I OSK 297/19

Dnia 16 grudnia 2021 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L. H. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 24 października 2018 r., sygn. akt IV SA/Wr 297/18 w sprawie ze skargi L.H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego i zobowiązanie do zwrotu oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 24 października 2018 r. (sygn. akt IV SA/Wr 297/18), Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu – orzekając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a") – oddalił skargę L. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] lutego r. nr [...] o uznaniu za świadczenia nienależnie pobrane: 1. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat – K. H. otrzymane w okresie od 1 października 2017 r. do 31 października 2017 r. w wysokości 500 zł, 2. świadczenie funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat – J. H. otrzymane w okresie od 1 października 2017 r. do 31 października 2017 r. w wysokości 500 zł, 3. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat – K. H. otrzymane w okresie od 1 listopada 2017 r. do 30 listopada 2017 r. w wysokości 500 zł, 4. świadczenie funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat – J. H. otrzymane w okresie od 1 listopada 2017 r. do 30 listopada 2017 r. w wysokości 500 zł, 5. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat – K. H. otrzymane w okresie od 1 grudnia 2017 r. do 31 grudnia 2017 r. w wysokości 500 zł, 6. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat – J. H. otrzymane w okresie od 1 grudnia 2017 r. do 31 grudnia 2017 r. w wysokości 500 zł, 7. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat - K. H. otrzymane w okresie od 1 stycznia 2018 r. do 31 stycznia 2018 r. w wysokości 500 zł, 8. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę do 18 lat - J. H. otrzymane w okresie od 1 stycznia 2018 r. do 31 stycznia 2018 r. w wysokości 500 zł, - i zobowiązującą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w wysokości 4000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (pkt I. wyroku) oraz przyznał reprezentującemu L. H. adwokatowi z urzędu kwotę 295,20 zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (pkt II. wyroku). W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w pkt I, L. H. zarzuciła Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu naruszenie: I. prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, to jest: - art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. 2018, poz. 554) w zw. z art. 28 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. 2018, poz, 554) - polegającą na błędnym przyjęciu, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone skarżącej w okresie od 1 października 2017 r. do 31 stycznia 2018 r. na dwoje dzieci, w łącznej kwocie 4000,00 zł są nienależnie pobrane, podczas gdy świadczenia wypłacone w powyższym okresie nie stanowią świadczeń nienależnie pobranych przez skarżącą, - art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. 2018, poz. 554) w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d) tej ustawy polegającą na błędnym przyjęciu, że skarżąca obowiązana jest do zwrotu świadczeń wypłaconych jej w okresie od 1 października 2017 r. do 31 stycznia 2018 r. na dwoje dzieci, podczas gdy świadczenia wypłacone w powyższym okresie nie stanowią świadczeń nienależnie pobranych przez skarżącą i nie zachodzi w tym przypadku obowiązek ich zwrotu, - art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. 2018, poz. 554) w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d) powyższej ustawy - polegającą na błędnym przyjęciu, że przepis art. 28 ust. 1 tej ustawy odnosi się do wierzyciela alimentacyjnego jako organu prowadzącego egzekucję, w konsekwencji prowadzące do jego niewłaściwego zastosowania i przyjęcia, że skarżąca naruszyła kolejność zaspokajania określoną w art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. 2018, poz. 554), podczas gdy przepis art. 28 ust. 1 tej ustawy nie odnosi się do wierzyciela alimentacyjnego jako organu prowadzącego egzekucję i skarżąca nie naruszyła kolejności zaspokajania określonej w tym przepisie. Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżąca wnosiła o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania. Ponadto reprezentujący skarżącą pełnomocnik wnosił o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej w postępowaniu kasacyjnym z urzędu, które to koszty nie zostały ani w całości, ani w części pokryte. Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona. Pismami z dnia 16 września 2019 r. i 17 września 2021 r. strony wyraziły zgodę na rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. (Dz. U. z 2019, poz. 2325), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności zarzutów kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej. Zostały one oparte wyłącznie na podstawie kasacyjnej, określonej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a., to jest na obrazie: art. 2 pkt 7 lit. d) w zw. z art. 28, art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d) oraz art. 28 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. 2018, poz. 554) – dalej jako: u.p.o.u.a. Brak zatem sformułowania w skardze kasacyjnej zarzutów procesowych oznaczał m. in. to, że ustalenia faktyczne, dokonane w postępowaniu administracyjnym i zaakceptowane przez Sąd Wojewódzki były w tym przypadku wiążące dla Naczelnego Sądu Administracyjnego. Z ustaleń tych wynikało, że decyzją z dnia [...] września 2017 r. nr [...], Prezydent Miasta [...] przyznał – na wniosek L. H. – świadczenia z funduszu alimentacyjnego na córki : K. H. i J. H. na okres od dnia 1 października 2017 r. do dnia 30 września 2018 r. w wysokości po 500 zł/mies. Następnie zaś okazało się, że L. H. w w/w okresie, tj. od dnia 1 października 2017 r. do dnia 31 stycznia 2018 r., pobierając świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 4000 zł, otrzymała również od dłużnika alimentacyjnego, tytułem alimentów na obie córki, kwotę 4 000 zł. Z tej przyczyny zostało wszczęte w stosunku do L. H. postępowanie w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego świadczeń oraz obowiązku ich zwrotu za wspomniany wyżej okres, a które to postępowanie zakończyły opisane na wstępie decyzje (decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] lutego r. nr [...] o uznaniu za nienależnie pobranych świadczeń i obowiązku ich zwrotu). W toku niniejszego postępowania ustalono przy tym, że skarżąca została pouczona o warunkach, na jakich zostały udzielone jej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, zarówno na etapie składania wniosku o przyznanie świadczenia, jak i w decyzji przyznającej świadczenia. W związku z tym, Sąd Wojewódzki stwierdził, iż (cyt.): " Nie można zatem przyjąć braku świadomości skarżącej co do tego, że kwoty uzyskane od dłużnika alimentacyjnego tytułem alimentów w okresie pobierania przez skarżącą świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie rodzą skutku prawnego w zakresie pobrania z funduszu alimentacyjnego świadczeń nienależnych". Z tych zatem chociażby powodów podnoszenie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, iż (cyt.): "Nie ma racji Sąd twierdząc, że skarżąca została w sposób prawidłowy pouczona i była świadoma co do tego, ze kwoty uzyskane od dłużnika alimentacyjnego w okresie pobierania przez skarżącą świadczeń z funduszu alimentacyjnego rodzą skutek prawny w zakresie pobrania z funduszu alimentacyjnego świadczeń nienależnych", nie mogło odnieść żadnej doniosłości prawnej. Jak wspomniano bowiem, skarga kasacyjna nie zawierała żadnego zarzutu procesowego, a więc ustalenia faktyczne, zaakceptowane przez Sąd I instancji, były w tym przypadku wiążące dla Naczelnego Sądu Administracyjnego. Nie można się również zgodzić z autorem skargi kasacyjnej, że zaskarżony wyrok został wydany z obrazą prawa materialnego. Zgodnie bowiem z art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a., ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu oznacza to świadczenia wypłacone z funduszu alimentacyjnego w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Po myśli natomiast art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a., w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia,3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (dalej k.p.c.), a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 k.p.c. Na zasadzie zaś art. 23 ust. 1 osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz ustawowymi odsetkami. Zasadnie zatem Sąd Wojewódzki przyjął, iż skoro wskazana w art. 28 ust. 1 u.o.p.o.u.a. kolejność zaspokojenia należności od dłużnika alimentacyjnego stawiała zaspokojenie należności przypadających osobie uprawnionej dopiero na trzecim miejscu ( art. 28 ust. 1 pkt 3 ustawy), to pobranie przez skarżącą świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie, w którym otrzymywała ona jednocześnie świadczenia od dłużnika alimentacyjnego, powodowało, że otrzymane z funduszu świadczenia były świadczeniami nienależnie pobranymi. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że wprawdzie ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów umożliwia udzielenie czasowej pomocy tym rodzicom, którzy wychowując dzieci w sytuacji pozbawienia świadczeń alimentacyjnych ze strony osób zobowiązanych, nie są w stanie samodzielnie zaspokoić potrzeb dziecka w zakresie jego utrzymania, tym niemniej przyznawane na podstawie przepisów tej ustawy świadczenia mają specyficzny charakter i nie mogą być przez to utożsamiane ze świadczeniami rodzinnymi czy innymi świadczeniami typu "pomocowego". Generalnie bowiem świadczenie alimentacyjne jest wypłacane osobie uprawnionej nie w celu udzielenia jej wsparcia finansowego w sensie definitywnym (czyli zamiast świadczeń zasądzonych na jej rzecz od dłużnika ) a jedynie ma tymczasowo zapewnić uprawnionemu środki do życia w sytuacji, gdy dłużnik nie wywiązuje się należycie ze swojego zobowiązania. Jedynie więc w przypadku, gdy egzekucja okazuje się całkowicie nieskuteczna, świadczenie alimentacyjne, przyznawane na podstawie omawianej ustawy, pełni funkcję - w istocie rzeczy - właściwą świadczeniu alimentacyjnemu. W związku z tym wykluczona jest kumulacja świadczeń w postaci świadczenia alimentacyjnego, płaconego przez dłużnika i świadczenia wypłacanego na podstawie przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i to niezależnie od tego, jak świadczenie alimentacyjne, otrzymywane od dłużnika alimentacyjnego traktuje wierzyciel alimentacyjny. Jeśli więc osoba uprawniona otrzymała alimenty od dłużnika to bez względu na to, czy były to alimenty bieżące, czy zaległe nie jest możliwe przyznanie jej prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (vide wyroki NSA: z dnia 11 stycznia 2012 r. sygn. akt I OSK 1345/11 i z dnia 10 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 142/20). Dodać też trzeba, że nie można zgodzić się z argumentacją skarżącej, zawartą w skardze kasacyjnej, iż skoro ustawodawca w art. 2 pkt 7 lit. d ustawy nie odnosi się wprost do świadczeń ubocznych, to możliwe jest uznanie, że pobierając z funduszu alimentacyjnego środki mogła ona traktować jako świadczenia alimentacyjne (świadczenia główne) a jedynie wypłacane przez fundusz i jednocześnie otrzymywać co miesiąc od dłużnika alimentacyjnego należności, zaliczając je na poczet odsetek od zaległych alimentów. Nie jest bowiem możliwe, aby za pośrednictwem przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, czyli przepisów szczególnych i to mających charakter publicznoprawny, dokonywać rozliczeń w sferze stosunków cywilnoprawnych, czyli stosunków jakie łączyły wierzycielkę – L.H. z jej dłużnikiem a zwłaszcza dokonywać w ten sposób kompensacji zobowiązań. Natura bowiem obu rodzajów świadczeń (to jest pochodzącego z funduszu alimentacyjnego i należnego od dłużnika alimentacyjnego) oraz ich charakter jest całkowicie różna. Brak jest tym samym jakiegokolwiek uzasadnienia by wymagać, aby ustawodawca, regulujący instytucję świadczenia, stanowiącego tymczasową, publicznoprawną pomoc dla osoby uprawnionej do alimentów, zawierał w treści ustawy, dotyczącej takiej pomocy, inne jeszcze, niezwiązane z tym świadczeniem, uregulowania prawne (vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 26 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2094/20, z dnia 20 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 142/20 i z dnia 7 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 201/19). Z tego powodu zarzuty obrazy art. 2 pkt 7 lit. d) w zw. z art. 28, art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d) oraz art. 28 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a. nie zasługiwały na uwzględnienie. Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny – z mocy art. 184 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.