II OSK 2065/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Roman Hauser Sędziowie Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędzia del. NSA Jerzy Stankowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 14 października 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.H.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 marca 2018 r. sygn. akt VIII SA/Wa 801/17 w sprawie ze skargi A.H.K. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od A.H.K. na rzecz Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 21 marca 2018 r. sygn. akt VIII SA/Wa Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A.H. K. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji. W uzasadnieniu wyroku Sąd wyjaśnił, że skarżący zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz.U. z 2015 r., poz. 693 ze zm., zwanej dalej "ustawą o działaczach opozycji"). Sąd wskazał, że status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, potwierdza, w drodze decyzji administracyjnej, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po stwierdzeniu przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, iż osoba ubiegająca się o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji (art. 5 ust. 1 tej ustawy). Art. 4 ustawy o działaczach opozycji w sposób jasny wskazuje, że status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie, która nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa i co do której w archiwum IPN nie zachowały się dokumenty wytworzone przez tę osobę lub przy jej udziale w ramach wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zbieraniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa (przesłanki muszą być spełnione łącznie). Dokumentami są wszelkie nośniki informacji, niezależnie od formy przechowywania informacji, w tym w szczególności akta, kartoteki, rejestry, pliki komputerowe, pisma, mapy, plany, filmy i inne nośniki obrazu, nośniki dźwięku i wszelkich innych form zapisu, a także kopie, odpisy i inne duplikaty tych nośników informacji (art. 7 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Dz.U z 2016 r., poz. 1575 ze zm.). Sąd I instancji zaznaczył, że organ w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 4 ustawy o działaczach opozycji nie jest zobowiązany badać prawdziwości faktów wynikających ze znajdujących się w Instytucie Pamięci Narodowej dokumentów, a jedynie opisać dokumenty odnalezione w archiwum według kryteriów wymienionych w tym przepisie. Decyzja wydawana przez Prezesa IPN na podstawie art. 5 ust. 1 i art. 4 ustawy o działaczach opozycji ma charakter decyzji deklaratoryjnej. Organ, wydając ten rodzaj decyzji administracyjnej, potwierdza lub odmawia potwierdzenia określonych faktów na podstawie posiadanych w swoim zasobie archiwalnym dokumentów. W sposób prawnie wiążący stwierdza o istnieniu określonego stanu prawnego, w tym przypadku o istnieniu lub nieistnieniu dokumentów spełniających przesłanki wymienione w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. Sąd I instancji wskazał, że w IPN odnaleziono dokumenty wytworzone przez skarżącego lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Tymi dokumentami są: oświadczenie podpisane imieniem i nazwiskiem skarżącego (wraz z pseudonimem) z dnia [...]1977 r., z którego wynika, że skarżący wyraża gotowość do aktywnej współpracy z aparatem bezpieczeństwa przez udzielanie pomocy w ujawnianiu osób prowadzących nielegalną działalność skierowaną przeciwko państwu oraz wniosek funkcjonariusza o wyrażenie zgody na pozyskanie skarżącego w charakterze kontaktu operacyjnego z dnia [...]1977 r. Rolą Prezesa IPN, wydającego decyzję na podstawie art. 5 ust. 1 i art. 4 ustawy o działaczach opozycji nie jest rozstrzyganie o statusie działacza lub osoby represjonowanej, ani też o ewentualnej współpracy wnioskodawcy z organami bezpieczeństwa państwa, tylko wyłącznie informowanie o treści dokumentów znajdujących się w archiwum, spełniających kryteria określone w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Jeśli takie dokumenty zostały odnalezione w archiwum IPN odnośnie do skarżącego, organ nie mógł wydać decyzji pozytywnej. Jak zaznaczył Sąd I instancji z akt archiwalnych IPN wynika, że skarżący jako kontakt operacyjny był planowany do rozpracowywania działaczy KOR-u po wydarzeniach Czerwca 1976 r w Radomiu, w których niewątpliwie brał udział. Kontakt operacyjny to kategoria osobowego źródła informacji współpracująca ze Służbą Bezpieczeństwa, ale nierejestrowana jako tajny współpracownik. Była to współpraca tajna i świadoma o uproszczonych procedurach. Skarżący w skardze przyznał, że miał kontakt z działaczami KOR, był namawiany do współpracy z SB, której odmówił i nigdy nie dokonał denuncjacji bliskich współpracowników. Wskazał jednocześnie, że istnienie dokumentów mających świadczyć o działaniach w nich wskazanych nie przesądza o faktycznym podjęciu przez niego działań skierowanych przeciwko Narodowi Polskiemu. Stanowisko skarżącego zdaniem Sądu I instancji nie ma wpływu na wynik sprawy, bowiem organ nie ocenia prawdziwości dokumentów ani też faktycznych zachowań osoby, co do której w archiwum IPN istnieją dokumenty, o których mowa w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, nie bada, w jakich okolicznościach powstały te dokumenty, czy osoba podpisała je świadomie czy też nieświadomie. Prezes IPN w przedmiotowym postępowaniu nie był również zobowiązany badać, czy współpraca z organami bezpieczeństwa państwa miała przymiot tajności oraz jakie były motywy podjęcia w świetle art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji późniejsza czy wcześniejsza postawa skarżącego, stosunek do Państwa, jego zasługi czy opinie osób, z którymi współpracował. W ocenie Sądu I instancji organ zasadnie uznał, że wobec zachowania się w archiwum IPN dokumentu, mającego wszystkie cechy zobowiązania skarżącego do współpracy z organami bezpieczeństwa państwa, nie mógł potwierdzić jego statusu działacza opozycji antykomunistycznej, bowiem zobowiązanie skarżącego z [...]1977 r. wypełnia kryteria dokumentu, o którym mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji. Ustawodawca w sposób jasny wskazał, że sam fakt odnalezienia dokumentów w IPN, o ile spełniają one kryterium "wytworzenia" przez tę osobę lub przy jej udziale w ramach czynności tajnego informatora lub pełnomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organ państwa determinuje wydanie decyzji odmownej. W skardze kasacyjnej A.H.K. zarzucił powyższemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego tj. art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji poprzez przyjęcie przez Sąd I instancji, iż odnalezione w zasobach archiwalnych IPN zobowiązanie z dnia [...]1977 r., dotyczące gotowości skarżącego do informowania organów bezpieczeństwa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej o działalności osób związanych z opozycją antykomunistyczną zostało przez niego sporządzone, przez co nie spełnia on przesłanek określonych w powołanym przepisie, podczas gdy skarżący nie wytworzył omawianego dokumentu. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, iż stosowanie przez organ przepisów prawa materialnego nie polega wyłącznie na stwierdzeniu, że dany stan faktyczny wyczerpuje zawarte w dyspozycji danej normy prawnej przesłanki, a polega również na uwzględnieniu okoliczności determinujących sam stan taktyczny oraz na stosowaniu szeroko rozumianych kryteriów pozaprawnych takich jak względy słuszności. Autor skargi kasacyjnej wskazał, że dokumenty dotyczące zobowiązania się skarżącego do udzielenia pomocy w ujawnieniu osób prowadzących działalność przeciwko PRL mogły powstać bez jego udziału. Znane są przypadki kiedy to Służba Bezpieczeństwa PRL preparowała dokumenty dotyczące czołowych działaczy opozycji demokratycznej świadczące o podjęciu przez nie współpracy w charakterze tajnych współpracowników Służby Bezpieczeństwa PRL. W prawdzie IPN w ramach przedmiotowego postępowania nie bada autentyczności odnalezionych dokumentów, ale powinien brać pod uwagę możliwość zaistnienia opisanych wyżej okoliczności, tak też Wojewódzki Sąd Administracyjny sprawując kontrolę działalności organu administracji publicznej. W odpowiedzi na skargę organ Prezes IPN wniósł o jej oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.; zwanej dalej "p.p.s.a.") Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Mając na uwadze, że w rozpoznawanej sprawie skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Skład orzekający w niniejszej sprawie nie znalazł podstaw do stwierdzenia nieważności postępowania, w którym wydano zaskarżony wyrok. Przechodząc do rozpoznania złożonej w niniejszej sprawie skargi kasacyjnej wskazać trzeba, że zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie, która nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że przedłoży dowody, że przed dniem 31 lipca 1990 r., bez wiedzy przełożonych, czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa W art. 5 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji wskazano tryb uzyskania decyzji o przyznaniu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. I tak status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych potwierdza, w drodze decyzji administracyjnej, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po stwierdzeniu przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, iż osoba ubiegająca się o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Rola Prezesa IPN ogranicza się zatem wyłącznie do potwierdzenia lub zaprzeczenia istnienia co do zainteresowanej osoby kumulatywnie przesłanek z art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Postępowanie dowodowe prowadzone przez Prezesa IPN ogranicza się jedynie do stwierdzenia, że osoba ubiegająca się o status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych na podstawie ustawy o działaczach opozycji spełnia wymogi z art. 4 tej ustawy. Organ w razie odnalezienia dokumentów dotyczących danej osoby ubiegającej się o status ma dokonać ich oceny tylko pod kątem tego czy są to dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa (por. wyrok NSA z dnia 19 lutego 2019 r. sygn.. akt II OSK 820/18; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Organ nie prowadzi postępowania dowodowego na okoliczność, czy do określonej formy współpracy doszło, ponieważ ocena wiarygodności dokumentów znajdujących się w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej została zastrzeżona dla właściwego sądu lustracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 19 listopada 2019 r. sygn.. akt II OSK 232/18; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stan faktyczny przedstawiony w zaskarżonym wyroku nie jest kwestionowany w skardze kasacyjnej. Sąd I instancji wskazał, że w aktach archiwalnych IPN o sygn. IPN Ra [...] t. [...] odnaleziono oświadczenie podpisane imieniem i nazwiskiem skarżącego z dnia [...]1977 r. z którego wynika, że skarżący wyraża gotowość do aktywnej współpracy z aparatem bezpieczeństwa przez udzielenie pomocy w ujawnianiu osób prowadzących nielegalną działalność skierowaną przeciwko państwu. Sąd I instancji dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji nie dopuścił się naruszenia art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. Trafnie bowiem Sąd I instancji ocenił, że w aktach archiwalnych IPN odnaleziono dokumenty o cechach wskazanych w tym przepisie. W związku z tym Sąd I instancji zasadnie uznał, że Prezes IPN, wydając zaskarżone rozstrzygnięcie poczynił ustalenia wystarczające dla ustalenia, że skarżący nie spełnia przesłanek z art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. Obowiązkiem organu było wyłącznie odzwierciedlenie stanu zasobów archiwalnych i sformułowanie oceny czy stan zasobów archiwalnych zawiera dokumenty, których treść wskazuje na to, że istniały dokumenty wskazujące na współpracę skarżącego ze służbami bezpieczeństwa i czy w ramach tej współpracy wytworzył on jakieś dokumenty lub czy jakieś dokumenty powstały przy jego udziale. Z obowiązków tych wywiązał się organ w niniejszym postępowaniu co zostało prawidłowo ocenione przez Sąd I instancji. W toku postępowania skarżący nie przedstawił okoliczności mogących kwestionować tą ocenę. Dla wydania przedmiotowej decyzji nie miały bowiem znaczenia podnoszone przez skarżącego w toku postępowania okoliczności dotyczące jego działalności opozycyjnej. Z art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji wynika bowiem jednoznacznie, że potwierdzenie istnienia dokumentacji, o której mowa w tym przepisie uniemożliwia przyznanie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych może zostać potwierdzony przez właściwy organ wyłącznie osobom spełniającym warunki określone wprost przez ustawodawcę. Ustawodawca w sposób jednoznaczny uzależnił uzyskanie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, od braku w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej dokumentów bezpośrednio świadczących o współpracy zainteresowanego z aparatem bezpieczeństwa. Istnienie tych dokumentów zostało prawidłowo ocenione przez Sąd I instancji. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. O kosztach postępowania Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 204 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.