I SA/Wa 2123/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędziowie WSA Dariusz Pirogowicz (spr.) WSA Emilia Lewandowska Protokolant starszy referent Justyna Kobylarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 maja 2018 r. sprawy ze skargi M. P., E. K. i J. K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] września 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz M. P., E. K. i J. K. solidarnie kwotę [...] ([....]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z [...] września 2017 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] lipca 2017 r. nr [...] o odmowie potwierdzenia M. P., J. K. i E. K. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. W. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...], pow. [...] (obecnie [...]). Decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji wydana została przy następujących ustaleniach stanu faktycznego i ocenie prawnej sprawy. Na wniosek M. P. J. K. i A. K. (w miejsce którego, po śmierci, przystąpiła do sprawy E. K.) z [...] grudnia 2008 r. wszczęte został przed Wojewodą [...] postępowanie o potwierdzenie, w trybie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2016 r., poz. 2042 ze zm) dalej: "ustawa zabużańska", prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez M. W. (której spadkobiercami są wnioskodawcy) w miejscowości [...] o łącznej pow. [...] ha. Przed II Wojną Światową M. W. miała być właścicielką majątku ziemskiego położonego w [...] o areale obejmującym, wedle różnych dokumentów, obszar od [...] do przeszło [...] ha. Około 1942 r. została ona [...] gdzie w 1947 r. w [...] zmarła. Do Polski w jej powojennych granicach repatriowała się w 1945 r. jej córka I. K.. Inicjatorzy postępowania dowodzili fakt pozostawienia przez M. W. nieruchomości na [...], oraz posiadania przez nią obywatelstwo polskiego, jak też opuszczenia ww. nieruchomości w związku z okolicznościami związanymi z wojną m.in.: dokumentami pozyskanymi z archiwów [...], w tym dokumentami [...] związanym z zaciąganymi przed wojna pożyczkami bankowymi zabezpieczanymi na nieruchomości, a także oświadczeniami dwóch świadków, złożonymi w Ambasadzie Rzeczypospolitej Polskiej w [...] pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań lub zatajanie prawdy. W następstwie przeprowadzonego postepowania wyjaśniającego Wojewoda [...] decyzja z [...] lipca 2017 r., utrzymaną w mocy decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] września 2017 r., działając na podstawie art. 7 ust. 2 w zw. z art. 1 i 2 oraz art.5 ust. 2 ustawy zabużańskiej, odmówił przyznania M. P., J. K. i E. K. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. W. nieruchomości w miejscowości [...]. Zdaniem organów nie zostało wykazane w sposób wystarczający spełnienie przesłanek warunkujących uzyskanie owego prawa, odnoszących się do kwestii przynależnego M. W. tytułu prawnego do nieruchomości, która miała pozostawić, a także wielkości tejże nieruchomości. Dokonując analizy dowodów zgromadzonych w aktach, wskazywały na występujące w nich rozbieżności w zakresie powierzchni nieruchomości posiadanych przez wyżej wymienioną, jak też braku możliwości określenia na ich podstawie przynależnego jej do nich tytułu prawnego. W tym aspekcie wskazywały na: zaświadczenie [...] z [...] lipca 2007 r, zgodnie z którym według stanu na 1927 r. W. M. posiadała w miejscowości [...][...] ha ziemi; zaświadczenie [...] z [...] września 2010 r., w którym podano, że w publikacji informacyjnej [..] za 1927 r. figuruje M. W., jako posiadająca [...] ha ziemi; zaświadczenie z [...] z [...] lipca 2007 r. potwierdzającego, że w zasobach inspektora pracy w aktach 1927-1928 r. przy listach robotników folwarków powiatu w. znajduje się zapis, że była ona pracodawcą (właścicielem, dzierżawcą, itd.) folwarku H. M.. o pow. całkowitej [...] ha ([...] ha użytków rolnych), a także ujęta jest ona w zasobach archiwalnych izby rolniczej z 1937 r. jako posiadająca w miejscowości [...] [...] ha użytków rolnych oraz [...] ha lasów i nieużytków. W ocenie organów, dokumenty te wskazują jedynie, że wyżej wymieniona posiadała ziemię w miejscowości [...] lub była pracodawcą folwarku H. M.. Można więc je potraktować jedynie jako dowody uzupełniające w zakresie potwierdzenia faktu pozostawienia przez M. W. nieruchomości poza obecnymi granicami RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Odnosząc się natomiast do oświadczeń świadków (M. M. i W. J.) – k. 68, 71, wskazywały, że mimo spełniania formalnych wymogów określonych w art. 6 ust. 5 ustawy zabużańskiej, nie mogą one stanowić w sprawie wiarygodnego dowodu na posiadanie przez M. W. prawa własności do pozostawionej nieruchomości. Zostały bowiem złożone w jednakowym brzmieniu, a świadkowie ci w dacie 1 września 1939 r. mieli odpowiednio [...] lat, tzn. byli osobami niepełnoletnimi, a wiedzę na temat prawa własności do przedmiotowej nieruchomości Pani M. M. powzięła od ojca i brata. Ponadto w oświadczeniach nie wskazano powierzchni pozostawionej nieruchomości. Z kolei pozyskane z archiwum [...] rejestr szacunkowy z 1931 r. nieruchomości w miejscowości [...], a także przedłożone na etapie odwołanie dokumenty pożyczki, czy zawiadomienie o [...] przynależnej M. W. własności nieruchomości [...], mogą jedynie stanowić podstawę do wyprowadzenia domniemania o przynależnej własności. Tymczasem przy ocenie spełnienia przesłanek ustawowych, nie jest możliwe opieranie się li tylko na domniemaniu. Na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji M. P., E. K. i J. K. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając jej naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1. art. 7 i art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., polegające na tym, że organ nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący całości materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie i dokonał jego oceny w sposób dowolny. Podnosili przy tym, że oceny poszczególnych dowodów dokonywał on w oderwaniu od pozostałych. Podczas gdy należyta i całościowa ich ocena prowadzić winna do wniosku, że za pozostawione w [...] winna być przyznana rekompensata; 2. art. 6 ust.5 ustawy zabużańskiej w zw. z art. 80 k.p.a., a to w związku z nieuwzględnieniem jako wiarygodnych dowodów oświadczeń dwóch świadków, w miejsce brakujących dokumentów, o których mowa w art. 4 pkt 1 i 2 ustawy zabużańskiej, pomimo że spełniają one wymogi formalne, nie są jedynymi dowodami potwierdzającymi posiadanie nieruchomości w [...] przez M. W.. W oparciu o tak sformułowane zarzuty wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie na ich rzecz zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko prezentowane w uzasadnieniu decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: skarga jest zasadna. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia sprawy stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. - o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169 poz. 1418 ze zm.; powołana dalej jako: "ustawa zabużańska"). Prawo do rekompensaty w świetle art. 2 tej ustawy przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów wymienionych w art. pkt 1 lit a-c, oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 (w wyniku wypędzenia z tego terytorium lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wymienionych w ustawie tzw. układów republikańskich; w związku z regulacja granicy wschodniej, na podstawie umowy granicznej pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a ZSRR z 15 lutego 1951 r.; a także z innych przyczyn związanych z wojną); posiada obywatelstwo polskie. W przypadku jego śmierci, prawo to, w myśl art. 3 ust. 2 powołanej ustawy, przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (posiadają obywatelstwo polskie). W niniejszej sprawie bezsporne jest, że skarżący są spadkobiercami M. W., która w okolicznościach związanych z II Wojną Światową ([...]) opuściła [...], gdzie do tego momentu zamieszkiwała. Poza sporem pozostaje również to, że M. W. legitymowała się obywatelstwem polskim. Powyższe okoliczności znajdują także oparcie w zgromadzonym w aktach sprawy materiale dowodowym. Istotą sporu jest natomiast to, czy wyżej wymieniona była właścicielką nieruchomości położonych w jej miejscu zamieszkania tj. miejscowości [...], a także ich areał. Organy bowiem oceniły, że z dokumentów zgromadzonych w aktach, nie wynika by w przeddzień wybuchu wojny przynależał jej do nieruchomości tytuł prawnorzeczowy, a to stanowi przeszkodę uzyskania przewidzianego ustawą zabużańską uprawnienia. Sąd podziela stanowisko organu, że prawo do rekompensaty przysługuje "właścicielowi" pozostawionego mienia (a jeśli on nie żyje jego spadkobiercom), wynika to wprost z brzmienia art. 2 powołanej ustawy. Oznacza to, że osoba pozostawiająca nieruchomości, aby uzyskać z tego tytułu prawo do rekompensaty, musiała przynajmniej w momencie wybuchu wojny legitymować do nich tytułem prawnorzeczowym. Zważywszy jednak na fakt, że do ich opuszczenia dochodziło w dramatycznych okolicznościach związanych z wojną, a obecnie postępowania w przedmiocie rekompensaty prowadzone jest po kilkudziesięciu latach od tego zdarzenia, może się zdarzyć i zazwyczaj tak jest, że nie zachowały się dokumenty właściwe dla dokumentowania własności takie jak: akty notarialne, dawne księgi hipoteczne itp. Stąd ustawodawca w art. 6 ust. 4 pkt 1 ustawy zabużańskiej przewidział możliwość dowodzenia tejże własności, jak też samego faktu ich pozostawienia, szczególnymi dowodami w postaci: urzędowego opisu mienia; orzeczenia wydanego przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny; dokumentami urzędowymi, w tym sądowymi, a także dokumentami pozyskanymi z archiwów państwowych [...] lub innych państw. W przypadku zaś ich braku dopuścił także możliwość dowodzenia pozostawienia nieruchomości oraz ich rodzaju i powierzchni oświadczeniami świadków, spełniających określone kryteria, złożonych pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej kraju zamieszkania świadka (art. 6 ust. 5 powołanej ustawy). Katalog środków dowodowych wymieniony w art. 6 ustawy zabużańskiej – jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie sądów administracyjnych - nie jest jednak katalogiem zamkniętym (por. wyroki NSA z 24 maja 2013 r. I OSK 796/12 Lex nr 1442854, z 12 maja 2017 r. I OSK 1748/15 Lex nr 2415897). W związku z czym możliwe jest także, w przypadku braku tego rodzaju dowodów, wykazywanie istotnych w sprawie okoliczności faktycznych i prawnych ( w tym dotyczących prawa własności) również dowodami w ustawie niewymienionymi. Dążenie wszak do ustalenia stanu faktycznego rzeczywiście istniejącego jest podstawowy obowiązkiem organów administracji publicznej rozpatrujących sprawy, wynikającym z ustanowionej w art. 7 k.p.a. i rozwiniętej w art. 77 § 1 k.p.a. zasady prawdy obiektywne. Znajduje więc w tym wypadku również w pełni zastosowanie wyrażona w art. 75 k.p.a. zasada, wedle której jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Rolą organu rozpoznającego sprawę jest natomiast – stosowanie do art. 80 k.p.a.- kompleksowa ocena wszystkich zgormadzonych w aktach dowodów we wzajemnej łączności. Tylko takie podejście, pozwala bowiem na zrekonstruowanie kluczowych okoliczności faktycznych w sposób odzwierciedlający obiektywnie istniejącą rzeczywistość. Formułowanie zaś ocen poszczególnych dowodów samodzielnie (w oderwaniu od pozostałego materiału dowodowego), czy pomijanie niektórych z nich – poprawność owej rekonstrukcji musi niewątpliwie zaburzać. Tymczasem na gruncie rozpoznawanej sprawy, tak de facto postąpiły organy obu instancji, mimo deklarowania w uzasadnieniu decyzji poczynienia ustaleń stanu faktycznego w perspektywie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w aktach. Wbrew bowiem przywołanym zasadom, dokonywały oceny każdego z dowodów przedkładanych przez strony w sposób odrębny , a więc w oderwaniu od pozostałych dowodów, a niektóre z nich wręcz w sposób nieuprawniony uznawały za niemiarodajne. Tak postąpiły między innymi w odniesieniu do pozyskanych z archiwów [...] dokumentów[...], które jako związane z udzielanymi przez ów [...] pożyczkami, miały być ich zdaniem nieprzydatne przy ustalaniu stanu prawnego pozostawionej nieruchomości. Zauważyć jednak należy, że już tylko pobieżna analiza tych dokumentów (wytworzonych w latach 1931 -1939) wskazuje, że poza kwestiami dotyczącymi rozliczeń finansowych (irrelewantnymi z punktu widzenia celów prowadzonego postępowania administracyjnego), obrazują one także stan prawny nieruchomości, tworzących majątek [...]. [...] bowiem każdorazowo wprost wskazywał w nich jako jego właścicielkę M. W. (vide rejestr szacunkowy – k. 156-171, dokument pożyczki nr [...],[...] - k.154-155, zawiadomienie o [...] – k. 7 akt z postępowania odwoławczego). Jeśli przy tym uwzględnić fakt, że w niektórych z nich nawiązywano także do oznaczenia księgi hipotecznej prowadzonej dla nieruchomości (hip. nr [...]), trudno zakładać, iż czyniono to w oderwaniu od znajomości jej treści. Skoro zatem niemal do dnia wybuchu wojny (ostatnie z dokumentów datowany jest na dzień [...] sierpnia 1939 r.), bezpośrednio zainteresowany statusem nieruchomości [...] -stanowiła ona wszak zabezpieczenie udzielonych przezeń pożyczek - uznawał przynależny M. W. tytuł prawnorzeczowy, nie sposób zgodzić się z organami, że ten nie został w sprawie w sposób wystarczający wykazany. Co istotne, stan ów koresponduje także ze stanem prawnym wyłaniającym się z treści składanych na tę okoliczność w Wydziale Konsularnym Ambasady RP w [...] [...] maja 2012 r. oświadczeń świadków – M. M. i W. J. (k. 66-71). I choć te oświadczenia ze względu choćby na fakt, że składane były przez rodzeństwo, gdzie jedno czerpało wiedzę o przedstawianych okolicznościach od drugiego, nie mogły być wystarczające dla udokumentowania pozostawienia nieruchomości,(a więc dowód, o którym mowa w art. 6 ust. 5 ustawy zabużańskiej), to z całą pewnością mogły być – jak słusznie wywodzili skarżący - wykorzystane posiłkowo jako dowód uzupełniający na potwierdzenie tytułu prawnego przynależnego osobie nieruchomości opuszczającej. Nie pozostaje on także w sprzeczności z treścią przedkładanych przez strony zaświadczeń: [...] z [...] lipca 2007 r (k.8); [...] z [...] września 2010 r. (k.48) oraz [...] z [...] lipca 2007 r. (k.13). Wprawdzie tytuł pod jakim M. W. władała nieruchomością w [...] w zaświadczeniach tych nie został wprost wskazany. Posługiwano się tam bowiem sformułowaniami odnoszącymi się do władztwa faktycznego (posiadania), tudzież funkcji jaką w związku z prowadzoną na nieruchomości działalnością wyżej wymieniona pełniła (pracodawca). Wypada jednak zauważyć, że źródłem informacji o nieruchomości, na których wystawcy zaświadczeń bazowali - co wynika wprost z ich treści – były dokumenty dotyczące zasadniczo innych niż stan własnościowy okoliczności ([...]). Stąd samo posłużenie się w nich sformułowaniem odnoszącym się do faktycznego władania nieruchomością, nie może być w takich uwarunkowaniach przesądzające, że władania to nie wynikało z przynależnej wówczas M. W. własności. Jako dowolną zatem uznać należy konstatację organu centralnego, że owej własności w okolicznościach faktycznych sprawy można jedynie domniemywać. To z kolei oznacza, że materialnoprawne przesłanki uzyskania rekompensaty określone w art. 2 i art. 1 w zw. z art. 3 ustawy zabużańskiej, wbrew temu co stwierdziły organy, zostały w rozpoznawanej sprawie spełnione, co wykluczało możliwość podjęcie w niej rozstrzygnięcia w oparciu o art. 7 ust. 2 tej ustawy. Zgodzić się więc przyjdzie także ze skarżącymi, że podjęta na tej podstawie decyzja, zapadła w warunkach istotnego naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, 77 i 80 k.p.a. Faktem jest natomiast, że ze względu na wynikające ze zgromadzonych dokumentów rozbieżności co do wielkości nieruchomości należącej do M. W., czy też użytków ją tworzących (las, rola, zabudowania), istnieją zasadnicze trudności w ustaleniu jakiego rodzaju i jakiej wielkości mienie nieruchome w okolicznościach związanych z wojną ona pozostawiła. Nie budzi również wątpliwości Sądu, że możliwości pozyskanie obecnie dodatkowych dokumentów usuwające te rozbieżności, została już wyczerpana. Poza sporem jest przy tym, że precyzyjne ustalenie składników pozostawionego mienia nieruchomego poza granicami Rzeczypospolite Polskiej jest niezbędne przy ustaleniu praw do rekompensaty, gdyż to wartość tego konkretnego mienia będzie podstawą jego wymiaru. Nie oznacza to jednak, że w takim wypadku organ administracji publicznej pozbawiony jest instrumentów prawnych umożliwiających poczynienie także w tym aspekcie niezbędnych ustaleń faktycznych. Nie ma bowiem przeszkód by posiłkował się wówczas oświadczeniem stron, czy też przesłuchał je w trybie art. 86 k.p.a., dokumentując tę czynność protokołem, a następnie skonfrontował tak pozyskane wówczas informacje z pozostałymi materiałami dowodowymi zgromadzonymi w sprawie i dopiero na tej podstawie podjął rozstrzygnięcie, którego treści skład orzekający w sprawie - wobec nieprzeprowadzenia tych czynności- obecnie nie przesądza. Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym (Dz.U. z 2017 r. oz. 1339 ze zm.) i, orzekł jak w sentencji wyroku. W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 202 § 2 i art. 205 § 2 powołanej ustawy. Rozpoznając sprawę organ uwzględni stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym orzeczeniu. Mając zaś na względzie konieczność doprecyzowania jakie składniki mienia nieruchomego pozostawiła poprzedniczka prawna skarżących na [...], przeprowadzi na tę okoliczność dodatkowe postępowanie wyjaśniające, obejmujące czynności o których mowa w art. 86 k.p.a. Pozyskane w ten sposób informacje skonfrontuje z danymi wyłaniającymi się pozostałych zgromadzonych w aktach dokumentów i na tej podstawie dokona rekonstrukcji wskazanych wyżej elementów stanu faktycznego, w oparciu o które podejmie dopiero stosowne rozstrzygnięcie, uzasadniając je zgodnie z dyrektywami zawartymi w art. 107 § 3 k.p.a.