II SA/Ol 320/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Janina Kosowska Sędziowie Sędzia WSA Beata Jezielska Sędzia WSA Tadeusz Lipiński (spr.) Protokolant specjalista Karolina Hrymowicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Z przekazanych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt sprawy wynika, że Wójt Gminy (organ I instancji) decyzją z dnia "[...]" odmówił M. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na K. K.. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że z posiadanej dokumentacji wynika, że babcia skarżącego jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, co stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Odwołanie od tej decyzji wniósł M. K.. W uzasadnieniu odwołania wskazał, że jest jedyną osobą, która opiekuje się niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią i z tego tytułu zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym, wydzierżawiając je. Babcia wymaga stałej pomocy osoby drugiej. Ma problemy ze wzrokiem, leczy się u wielu specjalistów, wymaga dowozu do placówek służby zdrowia, co on w pełni zabezpiecza. Mieszka z babcią od urodzenia, nie może podjąć żadnego zatrudnienia, ani też prowadzić gospodarstwa rolnego z powodu sprawowania opieki nad babcią. Dzieci babci mieszkają daleko od jej stałego miejsca zamieszkania, są w stałym zatrudnieniu, a wiek przedemerytalny nie pozwala im na rezygnację z pracy. Do odwołania skarżący dołączył oświadczenia dzieci K. K., w których oświadczają oni, że z uwagi na miejsce zamieszkania lub zatrudnienie nie mogą zajmować się swoją matką. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (Kolegium, organ odwoławczy) decyzją z dnia "[...]" utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Zdaniem Kolegium uznać należało, że w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiły okoliczności, wskazane w przepisie art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, wedle których osoba inna niż osoby spokrewnione w pierwszym stopniu (dzieci osoby wymagającej opieki) mogłaby skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W ocenie organu odwoławczego w niniejszej sprawie jest bezspornym, że K. K., na którą odwołujący się ubiega się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, posiada znaczny stopień niepełnosprawności i wymaga opieki innej osoby. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącego, będącego wnukiem K. K., mogłoby nastąpić wyłącznie w razie ustalenia, że jej syn i córki legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tylko bowiem w takiej sytuacji doszłoby do przejścia na odwołującego się obowiązków alimentacyjnych wobec babci. Z akt sprawy wynika w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości, że syn i córki orzeczenia takiego nie posiadają. Przedłożone przez skarżącego wraz z odwołaniem oświadczenia nie wskazują na posiadanie przez te osoby orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności. W konsekwencji stwierdzić należy, że nie zachodzą podstawy do przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia, albowiem obowiązek sprawowania opieki nad jego babką spoczywa w pierwszej kolejności na ojcu skarżącego i jego siostrach. Skargę na powyższą decyzję wywiódł M. K.. Skarżący podniósł, że nie może zgodzić się z wydaną decyzją, ponieważ jest dla niego krzywdząca. Wskazał, że w okolicznościach jego sprawy należy uwzględnić to, że rzeczywiście sprawuje opiekę nad babcią. Mieszka z babcią od urodzenia. Babcia ma u niego służebność mieszkania, zatem to na nim spoczywa obowiązek opieki. Z uwagi na schorzenia babci nie może podjąć żadnego zatrudnienia. Babcia utrzymuje się z najniższej renty rolniczej i uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego umożliwiłoby zaspokojenie podstawowych potrzeb oraz zrekompensowałoby brak możliwości podjęcia zatrudnienia. Skarżący rezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym, wydzierżawiając je. Dzieci babci mieszkają w odległości ponad 100 km od ich miejsca zamieszkania, ponadto pracują zawodowo i nie mogą zrezygnować z pracy, aby sprawować opiekę nad matką, natomiast babcia nie wyraża zgody na zmianę miejsca zamieszkania. Zdaniem skarżącego dokonana przez organy literalna wykładnia przepisów, doprowadziła do pozbawienia osoby faktycznie sprawującej opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną babcią. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym rozstrzygnięciu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył co następuje: Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 ). Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności rozstrzygnięcia administracyjnego. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2017 r., poz. 1369 – zwanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako p.p.s.a.) uchyla go lub stwierdza jego nieważność. Nadto wskazania wymaga, że sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.) nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone rozstrzygnięcie nie zostało podjęte z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", którym to rozstrzygnięciem Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na sprawowanie opieki nad babcią skarżącego. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1952). Zgodnie z przepisem, art. 17 ust. 1 cyt. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (art. 17 ust. 1). W niniejszej sprawie przedmiotem sporu było jedynie to, czy skarżący mieści się w kręgu podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 cyt. ustawy, tj. czy skarżący jest osobą, na której względem niepełnosprawnej babci spoczywa obowiązek alimentacyjny w rozumieniu przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, gdyż argumentacja organu I instancji jest błędna. Wyjaśnić w związku z tym należy, że zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z treści art. 129 § 1 k.r.o. wynika zaś, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi; krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (§ 2). Z kolei przepis art. 132 k.r.o. stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Badając czy osobie wymienionej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, niespokrewnionej w pierwszym stopniu z osobą wymagająca opieki, przysługuje uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego, należy mieć na uwadze treść art. 17 ust. 1 a powołanej ustawy, zgodnie z którym osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wskazać należy w tym miejscu, że, jak słusznie podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych, przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a cyt. ustawy nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a cyt. ustawy. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a cyt. ustawy nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym – tj., gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Powyższą argumentację podziela również Sąd orzekający w niniejszej sprawie, jednak pod warunkiem ( zawsze przyjmowanym przez sądy administracyjne w tego typu sprawach ), że zobowiązani do alimentacji w pierwszej kolejności z obiektywnych, a nie subiektywnych przyczyn nie mogą lub nie chcą zajmować się swoim rodzicem. Skarżący mieszka wraz ze swoja babcią, która posiada u niego służebność mieszkania. Dzieci babci skarżącego nie mieszkają razem z nimi. Prawdopodobnie zamieszkują w odległości ponad 100 km ponadto pracują zawodowo i nie zrezygnują z pracy, aby sprawować opiekę nad matką. Z ustaleń organu dokonanych w niniejszej sprawie wynika, że K. K. ma syna i dwie córki, które niewątpliwie zobowiązane są do alimentacji przed skarżącym. Oznacza to, że istniałyby przesłanki do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego jedynie gdy dzieci K. K. nie byłyby w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu. Nie chodzi tu tylko o brak możliwości sprawowanie przez nie opieki nad niepełnosprawną matką w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale także o brak możliwości dostarczenie przez nie środków pieniężnych potrzebnych do zapewnienia odpowiedniej opieki przez inne osoby. Słusznie wskazało Kolegium, że taką okolicznością, która mogłaby uzasadniać niemożność spełnienia obowiązku alimentacyjnego byłoby posiadanie przez dzieci K. K. orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niewątpliwie nie można automatycznie wykluczać wnuka K. K. z kręgu potencjalnych osób, którym mogłoby być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Jednakże byłoby to możliwe tylko w razie zaistnienia szczególnej sytuacji, w której dzieci K. K. nie byłyby w stanie wypełniać swoich obowiązków alimentacyjnych. Takimi szczególnymi okolicznościami byłaby śmierć osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, posiadanie przez nią znacznego stopnia niepełnosprawności, czy też przebywanie za granicą, które uniemożliwia sprawowanie opieki nad osobą, która tego wymaga (vide: wyrok NSA z 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16). Podobnie sytuacja pozbawienia danej osoby władzy rodzicielskiej nad dziećmi mogłaby stanowić okoliczność wykluczenia tych dzieci z wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego wobec rodziców. Nie jest natomiast taką okolicznością fakt zamieszkiwania dzieci poza miejscem zamieszkania rodzica, tak jak to ma miejsce w niniejszej sprawie. W niniejszej sprawie nie zaszły zatem okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącego względem jego babci przed obowiązkiem alimentacyjnym jej dzieci. To dzieci są w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad rodzicami i tylko zbieg nadzwyczajnych zdarzeń może spowodować przeniesienie obowiązku alimentacyjnego na kolejne zobowiązane osoby. Skoro zatem skarżący nie był osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojej babci, to nie mógł on skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad babcią. Raz jeszcze podkreślić należy, że nie istnieje bezwzględny zakaz przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego wobec osób zobowiązanych w dalszej kolejności, jednak zobowiązanie to musi wynikać z obiektywnych okoliczności, na co wskazywały sądy administracyjne. W rozpoznawanej sprawie rzeczą pewną jest to że babcia skarżącego ma troje dzieci i z obowiązku alimentacyjnego wobec matki, która ich wychowała nie zwalnia to że mieszkają w pewnej odległości od matki, ani to że wykonują pracę zarobkową. Jeżeli dzieci K. K. uważają, że nie mogą zajmować się swoją matką jest rzeczą bardzo przykrą pozostającą jednak w sferze moralności tych osób. Nie można jednak się zwolnić z obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica dlatego, że się mieszka względnie daleko od niego lub wykonuje pracę zarobkową. Jeżeli skarżący, a w zasadzie jego babcia uważają, że dzieci babci skarżącego nie wywiązują się z obowiązku jej alimentowania to mogą podjąć odpowiednią drogę prawną. Nie ma możliwości uzyskania świadczenia ze strony organów pomocy społecznej jeżeli dzieci osoby uprawnionej są zobowiązane do zapewnienia tej pomocy. Reasumując, w rozpoznawanej sprawie nie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, czy też innego naruszenia przepisów postępowania mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a tylko takie uchybienia uprawniają sąd administracyjny do wyeliminowania z obrotu prawnego wadliwego aktu administracyjnego. W tej sytuacji, mając powyższe na względzie, stosownie do art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę.