III FSK 711/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Brolik, Sędzia NSA Dominik Gajewski, Sędzia WSA (del.) Mirella Łent (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 21 lipca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej K. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 6 grudnia 2018 r. sygn. akt I SA/Ol 282/18 w sprawie ze skargi K. K. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie z dnia 8 marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od K. K. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wyrokiem z dnia 6 grudnia 2018r., I SA/Ol 282/18, oddalił skargę K. K. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie z dnia 8 marca 2018r., nr [...], w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty przez dłużnika zajętej wierzytelności. Sąd na wstępie podał, że w niniejszej sprawie skarżący, pomimo uznania zajętej wierzytelności, po dniu zajęcia wierzytelności pieniężnych z tytułu umowy na roboty budowlane zawartej ze zobowiązanym, przekazywał określone kwoty tytułem wynagrodzenia za wykonane usługi jego podwykonawcom. Stwierdził, że nie posiadał wobec zobowiązanego należności, które podlegałyby przekazaniu organowi egzekucyjnemu, gdyż art. 6471 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 459 ze zm.; dalej jako: "k.c.") obligował go, jako dłużnika solidarnego, do zapłaty należności bezpośrednio podwykonawcom. Organ egzekucyjny natomiast okoliczności te uznał za wyczerpujące przesłankę bezpodstawnego uchylania się skarżącego od przekazania zajętej wierzytelności, stanowiące podstawę do wydania postanowienia określającego wysokość nieprzekazanej przez dłużnika zajętej wierzytelności kwoty. Podstawę wydania zaskarżonego postanowienie stanowił art. 71a § 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2017 r. poz. 1201 ze zm, dalej jako: "u.p.e.a."). Spór w sprawie sprowadza się do interpretacji terminu "bezpodstawnie". Zdaniem Sądu rację należy przyznać organowi, który termin ten wiąże z "brakiem podstawy prawnej". Tym samym skuteczne uchylenie się dłużnika od przekazania zajętej wierzytelności będzie miało miejsce w sytuacji wystąpienia okoliczności natury prawnej, np. przedawnienia, potrącenia, wygaśnięcia, nieistnienia wierzytelności. Sąd nie zgodził się ze skarżącym, że podstawę przekazania spornych kwot podwykonawcom zobowiązanego stanowił art. 6471 k.c. Wynikająca z niego odpowiedzialność inwestora wobec podwykonawcy jest odpowiedzialnością za cudzy dług - dług wykonawcy. Zatem spełnienie tego świadczenia nie jest spełnieniem świadczenia własnego, ale zapłatą długu wykonawcy. W ocenie Sądu, zmiana sposobu zapłaty wierzytelności wynikających z umowy o roboty budowlane dokonana przez strony umowy po dniu doręczenia skarżącemu zawiadomienia o jej zajęciu i uznaniu przez skarżącego zajętej wierzytelności, zgodnie z którą płatność następowała na rzecz innych podmiotów (podwykonawców), z pominięciem zobowiązanego, miała zatem na celu pominięcie organu egzekucyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wywiódł skarżący. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."): 1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 6471 § 5 k.c. w zw. z art. 376 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.; dalej jako: "k.p.a."), w zw. z art. 18 u.p.e.a. przez ich błędne niezastosowanie, w sytuacji gdy zachowanie skarżącego polegające na zapłaceniu wynagrodzenia podwykonawcom ma na celu uwolnienie się od odpowiedzialności solidarnej, która została uznana przez wymienionego, co narusza zasadę działania na podstawie przepisów prawa wobec nieprzeprowadzenia właściwego zorganizowanego procesu stosowania prawa, a nadto skarżącemu jako inwestorowi, który uiszcza wynagrodzenie podwykonawcy jako dłużnik solidarny wraz z głównym wykonawcą przysługuje regres względem pozostałych dłużników, który stanowi skuteczny zarzut potrącenia względem wierzyciela - głównego wykonawcy, co w konsekwencji doprowadziło do: 2. naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 71a § 9 u.p.e.a, poprzez błędne uznanie, że zapłata wynagrodzenia za roboty budowlane wykonane przez podwykonawcę przez skarżącego, jako dłużnika zajętej wierzytelności, stanowi bezpodstawne uchylanie się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu. Wskazując na przytoczone wyżej podstawy, skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez uchylenie w całości postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie z dnia 8 marca 2018 r., [...], utrzymującego w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w I. z dnia 25 listopada 2017 r., [...], w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty wierzytelności zajętej zawiadomieniem z dnia 28 kwietnia 2017 r. na łączną kwotę 481.727,94 zł i poprzedzającego go postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w I. z dnia 25 listopada 2017 r., [...], w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty wierzytelności zajętej, zawiadomieniem z dnia 28 kwietnia 2017 r., na łączną kwotę 481.727,94 zł w całości i umorzenie postępowania ewentualnie, w razie nieuwzględnienia powyższego wniosku, o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji na zasadzie art. 185 § 1 p.p.s.a. a także o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych na zasadzie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. W odpowiedzi na skargę kasacyjna organ wniósł o jej oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (podstaw kasacyjnych), chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 powołanego artykułu. Takich jednak przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie odnotowano. Podobnie w trybie tym nie ujawniono podstaw do odrzucenia skargi ani umorzenia postępowania przed sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sąd Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 p.p.s.a. (zob. uchwała NSA z 8 grudnia 2009r., II GPS 5/09, ONSAiWSA 2010, nr 3, poz. 40). Skarga kasacyjna została zatem zbadana według reguły związania zarzutami w niej zawartymi (art. 183 § 1 ab initio p.p.s.a.). W tym zakresie okazała się niezasadna i dlatego została oddalona. Zarządzeniem Przewodniczący III Wydziału Izby Finansowej, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.). Skarga kasacyjna jest niezasadna. Stan faktyczny ustalony przez organy i przyjęty przez Sąd pierwszej instancji jest bezsporny, zatem pozostaje miarodajny dla sprawy. Zgodnie z art. 71a § 9 u.p.e.a. jeżeli w wyniku kontroli stwierdzono, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, organ ten wydaje postanowienie, w którym określa wysokość nieprzekazanej kwoty. Na postanowienie w sprawie wysokości nieprzekazanej kwoty przysługuje zażalenie. W orzecznictwie wskazuje się, że użyty w treści art. 71a § 9 u.p.e.a. zwrot normatywny "bezpodstawnie uchyla się" należy interpretować jako przesłankę prawną, a nie faktyczną. Skuteczne uchylenie się dłużnika od przekazania zajętej wierzytelności ma miejsce w sytuacji wystąpienia okoliczności natury prawnej, np. przedawnienia, potrącenia, wygaśnięcia, nieistnienia wierzytelności, i tak, prawidłowo przyjął Sąd pierwszej instancji. Sporną pozostaje kwestia czy zapłata przez skarżącego (dłużnika zajętej wierzytelności) wynagrodzenia za roboty budowlane wykonane przez podwykonawcę, jemu a nie wykonawcy (zobowiązanemu), stanowi bezpodstawne uchylanie się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu. Na tym tle sformułowano zarzut w oparciu o naruszenie prawa materialnego, tj. art. 6471 § 5 k.c. w zw. z art. 376 § 1 k.c. w zw. z art. 6 k.p.a., w zw. z art. 18 u.p.e.a. Bezspornym w okolicznościach rozpoznawanej sprawy jest, że zawiadomieniem z 28 kwietnia 2017 r. dokonano zajęcia wierzytelności pieniężnych obejmujących na dzień wystawienia zawiadomienia łączną kwotę 468.782,18 zł należnych zobowiązanemu od dłużnika zajętej wierzytelności – skarżącego. Zawiadomienie zostało doręczone dłużnikowi zajętej wierzytelności w dniu 4 maja 2017 r., natomiast zobowiązanemu w dniu 19 maja 2017 r. W odpowiedzi pismem z dnia 5 maja 2017 r. dłużnik zajętej wierzytelności wyjaśnił, iż dokonywał już przelewów środków pieniężnych na rzecz zobowiązanego, jednocześnie oświadczył, że należności z kolejnych faktur będzie wpłacał na rachunek organu. W wyniku przeprowadzonej w dniu 16 października 2017 r. kontroli ustalono, że zobowiązany świadczył usługi budowlane na rzecz skarżącego na podstawie umowy z dnia 2 listopada 2016 r. na kwotę 1.449.259,25 zł. i przekazał 13 faktur, w tym 3 faktury wystawione na stronę na łączną kwotę 746.405,71 zł i 10 faktur wystawionych na rzecz zobowiązanego przez podwykonawców i dostawców towaru. Do każdej z faktur dołączono pismo zobowiązanego o przelanie należności wynikających z umowy z dnia 2 listopada 2016 r. na rachunki podwykonawców. Z historii rachunku bankowego za okres od dnia 1 maja do 1 września 2017 r., wynikało, że dłużnik uregulował należności z tytułu 3 faktur w łącznej kwocie 606.833,91 zł bezpośrednio na rachunki bankowe podwykonawców. Sporne wierzytelności wynikają z umowy o roboty budowlane z dnia 2 listopada 2016 r. Za wykonanie przedmiotu umowy strony ustaliły wynagrodzenie ryczałtowe w wysokości 1.449.259,25 zł, a rozliczenie miało nastąpić na podstawie faktur częściowych wystawionych przez zobowiązanego, na podstawie zatwierdzonych protokołów odbioru na poszczególne etapy robót. Pismem z dnia 11 maja 2017 r. zobowiązany zwrócił się do skarżącego o wyrażenie zgody na kontynuowanie robót przez podwykonawców i dostawców materiałów na zasadzie cesji i płatności bezpośredniej przez skarżącego. W wyniku powyższego strony zawarły aneks nr 3 (bez daty). Do dnia 4 maja 2017 r. płatności za wykonane usługi i dostawy skarżący dokonywał na rzecz zobowiązanego, kolejne natomiast na rzecz jego podwykonawców. Z akt sprawy nie wynika, by strony umowy o roboty budowlane dokonały cesji wierzytelności wynikających z tej umowy, czy to przed dniem dokonania zajęcia wierzytelności, czy tej po tym dniu. Stosownej umowy cesji wierzytelności skarżący nie przedstawił. Okoliczności te zostały ustalone w czasie przeprowadzonej u skarżącego kontroli prawidłowości realizacji zajęcia wierzytelności, w dniu 16 października 2017r., i nie są kwestionowane. Ostatecznie nie jest zakwestionowany przez sformułowanie zarzutów brak zgody organu, o jakiej mowa w art. 79a § 9 u.p.e.a. NSA za prawidłową uznał ocenę wyrażoną w zaskarżonym wyroku, że została zrealizowana przesłanka bezpodstawnego uchylania się od przekazania zajętej wierzytelności, o której mowa w art. 71a § 9 u.p.e.a. Zwrot "bezpodstawnie uchyla się", jak prawidłowo stwierdził WSA, odnosi się wyłącznie do okoliczności prawnych, umożliwiających dłużnikowi zajętej wierzytelności skuteczne uchylenie się od wykonania zobowiązania. Bezpodstawne uchylanie się dłużnika zajętej wierzytelności zachodzi wówczas, gdy ten po wezwaniu do przekazania kwot stanowiących wierzytelność zobowiązanego dokona czynności prawnych, prowadzących do płatności wierzytelności do rąk podwykonawcy zobowiązanego, nawet jeżeli skarżący będący inwestorem ponosi wraz z zobowiązanym solidarną odpowiedzialność, o jakiej mowa w art. 6471 § 5 k.c., który (w określonym stanie faktycznym) stanowi źródło solidarnej odpowiedzialności inwestora, wykonawcy oraz kontrahenta dalszego wykonawcy. Unormowana przepisem art. 6471 § 5 k.c. odpowiedzialność inwestora w stosunku do podwykonawcy ma charakter ustawowej odpowiedzialności za cudzy dług, ale do jej powstania dochodzi jeśli zostały spełnione przesłanki określone w art. 6471 § 2 k.c. Celem art. 6471 k.c. jest zapewnienie ochrony podwykonawcom, jednak sposób realizacji tej ochrony, polegający na wprowadzeniu gwarancyjnej odpowiedzialności inwestora za cudzy dług, wymaga starannej i rozważnej interpretacji zachowań mających uzewnętrznić wolę przyjęcie na siebie takiej odpowiedzialności. Zgoda inwestora odnosi się do elementów przedmiotowo istotnych umowy podwykonawczej, do których zaliczyć trzeba m.in. osobę podwykonawcy, zakres robót oraz wynagrodzenie. Przepisy art. 6471 § 5 k.c. i art. 6471 § 1 i 2 k.c. muszą być interpretowane łącznie na tle stanu faktycznego konkretnej sprawy. (por. wyrok SN z 5 marca 2021 r., III CSKP 76/21). Nie ma wątpliwości, że mimo art. 6471 § 5 k.c. w zw. z art. 376 § 1 k.c. w zw. z art. 6 k.p.a., w zw. z art. 18 u.p.e.a. wierzytelności skarżącego wobec zobowiązanego istniały i mogły być przedmiotem zajęcia na podstawie art. 89 § 1 u.p.e.a. Dokonanie zmiany płatności z tej do rąk zobowiązanego, na tę do rąk podwykonawcy, nastąpiło na podstawie zgodnych oświadczeń woli skarżącego i zobowiązanego, a więc na podstawie pewnych czynności cywilnoprawnych. W takim wypadku WSA prawidłowo uznał, że w sprawie wystąpiła podstawa do przyjęcia bezpodstawnego uchylenia się dłużnika zajętej wierzytelności od przekazania tej wierzytelności organowi egzekucyjnemu. W sprawie skarżący będąc dłużnikiem zajętej wierzytelności według swego uznania zadecydował o przeznaczeniu zajętych już wierzytelności (ich uiszczeniu), bez zgody organu egzekucyjnego, a tego nie mógł zrobić (por. wyrok NSA z 16 września 2016 r., II FSK 2287/14), czyli nie było przesłanki prawnej, o jakiej stanowi art. 71b § 9 u.p.e.a. Nie ma racji autor skargi kasacyjnej dopatrując się błędnego niezastosowania wymienionych przepisów prawa, w sytuacji gdy zachowanie skarżącego polegające na zapłaceniu wynagrodzenia podwykonawcom miało na celu uwolnienie się od odpowiedzialności solidarnej, gdyż zachowanie skarżącego nie wynikało z przesłanek prawnych ale faktycznych. Źródłem działania skarżącego w tym przypadku była decyzja jego i zobowiązanego, o innym przeznaczeniu wierzytelności, niż wynikające z zajęcia egzekucyjnego. To, że skarżący zrównuje swoje zachowanie z potrąceniem wierzytelności, co wywodzi ze swego prawa regresu (art. 376 k.c.) jest niewystarczające, gdyż zachowanie to pozostaje w sferze czynności prawnych, tj. umowy ze zobowiązanym, a nie prawa. W przestrzeni prawa administracyjnego jako prawa publicznego, normy prawne mają charakter bezwzględnie wiążący. Stosunki administracyjnoprawne mają natomiast charakter jednostronny ściśle powiązany z władczymi kompetencjami organów administrujących. W konsekwencji nie może być tu mowy o swobodzie podejmowania czynności prawnych na wzór swobody właściwej prawu prywatnemu. Konsekwencją bezwzględnego wiązania norm prawa administracyjnego jest to, że "żadna ze stron stosunku administracyjnoprawnego nie może nigdy modyfikować ani tym bardziej wyłączać normy tego prawa i zachowywać się nawet niesprzecznie z tą normą, ale w sposób ustalony przez samą tę stronę. (...). Strona, jaką jest podmiot usytuowany na zewnątrz systemu administracji publicznej, nie może sama ustalać treści i sposobu swojego zachowania, a powinna się w całości podporządkować prawu (...)" (por. uchwała siedmiu sędziów NSA z 30 czerwca 2022 r., I OPS 1/22 i za nią J. Zimmermann, Aksjomaty prawa administracyjnego, Warszawa 2013, s. 117). Zgodnie z art. 71a § 9 u.p.e.a. w sprawie organ miał prawo do określenia wysokości nieprzekazanej kwoty i tak, prawidłowo, ocenił to WSA. Skarżący nie wykazał żadnej przeszkody prawnej uniemożliwiającej mu przekazanie wierzytelności, a wskazany przez niego art. 6471 § 5 k.c. nie uniemożliwił zapłaty kwot do organu egzekucyjnego, nie stanowił bezpośrednio obowiązku zapłaty kwot innemu podmiotowi niż zobowiązany. Tej oceny nie zmienia przywołany w skardze kasacyjnej art. 376 § 1 k.c. Art. 6471 § 5 k.c. statuuje ustawową bierną solidarność o charakterze gwarancyjnym w postaci odpowiedzialności ex lege za cudzy dług, czego celem jest zapewnienie ochrony podwykonawcom. Podstawę rozliczeń regresowych między inwestorem a wykonawcą stanowi natomiast art. 376 § 1 k.c. Przepis art. 376 k.c. normuje kwestię roszczeń regresowych między dłużnikami solidarnymi. Przez roszczenia regresowe (zwrotne) zwykło się rozumieć takie roszczenia, które wynikają z faktu spełnienia świadczenia przez jedną z osób współodpowiedzialnych za dług lub z faktu przyjęcia świadczenia przez jednego ze współuprawnionych i mają za przedmiot dokonanie repartycji ciężaru długu lub korzyści wynikających ze spełnienia świadczenia. Roszczenia regresowe są traktowane jako mające osobny tytuł (podstawę prawną). Tytułem tym nie jest fakt spełnienia świadczenia, ale wynika on ze stosunku prawnego, który usprawiedliwia taką, a nie inną repartycję ciężaru długu lub korzyści. Roszczenia regresowe występują przede wszystkim przy zobowiązaniach solidarnych. Od strony teoretycznej ich istota jest dyskusyjna (por. G. Bieniek, Pojęcie regresu w prawie cywilnym, NP 1972, nr 6, s. 889 i n.; B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wyrządzenie szkody przez kilka osób, Warszawa 1978, s. 139 i n.; E. Łętowska (w:) System Prawa Cywilnego, t. 3, cz. 1, Prawo zobowiązań – część ogólna, red. Z. Radwański, Ossolineum 1981, s. 335 i n.). Z kolei zgodnie z art. 498 § 1 k.c. gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe (art. 499 k.c.). Roszczenie regresowe powstaje dopiero po dokonaniu spłaty wierzyciela (podwykonawcy). (por. wyrok SN z 27 lutego 2020 r., I CSK 510/19). Przy takich regulacjach normatywnych nie wiadomo, a autor skargi tego nie uzasadnia, w jaki sposób jego sytuacja wynikająca z tych dwu przepisów (art. 6471 § 5 i art. 376 § 1 k.c.) oraz instytucji potrącenia, przekłada się na stwierdzenie, że skarżący z mocy prawa miał podstawy by uiścić pieniądze na inne konto niż konto organu egzekucyjnego. Ewentualny regres, który skarżący łączy z potrąceniem mógłby być co najwyżej skutkiem, a nie powodem odmiennego, niż wynikałoby to z zawiadomienia o zajęciu (art. 89 § 1 u.p.e.a.), przekazania kwot na pokrycie należności. Mając powyższe na względzie oraz art. 184 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. O kosztach sąd orzekł na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2 p.p.s.a., art. 207 § 1 i art. 209 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b oraz ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r. (Dz.U. z 2018 r., poz. 265). Mirella Łent Jacek Brolik Dominik Gajewski