III SA/Po 173/18

Dnia 5 lipca 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak (spr.) Sędziowie WSA Ireneusz Fornalik WSA Szymon Widłak Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lipca 2018 roku przy udziale sprawy ze skargi P. A. R. P. w W. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] stycznia 2018r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego I. uchyla zaskarżone postanowienie, II. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej na rzecz strony skarżącej kwotę 597 (pięćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu, postanowieniem z dnia [...] stycznia 2018 roku, nr [...], po rozpatrzeniu zażalenia od postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] z dnia [...] listopada 2017 roku, nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego, utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następujących okolicznościach. Naczelnik Urzędu Skarbowego, na wniosek Q, prowadził postępowanie egzekucyjne wobec Sp. X z siedzibą przy ul. [...] w P.. Postanowieniem z dnia 28 września 2017 roku Naczelnik Urzędu Skarbowego umorzył postępowanie egzekucyjne z uwagi na brak możliwości wyegzekwowania należności, a postanowieniem z dnia [...] listopada 2017 roku obciążył wierzyciela kosztami egzekucyjnymi z tytułu opłaty manipulacyjnej - [...] zł oraz z tytułu zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego - [...] zł. Strona wniosła zażalenie i zażądała uchylenia w całości postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu egzekucyjnego I instancji. W uzasadnieniu postanowienia organ odwoławczy wyjaśnił, że Naczelnik Urzędu Skarbowego dokonał skutecznego zajęcia rachunków bankowych w dwóch bankach. Dłużnicy zajętej wierzytelności poinformowali, że zajęcie nie może być zrealizowane z uwagi na brak środków. Za powyższe czynności należy pobrać opłatę w wysokości 5% egzekwowanej należności, która na dzień doręczenia zawiadomienia o zajęciu wynosiła [...] zł (należność główna - [...] zł oraz odsetki – [...] zł). Z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowanie środków egzekucyjnych należało pobrać opłatę w wysokości 1% egzekwowanej należności, która określono na kwotę [...] zł (należność główna - [...] zł oraz odsetki na dzień [...] kwietnia 2017 roku – [...] zł). Obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej powstał z dniem [...] maja 2018 roku, w dniu doręczenia odpisu tytułu wykonawczego zobowiązanej. Organ uznał, że w okolicznościach niniejszej sprawy ściągnięcie kosztów od zobowiązanego jest niemożliwe z przyczyn natury prawnej. Postępowanie egzekucyjne zostało umorzone. Wierzyciel potwierdził odbiór postanowienia o umorzeniu i nie wniósł zażalenia. Umorzenie postępowania egzekucyjnego oznacza zakaz prowadzenia postępowania egzekucyjnego w oparciu o tytuł wykonawczy, który stanowił podstawę umorzonego postępowania, a tym samym pozbawia organ egzekucyjny uprawnienia do ściągnięcia kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego. Q skorzystała z prawa skargi do sądu administracyjnego. Strona wniosła o uchylenie w całości postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej oraz poprzedzającego go postanowienia organu I instancji. Kwestionowanym rozstrzygnięciom zarzucono: - naruszenie art. 7, art. 7a, art. 8 i art. 77 w związku z art. 80 i art. 81a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – Kodeks postępowania administracyjnego poprzez brak oceny sprawy, okoliczności faktycznych i prawnych, w aspekcie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 roku o sygn. akt SK 31/14, - naruszenie art. 107 §1 i §3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – Kodeks postępowania administracyjnego poprzez brak wskazania w uzasadnieniu motywów jakimi kierował się organ nakładając na wierzyciela koszty bezskutecznej egzekucji, - naruszenie art. 138 §1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – Kodeks postępowania administracyjnego poprzez utrzymanie w mocy postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego wydanego z naruszeniem art. 7, art. 7a, art. 8 i art. 77, art. 80 i art. 81a 107 §3 w związku z art. 124 §2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – Kodeks postępowania administracyjnego, - naruszenie art. 190 §4 Konstytucji RP poprzez zastosowanie przepisów art. 64 §1 pkt 4 oraz art. 64 §6 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 roku o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, które zostały uznane za niekonstytucyjne, - naruszenie art. 64 §1 pkt 4 oraz §6 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 roku o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poprzez jego zastosowanie skutkujące nałożeniem kosztów egzekucyjnych na wierzyciela, które nie znajdują odzwierciedlenia w nakładach faktycznie poniesionych przez organ egzekucyjny, - naruszenie art. 64 §6 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 roku o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poprzez jego zastosowanie w sytuacji, gdy organ egzekucyjny nie doprowadził do spełnienia obowiązku przez zobowiązanego oraz prowadził postępowanie egzekucyjne w sposób przewlekły, - naruszenie art. 29 §2 pkt 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 roku o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, poprzez naruszenie obowiązku nieprzystępowania do egzekucji, gdy uprawdopodobnione jest, że nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał stanowisko prezentowane w uzasadnieniu skarżonego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga okazała się uzasadniona, aczkolwiek z innych względów niż powołane przez stronę skarżącą. Na potrzeby rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy organy przyjęły błędną wykładnię art. 64 §1 pkt 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 roku o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. 2017, poz. 1201 ze zm.). Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela zapatrywanie wyrażone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że "opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 §1 pkt 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych" (porównaj: wyrok NSA z dnia 6 kwietnia 2017 roku o sygn. akt II FSK 693/15, wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2018 roku o sygn. akt II FSK 914/16). Zgodnie z treścią powołanego przepisu organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem §2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - w wysokości 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr. Treść cytowanego tekstu prawnego wskazuje, że opłatę egzekucyjną w wysokości wyżej określonej należy pobrać za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych. Skoro ustalenie wskazanej opłaty uzasadnia zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego to warunkiem koniecznym dla naliczenia i pobrania tej opłaty jest istnienie, ewentualnie wpłynięcie przed umorzeniem postępowania egzekucyjnego, środków pieniężnych na zajęty rachunek bankowy. Sąd przyjmuje powyższe rozumienie powołanych przepisów, gdyż ono najpełniej uwzględnia wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 roku o sygn. akt SK 31/14. Oznaczając zakres obciążenia opłatą z art. 64 §1 pkt 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji Sąd uwzględnił, że opłaty egzekucyjne nie stanowią daniny publicznej o charakterze podatkowym. Cechą charakterystyczną odróżniającą opłatę od podatku jest jej odpłatność. Podatek jako danina nieodpłatna nie wiąże się z żadnym bezpośrednim świadczeniem wzajemnym na rzecz podatnika. Natomiast opłaty pobierane są w związku z wyraźnie wskazanymi usługami i czynnościami organów administracji publicznej. Dokonując pod tym kątem oceny kwestionowanego rozstrzygnięcia Sąd przyjął, że obie naliczone w sprawie opłaty są formą zryczałtowanego wynagrodzenia dla organu prowadzącego egzekucję. Obie opłaty należy ustalać w sposób niezwiązany z rzeczywistymi kosztami prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Ich wysokość określona została stosunkowo, jako określony procent od kwoty egzekwowanej należności. Taki sposób ukształtowania wysokości analizowanych opłat z założenia powoduje, że kryterium zasadności ich pobierania stanowi charakter czynności, które aktualizują obowiązek ich naliczenia i pobrania. W kontrolowanej sprawie nie wystąpiła sytuacja zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego rozumiana, jako zablokowanie środków pieniężnych zapisanych na rachunku bankowym zobowiązanego. Z tytułu prowadzenia rachunku bankowego zobowiązany nie był uprawniony względem banku do otrzymania jakichkolwiek środków pieniężnych. W ocenie Sądu wykładnia art. 64 §1 pkt 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji powinna uwzględniać kwestię ekwiwalentności świadczenia wzajemnego, wynikającą z charakteru czynności organów egzekucyjnych. Opłaty za czynności egzekucyjne ustawodawca wiąże z podejmowaniem i dokonywaniem czynności egzekucyjnych, czyli ze stosowaniem środków bezpośrednio prowadzących do wykonania egzekwowanego obowiązku. Z kolei opłata manipulacyjna stanowi zwrot wydatków poniesionych przez organ egzekucyjny za wszelkie czynności manipulacyjne dokonane w toku prowadzonej egzekucji. Z powyższych względów Sąd uznaje, że obowiązek uiszczenia opłaty egzekucyjnej z art. 64 §1 pkt 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie powstaje, gdy jej dokonanie nie wiąże się z zablokowaniem środków pieniężnych na rachunku bankowym zobowiązanego. Sąd orzekający w niniejszej sprawie przyjmuje przy tym, że opłata za pobranie pieniędzy jest należna za przejęcie środków płatniczych od zobowiązanego, a nie w sytuacji udaremnionej próby ich pobrania. Z kolei do naliczenia i pobrania opłaty za zajęcie wynagrodzenia za pracę nie jest wystarczające pozostawanie w stosunku pracy przez zobowiązanego, lecz posiadanie wierzytelności w postaci wynagrodzenia za pracę. Z powyższych względów Sąd przyjmuje, że rozstrzygnięcie o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w kwocie [...] zł za zajęcie innych niż wskazane w art. 64 §1 pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych nastąpiło z naruszeniem prawa, które miało wpływ na wynik sprawy. W ocenie Sądu zgodnie z prawem wierzyciel został obciążony opłatą manipulacyjną w kwocie [...] zł. Ta opata została naliczona na dzień przekazania tytułu wykonawczego do organu egzekucyjnego. W konsekwencji zarzut przewlekłego prowadzenia postępowania egzekucyjnego pozostaje bez znaczenia dla wysokości tej opłaty. Wbrew zarzutom skargi organ dokonał oceny okoliczności faktycznych i prawnych kontrolowanej sprawy w aspekcie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 roku o sygn. akt SK 31/14 oraz ujawnił to w uzasadnieniu skarżonego rozstrzygnięcia. Powołany powyżej wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, co oznacza, że za niezgodne z Konstytucją uznaje przepisy (normy konstruowane z tych przepisów) nie w całości, ale tylko w pewnym zakresie (w odniesieniu do określonych stanów faktycznych czy też określonych podmiotów). Przepisy art. 64 §1 pkt 1-5, 7, 11, 12, przepis art. 64 §6 oraz przepis art. 64 §8 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji zostały uznane za niezgodne z wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji w zakresie, w jakim nie określają maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne oraz nie przewidują możliwości obniżenia opłaty, o której mowa w art. 64 §1 pkt 4 tej ustawy i opłaty manipulacyjnej w razie umorzenia postępowania z uwagi na dobrowolną zapłatę egzekwowanej należności po dokonaniu czynności egzekucyjnych. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej prawidłowo uznał, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie podważył zasadności pobierania opłat egzekucyjnych. Zatem kwestionowane rozstrzygnięcie prawidłowo uwzględnia, że koszty egzekucyjne powstają w związku z podjęciem czynności egzekucyjnych, a obowiązek uiszczenia tych kosztów nie zależy od efektów całego postępowania egzekucyjnego. W skład kosztów egzekucyjnych wchodzą opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jak i opłata manipulacyjna. Opłaty, w przeciwieństwie do wydatków, są niezależne od wydatkowania przez organ egzekucyjny środków pieniężnych w związku z prowadzeniem egzekucji. Sąd wskazuje zatem, że wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego (art. 64c §4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji). Postanowienie o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w zakresie obowiązku uiszczenia przez wierzyciela opłaty manipulacyjnej zarówno, co do wysokości tych kosztów, jak i co do zasady ich ponoszenia, nie narusza prawa. Analiza akt administracyjnych, a w szczególności postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, jednoznacznie ujawnia niemożność ściągnięcia tych kosztów od Sp. X z siedzibą przy ul. [...] w P.. Wierzyciel nie kwestionował takiego stanu rzeczy, ani poprzez wniesienie zażalenia, ani w ten sposób, że przekazał organowi egzekucyjnemu wyniki własnych działań mających na celu ujawnienie majątku zobowiązanego, do którego można skierować egzekucję. W kontrolowanej sprawie jedynie organ egzekucyjny podejmował działania mające na celu poszukiwanie majątku zobowiązanego. W tej sytuacji nie ma podstaw formułowanie zarzutów, że obciążenie wierzyciela kosztami z tytułu opłaty manipulacyjnej jest przejawem represji względem wierzyciela. W odniesieniu do tej opłaty Sąd w żadnym zakresie nie stwierdził naruszenia reguły wzajemności/ekwiwalentności pomiędzy wysokością ustalonej opłaty a czynnościami organu egzekucyjnego. Sąd nie znalazł podstaw do uchylenia rozstrzygnięcia Naczelnika Urzędu Skarbowego [...]. Dla końcowego załatwienia sprawy, z uwzględnieniem wykładni przepisów dokonanej przez Sąd, wystarczające jest uchylenie rozstrzygnięcia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej. Mając na uwadze powyższe okoliczności, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 200 i 205 §2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2017, poz. 1369 ze zm.), orzeczono jak w pkt 1 i pkt 2 sentencji wyroku. Przy określaniu wysokość kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw przez stronę skarżąca uwzględniono uiszczony wpis od skargi w kwocie 100 zł, zgodnie z §2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 roku w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2003, nr 221 poz. 2193 ze zm.), oraz koszty reprezentowania strony przez radcy prawnego obejmujące wynagrodzenie (480 zł) w stawce przewidzianej w §14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. 2018, poz. 265) oraz udokumentowane, zgodnie z art. 8 ust. 5 ustawy z dnia 16 listopada 2006 roku o opłacie skarbowej (Dz.U. 2018, poz. 1044 ze zm.), wydatki radcy prawnego obejmujące opłatę skarbową uiszczoną od udzielonego pełnomocnictwa (17 zł).