawnionych do zgłoszenia żądania ustalenia, czy dana nieruchomość podpadała pod działanie wskazanego przepisu dekretu. W tej sytuacji prawnej kwestię podmiotu uprawnionego należy rozważać w kontekście i w powiązaniu z dokonanym uprzednio wywłaszczeniem i jego skutkami. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że dekret PKWN (uwzględniając także dekret z dnia 17 stycznia 1945 r.) dotyczył nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym i tylko te nieruchomości, jeśli spełniały inne jeszcze warunki określone w dekrecie, przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r. (por. uchwała składu siedmiu sędziów NSA z 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, publ. ONSAiWSA 2011/2/23, s. 53-54). Przejście prawa własności na podstawie dekretu PKWN następowało z mocy prawa, bez konieczności wydania decyzji przez organ administracji publicznej. W doktrynie trafnie wskazywano, że nabycie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym było nabyciem z mocy prawa o charakterze pierwotnym. Skarb Państwa uzyskiwał własność tych nieruchomości bez potrzeby jakiejś odrębnej czynności prawnej, w szczególności orzeczenia wojewody (przedtem wojewódzkiego urzędu ziemskiego). Należy przy tym mieć na uwadze, na co wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu powołanej uchwały, że realizacja reformy rolnej była często dokonywana w sposób wadliwy, albowiem przejmowane nieruchomości niejednokrotnie nie spełniały z różnych względów kryteriów określonych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN. Przepis § 5 rozporządzenia wykonawczego miał z założenia służyć naprawieniu skutków takich nieprawidłowości. Na tym tle pozostawała do rozważenia kwestia podmiotu uprawnionego do zwrócenia się o wydanie orzeczenia w trybie § 5 rozporządzenia, w sytuacji, gdy z uprawnienia tego nie skorzystał ówczesny właściciel przejętej nieruchomości, ani też jego spadkobiercy, którzy dokonali zbycia udziałów spadku przekazując pełnię uprawnień osobie trzeciej. W tym kontekście celowym jest przeanalizowanie przepisów Kodeksu cywilnego obejmujących uprawnienie do zbycia spadku, a więc przywołanych przez autora skargi kasacyjnej art. 922 § 1 k.c. oraz art. 1051 k.c. i 1053 k.c. W myśl art. 922 § 1 k.c. prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi niniejszej. Jak stanowi art. 1051 k.c. spadkobierca, który spadek przyjął, może spadek ten zbyć w całości lub w części. To samo dotyczy zbycia udziału spadkowego. Zgodnie zaś z art. 1053 k.c. nabywca spadku wstępuje w prawa i obowiązki spadkobiercy. Nie sposób wykluczyć, by tak ustalona sukcesja uniwersalna następująca w prawie cywilnym nie mogła rodzić skutków prawnych w zakresie sukcesji określonych praw i obowiązków o charakterze administracyjnym. Sukcesję taką powinny regulować przepisy prawa publicznego. W doktrynie (Komentarz do art. 1053 KC red. Osajda 2020, wyd. 27/W. Borysiak) wskazuje się, że pogląd wskazany wyżej może budzić jednak w niektórych sytuacjach wątpliwości. Nie można bowiem zapominać, że nabywca spadku jest uprawniony nie tylko do wstąpienia do już toczącego się postępowania administracyjnego, ale może też samodzielnie zainicjować nowe postępowanie. Wątpliwości zaś pojawiają się w sytuacjach, w których ustawodawca przyznaje niektóre uprawnienia publicznoprawne (administracyjnoprawne) przez wzgląd na osobistą sytuację uprawnionego, gdyż mogą one mieć w danej sytuacji charakter quasi-zadośćuczynienia (np. roszczenia przyznawane osobom represjonowanym). Zarazem ustawodawca rozszerza możliwość ich dochodzenia w drodze wyjątku jedynie na osoby powiązane z takim uprawnionym więzami rodzinnymi. Stąd wątpliwości aksjologiczne mogą w niektórych sytuacjach budzić istnienie takiego uprawnienia po stronie nabywcy spadku, niepowiązanego w żaden sposób więzami rodzinnymi ze spadkodawcą, będącym osobą uprawnioną w rozumieniu wskazanych przepisów. Kwestia ta może być uznana za dyskusyjną i w zasadzie to rolą ustawodawcy powinno być - ze względów celowościowych - uregulowanie tej problematyki w sposób wyraźny w odniesieniu do każdego uprawnienia. W zakresie ujętej w § 5 rozporządzenia problematyki związanej z następstwami przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa, ustawodawca pominął kwestię określenia podmiotu mogącego zwrócić się o wydanie orzeczenia, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej, nie dokonał specyfikacji, a tym samym zawężenia kręgu podmiotów mogących wystąpić z takim wnioskiem. Zauważyć w tym zakresie trzeba, że na gruncie art. 1053 k.c. wstąpienie nabywcy w prawa i obowiązki zbywcy następuje w zakresie objętym umową. O ile co innego nie wynika z umowy, nabywca uzyskuje wszelkie korzyści i przejmuje wszelkie obciążenia związane z dziedziczeniem jako sukcesję uniwersalną. Nadto powszechnie przyjmuje się (patrz System prawa cywilnego, tom IV Spadki, wydanie Polskiej Akademii Nauk 1986, s. 67), że spadkobierca w zasadzie wstępuje też poprzez spadkobranie w sytuacje prawne, w których znajdował się spadkodawca, w związku z sukcesywną realizacją elementów stanów faktycznych potrzebnych do wywołania określonego skutku prawnego. Na zasadzie sukcesji uniwersalnej, nabywca spadku uzyskuje wszelkie korzyści i przejmuje wszelkie ciężary wynikające z dziedziczenia przez zbywcę. Na uwagę zasługuje pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 27 kwietnia 2007 r., sygn. akt I OSK 844/06 (CBOSA) w odniesieniu do legitymacji nabywcy spadku do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Sąd ten przyjął, że nabywcę spadku w zakresie wynikających z niego uprawnień należy w obrocie prawnym traktować jak spadkobiercę, a więc mającego legitymację do złożenia wniosku o zwrot nieruchomości. Doktryna podąża za tą myślą dopuszczając przeniesienie roszczenia przez spadkobiercę byłego właściciela, w drodze umowy o zbycie spadku. Podkreśla się, że nabywca spadku wstępuje wówczas w prawa i obowiązki spadkobiercy (por. Marian Wolanin (w:) J. Jaworski, A. Prusaczyk, A. Tułodziecki, M. Wolanin "Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz", C.H. Beck 2011, s. 1052; wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2007 r., sygn. akt I OSK 844/06). Warunkiem tego następstwa prawnego w zakresie uprawnienia do zwrotu jest jednak przynależność roszczenia o zwrot do zbywanego spadku. Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy przyjąć należy, że z chwilą śmierci A. G. na jej spadkobierców przeszło też uprawnienie do żądania usunięcia wad prawnych przejęcia przez Skarb Państwa nieruchomości ziemskiej pochodzącej z “[...]" w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Uprawnienie to zostało następnie przeniesione przez spadkobierców na M. K. w drodze umowy sprzedaży praw do spadku z dnia [...] 2015 r. Powyższe pozwala mu na podejmowanie wszelkich czynności zmierzających do odzyskania i zachowania w całości nabytego spadku, w tym również do wszczynania służących temu postępowań sądowych i administracyjnych. Zaliczyć do nich należy także składanie wniosków w trybie § 5 rozporządzenia. W świetle powyższego stwierdzić należy, że Sąd I instancji dopuścił się uchybienia wskazanym w podstawach skargi kasacyjnej przepisom prawa materialnego i w efekcie błędnie przyjął, że wydane w sprawie decyzje odpowiadają prawu. W tej sytuacji zarzuty naruszenia przepisów postępowania musiały zostać uznane za zasadne, bowiem Sąd I instancji w ślad za organami nietrafnie przyjął, że w niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki wskazane w art. 105 § 1 k.p.a. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art 188 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok oraz obie wydane w sprawie decyzje. Stosownie do regulacji art. 203 pkt 1 oraz 200 i 205 § 2 p.p.s.a. Sąd zasądził od organu na rzecz strony skarżącej kasacyjnie zwrot poniesionych przez nią niezbędnych kosztów postępowania. Koszty te obejmowały wpis od skargi, wpis od skargi kasacyjnej, opłatę kancelaryjną za odpis orzeczenia z uzasadnieniem oraz wynagrodzenie pełnomocnika.