IV SA/Gl 1054/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Miliczek-Ciszewska, Sędziowie Sędzia WSA Marzanna Sałuda, Sędzia WSA Renata Siudyka (spr.), Protokolant Katarzyna Lisiecka-Mitula, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 lutego 2018 r. sprawy ze skargi I. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] r., nr [...] ,Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie, po rozpatrzeniu odwołania I.F. (zwanej też dalej: "skarżąca") utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta C. dnia [...]r. nr [...] wydanej w przedmiocie odmowy I.F. umorzenia kwoty 6.000,00 zł za okres od dnia 1 października 2015 r. do dnia 30 września 2016 r. stanowiącej nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, ustalonej i orzeczonej do zwrotu na podstawie decyzji z dnia [...] r. nr [...] przyznane dla osoby uprawnionej F.Z., Z uzasadnienia decyzji organu odwoławczego wynika, że Prezydent Miasta C. decyzją z dnia [...]r. nr [...] uchylił decyzję własną z dnia [...]r. nr: [...] ustalającą prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla osoby uprawnionej F.Z. oraz jednocześnie odmówił przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną F.Z. przyznany na okres od 1 października 2015 r. do 30 września 2016 r. Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie decyzją z dnia [...] r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Następnie organ I instancji decyzją dnia [...] r. nr [...] ustalił kwotę 6.000,00 zł za okres od 1 października 2015 r. do 30 września 2016 r. jako nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego przyznane dla osoby uprawnionej F.Z. oraz orzekł zwrot powyższej kwoty. Wnioskiem dnia 14 maja 2017 r. I.F. zwróciła się do organu I instancji o udzielenie ulgi w spłacie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w postaci ich umorzenia. Organ I instancji dokonał analizy sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącej uznając, że prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe ze swoją matką I.F., a sytuacja rodziny nie jest aż tak trudna, aby uzasadniała umorzenia należności. W odwołaniu skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu podniosła, że mimo wspólnego zamieszkania, nie prowadzi z matką wspólnego gospodarstwa domowego, a wobec czego przy ustalaniu sytuacji materialnej należy brać pod uwagę wyłącznie dochody z tytułu umowy o pracę i środki wypłacane z funduszu alimentacyjnego uzyskiwane przez skarżącą. Ponadto wyjaśniła, że przedstawione przez nią rachunki stanowią tylko część ponoszonych kosztów, które mogła udokumentować. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie decyzją z dnia [...]r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu przytoczyło treść art. 23 ust. 1, ust. 1a, ust. 7 oraz ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 489 z późn. zm.- dalej "ustawa"). Stwierdziło, przywołując brzmienie art. 23 ust. 8 ustawy, że wynik postępowania w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń zależy od tego, czy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zostaną ocenione przez organ administracji jako "szczególnie uzasadnione". Kolegium stwierdziło, iż ustawodawca pozostawił uznaniu organu administracji kwestię ewentualnego umorzenia bądź rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wskazało ponadto, że ustawa nie zawiera definicji pojęcia "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny", a przesłanka ta powinna być zatem badana po kątem oceny indywidualnej. Stwierdziło dalej, że skarżąca pracuje zarobkowo w Urzędzie Miasta C. i z tego tytułu pobiera wynagrodzenie w wysokości 2.247,83 zł brutto. Ma na utrzymaniu dziecko F.Z., na które nie otrzymuje od męża zasądzonych alimentów, natomiast otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500,00 zł. Jako przyczynę pozostawania w trudnej sytuacji materialnej skarżąca wskazała brak stałego zatrudnienia i pracę na zastępstwie oraz koszty leczenia syna z powodu zdiagnozowanej niskorosłości i innych schorzeń. Nadto Kolegium wskazało na legalną definicję rodziny zawartą w art. 2 pkt 12 ustawy stwierdzając, że organ I instancji błędnie uznał, że na dochód rodziny składa się również emerytura otrzymywana przez matkę skarżącej, bowiem nie jest ona członkiem rodziny w rozumieniu art., 2 pkt 12 ustawy. Pomimo powyższego błędnego ustalenia organu I instancji Kolegium uznało, że odwołanie skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazało, że podstawą wydania decyzji w tej sprawie był art. 23 ust. 8 ustawy, który stanowi, że przesłanką dla wydania decyzji m.in. o umorzeniu należności są szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zdaniem Kolegium sytuacja materialna rodziny strony nie jest "szczególna" a w sprawie nie zaszła też "szczególna okoliczność" zwłaszcza, że do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, co do zasady, uprawnione są jedynie osoby o niskich dochodach. Sama przesłanka niskich dochodów nie może stanowić zatem wystarczającej podstawy do wydania decyzji o umorzeniu wskazanych należności. Pomimo sygnalizowanych problemów zdrowotnych wobec członków rodziny nie orzeczono żadnego stopnia niepełnosprawności. W ocenie Kolegium strona w pierwszej kolejności winna wystąpić z wnioskiem o rozłożenie na raty należności, której się domaga organ. Kolegium uznało, że decyzja organu I instancji jest zgodna z obowiązującymi przepisami prawa. Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem skarżąca -reprezentowana przez pełnomocnika - złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach zaskarżając decyzję Kolegium w całości. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego, poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 23 ust. 8 ustawy oraz wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do organu celem jej ponownego rozpoznania, a także zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych. W uzasadnieniu skargi rozwinęła podniesione w niej zarzuty wskazując, że Kolegium błędnie przyjęło, iż sytuacja skarżącej nie spełnia wymogów stanowiących podstawę do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, a tym samym i warunkujących uwzględnienie jej wniosku. Odwołała się przy tym do stanowiska orzecznictwa sądów administracyjnych, a w szczególności do wyroku z dnia 16 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 1863/15, w którym stwierdzono, że przepis art. 23 ust. 8 ustawy może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja rodziny wynikająca ze szczególnie uzasadnionych okoliczności uniemożliwia spłatę nienależnie pobranego świadczenia nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości, a także do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 sierpnia 2013 r. - sygn. akt I SA/Wa 973/13, z którego wynika, że należy oceniać obiektywną możliwość spłaty zadłużenia, uwzględniając przy tym okoliczności jego powstania, a także biorąc pod uwagę zdarzenia zaistniałe po ustaleniu nienależności pobierania świadczeń. Jako mylny, uznała pogląd wyrażony w zaskarżonej decyzji, że trudna sytuacja materialna rodziny sama przez się nie uzasadnia umorzenia kwoty należnej, gdyż chodzi o sytuacje nadzwyczajne, których nie sposób przewidzieć. Zauważyła, że Kolegium odmiennie od organu I instancji uznało, że skarżąca nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego ze swoją matką jednakże nie dokonało szerszej analizy w tym zakresie. Zaakcentowała również, że obecnie wiążąca skarżącą umowa o pracę została zawarta na czas określony, a zakończenie umowy będzie oznaczało konieczność poszukiwania zatrudnienia. Stwierdziła, że aktualna sytuacja skarżącej zostanie przedstawiona przed sądem rozpoznającym skargę. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sąd administracyjny ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego w dacie wydania tego aktu, nie rozstrzygając przy tym pod kątem słuszności, czy też celowości i nie kierując się zasadami współżycia społecznego. Z kolei stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 z późn. zm. - dalej "p.p.s.a."), sąd administracyjny dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Rozpoznając sprawę w ramach tak zakreślonych granicach, Sąd uznał, że skarga nie jest zasadna. Sąd kontroluje legalność decyzji a w działaniu organu administracji w niniejszej sprawie nie dopatrzył się ani naruszenia norm prawa materialnego, ani też naruszenia przepisów postępowania. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 27 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 489 z późn. zm.- dalej, jak dotychczas "ustawa"), zgodne z którym organ właściwy wierzyciela może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z cytowanego przepisu wynika, że: po pierwsze - decyzja w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy, po drugie - umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń jest wyjątkiem od zasady zwrotu takiego świadczenia, po trzecie - przesłanką obligatoryjną zastosowania instytucji umorzenia jest wystąpienie po stronie wnioskodawcy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Zatem wynik postępowania w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń zależy od tego, czy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zostaną ocenione przez organ administracji jako "szczególnie uzasadnione". Przy czym wskazać należy, że ustawa nie zawiera definicji pojęcia "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Ustalenie wystąpienia tej przesłanki w każdym przypadku wymaga zatem od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Nie ulega wątpliwości, że rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy (rozumianą jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny, czy zdolność podjęcia zatrudnienia). Przy ocenie wystąpienia przesłanki, o której mowa w art. 23 ust. 8 ustawy znaczenie mają również przyczyny i okoliczności powstania zadłużenia. Co więcej ustawodawca wskazał, że organ "może" umorzyć należności z tytułu wypłaconych nienależnie świadczeń. Pozostawiając tym samym organowi uznanie co do wyboru prawnych możliwości. Wydanie decyzji musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, do czego w sposób wyraźny obliguje organ administracji cytowany wyżej art. 23 ust. 8 ustawy - co w przedmiotowej sprawie organy właściwie zrealizowały. Nie można zatem zgodzić się, by organ naruszył art. 23 ust. 8 ustawy poprzez jego błędne zastosowanie.Przedmiotem wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, poddanego kontroli Sądu, była bowiem odmowa umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych skarżącej w łącznej kwoty 6.000,00 zł za okres od dnia 1 października 2015 r. do dnia 30 września 2016 r. stanowiącą nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których zwrotu zobowiązano ją ostateczną decyzją Prezydenta Miasta C. z dnia [...]r. Całkowicie zatem zasadnie, jako materialnoprawną podstawę decyzji organu pierwszej instancji orzekającej o odmowie umorzenia tej należności, wskazano art. 23 ust. 8 ustawy. Zgodzić się nadto należy ze stanowiskiem organów, że umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dotycząca rodziny uniemożliwia skarżącej wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Zdaniem składu orzekającego, wniosek skarżącej został rozpatrzony przy uwzględnieniu jej sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Organ administracji poczynił ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego, zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący, a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści. Zgodzić się także trzeba z zaprezentowaną w uzasadnieniach decyzji obu organów argumentacją, co do tego, że trudna sytuacja dochodowa nie stanowi sama w sobie przesłanki, która umożliwiłaby umorzenie należności z tytułu świadczeń nienależnie wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji publicznej zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy. Na sytuację życiową składają się wysokość osiąganych dochodów oraz stan rodzinny. Organ musi dokonać oceny, czy w którejś z powyższych sfer wystąpiły zdarzenia, którym można by przypisać cechy "szczególnie uzasadnionych okoliczności" (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 1045/12 publ. CBOSA). Przepis art. 23 ust. 8 ustawy może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja rodziny wynikająca ze szczególnie uzasadnionych okoliczności uniemożliwia spłatę nienależnie pobranego świadczenia nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości. Omawiany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, iż sytuacja rodziny jest trudna. Trudności te muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości. Taki charakter trudności rodziny skarżącej w rozpatrywanej sprawie nie został wykazany (por. wyrok NSA z dnia 16 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 1863/15, LEX nr 2294161). Wbrew twierdzeniom skarżącej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przedstawiono istotne dla oceny sprawy fakty, a wynikające z tych faktów ustalenia nie budzą wątpliwości co ich słuszności. Trzeba w tym miejscu podkreślić, że w orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, iż sądowa kontrola uznania administracyjnego ma charakter ograniczony. Sądowej kontroli legalności decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów k.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. Ocena sytuacji należy do organów administracji i to organ decyduje, czy w danej sprawie zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Zważyć trzeba, że środki budżetowe przeznaczone na świadczenia alimentacyjne w gminach stanowią środki publiczne. Społeczeństwo i jego obywatele powinni mieć pewność, że organy Państwa dbają o wykorzystywanie środków publicznych w sposób zgodny z ich przeznaczeniem. W przypadku umorzenia środków nienależnie pobranych, gdy nie zachodzi wyjątkowa sytuacja, organ mógłby narazić się na zarzut marnotrawienia środków publicznych. W takiej sytuacji pouczenie skarżącej o możliwości skorzystania z innego rodzaju przywileju o jakim mowa w art. 23 ust. 8 ustawy, a to o rozłożeniu na raty zobowiązania jest adekwatne do stanu faktycznego sprawy. Rolą skarżącej powinno być skorzystanie z proponowanego dobrodziejstwa i wystąpienie o jego udzielenie do organu I instancji. Zdaniem sądu, ustalenia stanowiące podstawę wydanych w sprawie rozstrzygnięć przeprowadzone zostały w oparciu o prawidłową ocenę zebranego i kompletnego materiału dowodowego, zgodnie z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. W podsumowaniu stwierdzić należy, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane w wyniku ustalenia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, po dokonaniu prawidłowej oceny dowodów i zastosowaniu trafnej wykładni prawa materialnego. Stan faktyczny został wnikliwie ustalony, a Sąd podziela słuszność tych ustaleń. Ani brak stałych dochodów ani trudna sytuacja materialna nie stanowią wystarczającej przyczyny odstąpienia od egzekwowania należności, zwłaszcza w sytuacji, gdy realne możliwości rozpoczęcia pracy zarobkowej nie zostały zasadnie podważone. Uwzględniając powyższe, w ocenie sądu organy należycie zbadały i oceniły sytuację materialną i rodzinną skarżącej, a wyprowadzone przez nie wnioski nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i uzasadniały odmowę umorzenia przedmiotowych należności. Dlatego też na podstawie art. 151 p.p.s.a., sąd oddalił skargę jako bezzasadną.