II SAB/Op 19/18

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Anna Misiak-Janik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lutego 2018 r. w sprawie ze skargi S. P. na bezczynność Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w powiecie strzeleckim w przedmiocie oceny legalności wykonania robót budowlanych wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości postanawia: 1) przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z wpisu sądowego od skargi, 2) odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. S. P. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skargę na bezczynność Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w powiecie strzeleckim w przedmiocie oceny legalności wykonania robót budowlanych. W dniu 29 stycznia 2018 r. (data stempla pocztowego) S. P. w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł, doręczone mu w dniu 23 stycznia 2018 r. do rąk jego pełnomocnika B. P., złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Uzasadniając wniosek wskazał, że jest osobą starszą, schorowaną i bezrobotną, z orzeczonym [...] % uszczerbkiem na zdrowiu. Utrzymuje się z zasiłku dla bezrobotnych przyznanego mu w [...], który od 1 stycznia 2018 r. wynosi [...] euro. Wskazał, że w [...] osoby otrzymujące tak jak on zasiłek na poziomie minimum socjalnego są zwalnianie z kosztów sądowych. Podał, że ma majątek w postaci [...] domu z roku [...], o powierzchni [...] m2 , są to dwa pokoje mające [...] m2 oraz [...] działki budowlanej o powierzchni [...] m2 – obydwie nieruchomości stanowią własność wspólną z żoną. Wynajęcie pokoi we wspólnym domu nie wchodzi w rachubę ze względu na to, że są one zamieszkałe przez jego dzieci, nie ma do nich odrębnego wejścia. Niemożliwe jest też wzięcie pożyczki pod zastaw domu, ze względu na brak stałego miejsca zamieszkania na terenie Polski, a sprzedaż wiązałaby się prawnie i technicznie z kosztami kilkakrotnie przekraczającymi wysokość wpisu. Skarżący wskazał także, że proponowane mu w poprzednich postanowieniach w przedmiocie prawa pomocy, podjęcie dorywczego zatrudnienia, nie jest obecnie możliwe z uwagi na jego wiek i stan zdrowia. Określił swoje wydatki miesięczne na 200 euro na żywność i 380 euro na koszty mieszkania i ogrzewania, 22 euro koszt energii elektrycznej, 20 euro koszt telefonu, 25 euro odzież, 20-50 środki czystości i konserwacja mieszkania oraz sprzętu domowego, jak nowa lodówka, pralka, telewizor, czy komputer, drukarka, żarówka, 25 euro lekarstwa, 30 euro dowód osobisty. Wskazał, że zaświadczenie o wysokości przyznanych mu świadczeń, także wyciągi z konta bankowego znajdują się w aktach o sygn. II SAB/Op 148/17. Skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy: 1) wykazanie stanu rachunków bankowych przez przesłanie wyciągów z tych rachunków za grudzień 2017 r. i styczeń 2018 r., 2) dokumentów potwierdzających wydatki na leki, konserwację mieszkania, sprzęty gospodarstwa domowego, a także telewizor, komputer, drukarkę, szczególnie w okresie poprzedzającym złożenie wniosku to jest grudzień 2017 r. i styczeń 2018 r. 3) dokumentu potwierdzającego wydatki na dowód osobisty. Odpowiedział pismem z dnia 12 lutego 2018 r., że wydatek 28,80 euro na dowód osobisty potwierdza wyciąg z konta bankowego, telewizor z systemem [...] za 60 euro i drukarkę za 20 euro zakupił na rynku wtórnym, jako rzeczy używane, dlatego nie ma rachunków. Reszta, jak komputer, farby, piec kuchenny, czeka na realizację do czasu zaoszczędzenia niezbędnych środków. Oryginały rachunków za lekarstwa zostały przesłane do [...], na tę chwilę mocodawca czeka na rozstrzygnięcie wniosku o bezpłatne leki. S. P. wniósł o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez całkowite zwolnienie od kosztów sądowych. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz.1369, z późn. zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", należało zatem rozważyć, czy w świetle podanych okoliczności skarżący spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia tej regulacji, należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. Strona zobligowana jest zatem wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Sąd natomiast zobowiązany jest podać powody, dla których uznał, że żądanie strony zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy, z jednej strony, uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej, ocenić jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody. Informacje niezbędne dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy strona postępowania ma obowiązek przedstawić w urzędowym formularzu wniosku, wykazując tym samym, że spełnia przesłanki wynikające z art. 246 P.p.s.a. Zasadą bowiem jest, że wniosek o przyznanie prawa pomocy składa się na urzędowym formularzu według ustalonego wzoru (art. 252 § 2 P.p.s.a.). S. P. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych w całości, czyli stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., o prawo pomocy w zakresie częściowym, powinien, zatem wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku swojego utrzymania koniecznego. Dokonując oceny sytuacji materialnej skarżącego pod względem wyżej podanych przesłanek ustawowych, orzekający wziął pod uwagę dane zawarte w przesłanym wniosku oraz uzupełniających go dokumentach. Na ich podstawie stwierdził, że skarżący S. P. wykazał w sposób dostateczny, iż nie jest w stanie ponieść pełnych ponieść kosztów postępowania, bez spowodowania zachwiania w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych. Nie wykazał on natomiast, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Dochód miesięczny gospodarstwa domowego skarżącego to [...] zł ([...] euro jakie otrzymuje, co miesiąc z zabezpieczenia socjalnego), a łączne miesięczne stałe wydatki jego gospodarstwa domowego, jakie podał, to 1.751,30 zł (422 euro, na które składają się wydatki na czynsz z ogrzewaniem 380 euro, za telefon 20 euro, za energię elektryczną 22 euro, zatem po ich zaspokojeniu pozostaje mu miesięcznie do dyspozycji kwota [...]zł. Przeliczenia na złotówki dokonano według tabeli A średnich kursów walut nr 037/A/NBP/2018, ogłoszonego na stronie NBP z dnia 21 lutego 2018 r., wynoszącego 1 euro = 4,15 zł. W ocenie referendarza sądowego, kwota miesięcznego dochodu na jedną osobę [...] zł, nie pozwala na przyjęcie, że wnioskodawca spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Biorąc ponadto pod uwagę pozostałe wskazane przez skarżącego we wniosku o prawo pomocy wydatki, należy ocenić, że część z nich nie może być uznana za wydatki zaliczane do kosztów utrzymania koniecznego skarżącego. Wydatki, jakie wykazał skarżący są następujące: 200 euro koszt artykułów spożywczych, 25 euro za leki, 20-50 bieżące koszty utrzymania mieszkania i konserwacji sprzętu domowego (nowa lodówka, pralka, telewizor, czy komputer, drukarka, żarówki, 25 euro odzież, 30 euro dowód osobisty. Skarżący natomiast, według przyjętego w sprawach w przedmiocie prawa pomocy orzecznictwa sądów administracyjnych, powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Przykładowo w postanowieniu z dnia 28 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 39/15, Lex nr 164059, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że "Koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi wydatkami, a ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania." W innym postanowieniu z dnia 20 sierpnia 2014 r., sygn. akt II GZ 433/14, Lex nr 1502228, Naczelny Sąd Administracyjny wypowiedział się w ten sam sposób, że: "Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest, że strona – ze względu na swój stan majątkowy – nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowym i wydatkami." Lektura tych orzeczeń prowadzi do wniosku, że skarżący powinien ograniczyć wskazane wydatki, w szczególności trudno uznać za wydatki konieczne te na drukarkę, które jak podał wyniosły 20 euro. Dodatkowo wątpliwość referendarza wzbudza, że skarżący wynajmując mieszkanie, musi w nim czynić wszelkie niezbędne remonty, jak np. odnowienie powłok malarskich na swój koszt. Kolejną wątpliwość wzbudza wykazany przez skarżącego wydatek na dowód osobisty w [...]. Na wyciągu bankowym skarżący zaznaczył, że dokonał płatności kartą w dniu 2 lutego 2018 r. na kwotę 28,80 euro, Rzeczywiście koszt dowodu osobistego w [...] dla osoby powyżej [...] roku życia tyle wynosi, ale osoby ubogie mogą się w [...] starać o zwolnienie z kosztów wydania dowodu. Pojawia się, więc wątpliwość, dlaczego skarżący, podkreślając, że żyje na poziomie minimum społecznego w [...], nie wystąpił o zwolnienie go z tej opłaty. Odnośnie kosztów leków, nie można im odmówić niezbędności, ale skarżący wskazał, że obecnie rachunki przedłożył do właściwej [...] instytucji w celu uzyskania bezpłatnych leków. Stwarza to kolejną wątpliwość, czy skarżący faktycznie sam ponosi koszty leków, czy też tylko czasowo, a następnie uzyskuje ich zwrot. Ponadto skarżący we wniosku wywiódł, że sugerowana mu w innych postanowieniach w przedmiocie prawa pomocy, możliwość podjęcia dorywczego zajęcia zarobkowego, jest w jego ocenie ze względu na jego wiek i stan zdrowia wyłączona. Skarżący wykazał owszem, że poddaje się w ostatnim czasie leczeniu, a jego problemy zdrowotne, szczególnie z układem [...] pogłębiły się, ale nadal nie dowodzi to jego całkowitej niezdolności do pracy i braki możliwości podjęcia okazjonalnych zajęć zarobkowych. Szczególnie duża aktywności skarżącego w działaniach przed organami i sądem, rodzi przypuszczenie, że skarżący jest osobą o dużym potencjale, który mógłby wykorzystać zarobkowo, tym bardziej, że nie jest jeszcze osobą w wieku emerytalnym. Należało zatem uznać, że środki finansowe, jakimi dysponuje wnioskodawca, biorąc pod uwagę wykazane przez niego koszty utrzymania koniecznego, a także posiadane w ocenie referendarza pewne możliwości zarobkowe, wskazują, że jest on osobą, której przysługuje prawo pomocy, lecz w zakresie mniejszym niż przez niego żądany. W tej sytuacji referendarz sądowy ocenił, iż skarżący wykazał, że zasługuje na przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, spełnia on, bowiem przesłankę z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznania prawa pomocy w częściowym zakresie, czyli, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku swojego utrzymania koniecznego. Skarżący jest osobą w wieku przedemerytalnym, ma aktualnie stałe dochody w wysokości przekraczającej wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalonego w 2016 r. na kwotę brutto 2.100 zł, co daje netto 1.530 zł. (patrz: rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 września 2017 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2018 r. (Dz. U. z 2017 r., poz. 1747), Według natomiast, zachowującego aktualność, poglądu wyrażonego w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04, dostępne na stronie internetowej https://cbois.nsa.gov.pl/cbois), przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane do osób charakteryzujących się ubóstwem, przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę." Skarżący natomiast otrzymuje [...] zł stałego zasiłku jest to, zatem kwota wyższa od kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę. Referendarz sądowy postanowił, zatem zwolnić skarżącego z części kosztów sądowych, to jest z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi, wynoszącego 100 zł na podstawie § 2 ust. 1 pkt 6 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2003 r., Nr 221. poz. 2193, z późn. zm.), Na chwilę obecną skarżący nie jest, zatem zobowiązany do zapłaty jakichkolwiek kosztów sądowych w sprawie. Potencjalne koszty sądowe, jakie mogą powstać na przyszłość dla skarżącego w sprawie to opłata kancelaryjnej 100 zł, obligatoryjna w razie wnoszenia wniosku o sporządzenie uzasadnienie wyroku i 100 zł wpisu w przypadku wnoszenia skargi kasacyjnej. Skarżący byłby, zatem potencjalnie obowiązany na przyszłość, ponieść te obie opłaty zamykające się w łącznej kwocie 200 zł. Zdaniem referendarza sądowego sytuacja materialna skarżącego daje mu możliwość ich poniesienia bez uszczerbku jego utrzymania koniecznego. Skarżący ponadto może w razie zmiany jego sytuacji materialnej ponownie wnieść wniosek o przyznanie mu prawa pomocy, a wówczas w razie stwierdzenia, że ta uległa pogorszeniu, będzie to mogło spowodować przyznanie mu prawa pomocy w większym zakresie. Obecnie natomiast jak wskazano, skarżący ma stały dochód, który przekracza dochód minimalny w Polsce. Trudno, więc przyjąć, że skarżący bez podjęcia jakichkolwiek starań zaoszczędzenia pieniędzy na opłaty sądowe ze swojej strony, będzie chciał przerzucić koszty postępowania w swojej sprawie na państwo. Mając na uwadze, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel jakichkolwiek źródeł W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (patrz. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd prawa Publicznego 2007 r., nr 4, s. 36-39). Podkreślenia wymaga też, że skarżący dysponuje stałym źródłem dochodu z zasiłku socjalnego w [...], zatem nie grozi mu całkowite pozbawienie środków do życia. Z przedstawionych dokumentów i oświadczeń nie wynika, aby skarżący wydawał wszystkie dochody na niezbędne potrzeby życia codziennego. Prawo pomocy nie może być natomiast wykorzystywane, jako instrument ochrony własnych zasobów majątkowych, a obowiązkiem każdego skarżącego zasadniczo jest partycypowanie w kosztach sądowych (art. 199 P.p.s.a.). W tym stanie rzeczy na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a., referendarz sądowy zwolnił skarżącego od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi, a w pozostałym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, orzekając jak w sentencji postanowienia.