II GSK 1977/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Skoczylas Sędzia NSA Zbigniew Czarnik (spr.) Sędzia del. WSA Jacek Czaja po rozpoznaniu w dniu 5 maja 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M W , P P od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 20 września 2018 r. sygn. akt II SA/Rz 611/18 w sprawie ze skargi M W , P P na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w R z dnia [..] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automacie poza kasynem gry 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza solidarnie od M W i P P na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w R1800 (tysiąc osiemset) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z dnia 20 września 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (dalej: WSA w Rzeszowie lub Sąd I instancji) oddalił skargę M W oraz P P (dalej: skarżący) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie (dalej: Dyrektor) z dnia [..] kwietnia 2018 r. w przedmiocie kary pieniężnej za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry. Ze stanu faktycznego sprawy przyjętego przez Sąd I instancji wynika, że funkcjonariusze Urzędu Celnego w Krośnie 15 października 2015 r. przeprowadzili kontrolę w sklepie w Krośnie i stwierdzili, że w lokalu znajdują się dwa automaty do gier. Po przeprowadzeniu eksperymentu stwierdzono, że automat APOLLO GAMES jest urządzeniem elektronicznym, umożliwiającym rozgrywanie gier, w wyniku których grający ma możliwość uzyskania wygranych pieniężnych oraz rzeczowych, w postaci punktów umożliwiających przedłużenie gry. Przebieg tych gier ma charakter losowy, a uzyskiwane wyniki są nieprzewidywalne i niezależne od grających. Powyższe ustalenia potwierdziło badanie urządzenia przeprowadzone przez Laboratorium Izby Celnej w Przemyślu. Obsługą urządzenia zajmowała się J sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie. W dniu 2 stycznia 2015 r. spółka cywilna P – W "T", działając jako zleceniobiorca, zwarła z J S umowę w zakresie obsługi urządzeń do gier rozrywkowych. W ramach tej umowy spółka cywilna skarżących zobowiązała się na rzecz zleceniodawcy do dostarczenia urządzeń do gier rozrywkowych do punktu gier, zwrotu tych urządzeń do magazynu po zakończeniu eksploatacji, pobierania gotówki z tych urządzeń i przekazywania jej zleceniodawcy oraz sporządzania protokołu wyjęcia gotówki dla każdego punktu gier, prowadzenia stałego serwisu urządzeń, zapewniającego utrzymanie urządzeń w dobrym stanie technicznym zapewniającym stałe i nieprzerwane ich działanie bez limitu pojedynczych użyć oraz bez względu na warunki techniczne lokalu, w którym urządzenia są eksploatowane. Ponadto zleceniobiorca zobowiązał się do przyjmowania faktur obejmujących czynsz dzierżawny od kontrahentów zleceniodawcy, sprawdzenia ich poprawności i dostarczenia zleceniodawcy oraz dokonania wpłaty należnego czynszu władającemu lokalem, w którym urządzany jest punkt gier, z gotówki pobranej z urządzeń do gier. Z tytułu świadczonych usług zleceniobiorcy przysługiwało wynagrodzenie ryczałtowe, liczone od każdego aktywnego w danym miesiącu automatu, w kwocie 200 zł brutto. W związku z powyższymi ustaleniami, Naczelnik Urzędu Celnego w Krośnie decyzją z dnia [..] lipca 2017 r. wymierzył solidarnie skarżącym – jako wspólnikom spółki cywilnej – karę pieniężną w wysokości 12 000 zł z tytułu urządzania gier na automacie poza kasynem gry. Dyrektor decyzją z [..] kwietnia 2018 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. WSA w Rzeszowie oddalił skargę na powyższą decyzję. Odnośnie podnoszonej przez skarżących kwestii przekształcenia spółki cywilnej w spółkę jawną Sąd stwierdził, że podstawą odpowiedzialności skarżących jest to, że brali udział w procesie urządzania gier hazardowych, poza kasynem gry. Im też przysługiwały prawa procesowe w postępowaniach dotyczącym wymierzenia kar. Z uwagi na brak zdolności prawnej, zwłaszcza na gruncie przepisów ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 165 ze zm.; dalej: u.g.h.), spółka cywilna nie była stroną postępowania w sprawie wymierzenia kary pieniężnej, z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry. Postępowanie to od początku prowadzone było w stosunku do skarżących – osób fizycznych i zakończyło się wymierzeniem im solidarnie kary pieniężnej, jako osobom fizycznym – wspólnikom spółki cywilnej. W tej sytuacji przekształcenie spółki cywilnej w spółkę jawną pozostało bez wpływu na stronę procesową rozpatrywanej sprawy. Skoro więc spółka cywilna nie miała zdolności prawnej na gruncie prawa administracyjnego, nie mogła zostać na nią nałożona kara, na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Kara ta została prawidłowo nałożona na wspólników i to oni byli stronami prowadzonego w tym przedmiocie postępowania. Sąd nie zgodził się ze stanowiskiem, że odpowiedzialność z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry należy kwalifikować w kategoriach obowiązku stanowiącego majątek spółki. Źródłem tej odpowiedzialności jest bowiem nie stosunek zobowiązaniowy, ale okoliczności obiektywne, tj. naruszenie przez określone osoby warunków urządzania gier na automatach. Oceny tej nie zmienia fakt, że umowę o świadczenie usług z J S zawarli skarżący, jak wspólnicy spółki cywilnej, albowiem umowa ta rodziła jedynie skutki na gruncie prawa cywilnego, które pozostają poza zakresem niniejszej sprawy. Wprawdzie na podstawie wspomnianej umowy skarżący podjęli się czynności, kwalifikowanych na gruncie u.g.h., jako współorganizowanie gier, jednakże nie ma to wpływu na zasady ich administracyjnej odpowiedzialności z tego tytułu oraz zagadnienia procesowe, w prowadzonych w tym przedmiocie postępowaniach. Sąd I instancji stwierdził, że nie można wywodzić przejścia odpowiedzialności za delikt administracyjny na podmiot powstały w wyniku przekształcenia spółki cywilnej. WSA w Rzeszowie wskazał, że NSA uchwałą składu siedmiu sędziów z dnia 16 maja 2016 r., wydaną w sprawie II GPS 1/16, w sposób wiążący stwierdził, że art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. nie jest przepisem technicznym w rozumieniu art. 1 pkt 11 Dyrektywy 98/34/WE, którego projekt powinien być przekazany Komisji Europejskiej zgodnie z art. 8 ust. 1 akapit pierwszy tej dyrektywy i może stanowić podstawę wymierzenia kary pieniężnej za naruszenie przepisów ustawy o grach hazardowych, a dla rekonstrukcji znamion deliktu administracyjnego, o którym mowa w tym przepisie oraz jego stosowalności w sprawach o nałożenie kary pieniężnej, nie ma znaczenia brak notyfikacji oraz techniczny – w rozumieniu Dyrektywy 98/34/WE – charakter art. 14 ust. 1 tej ustawy. Ponadto Sąd ten sformułował wiążący pogląd, że urządzający gry na automatach poza kasynem gry, bez względu na to, czy legitymuje się koncesją lub zezwoleniem – od 14 lipca 2011 r., także zgłoszeniem lub wymaganą rejestracją automatu lub urządzenia do gry – podlega karze pieniężnej, o której mowa w art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Sąd I instancji stwierdził, że skarżący stanowili istotny element mechanizmu polegającego na organizowaniu gier na automatach. Na podstawie umowy z dnia 2 stycznia 2015 r. świadczyli usługi na rzecz spółki z o.o., która odpowiadała za logistyczną stronę przedsięwzięcia, w ramach którego, właściciel automatów udostępnił graczom automaty do gier. Rola skarżących polegała na świadczeniu usług w zakresie dystrybucji urządzeń do gry i zapewnienia sprawnego ich działania, za wynagrodzeniem ryczałtowym, liczonym od każdego aktywnego w danym miesiącu automatu, w kwocie 200 zł brutto. Bez ich udziału w przedsięwzięciu proces urządzania gier nie byłby możliwy. W tej sytuacji więc, nawet działalnie na zlecenie J S nie pozwala na wyłączenie odpowiedzialności skarżących, którzy, jak wynika z zawartej przez nich umowy, a w szczególności załącznika do niej, mieli pełną świadomość, co do tego, że aktywnie uczestniczą w nielegalnym przedsięwzięciu. Mimo to podjęli się uczestnictwa w nim, we współpracy z innymi jego uczestnikami, realizując niezwykle istotny fragment tej działalności, odnoszący się do faktycznie realizowanych czynności. Nie sposób jest pominąć ich udziału w przedsięwzięciu, jedynie w oparciu o formalną podstawę nawiązania współpracy z pozostałymi wspólnikami, jaką stanowiła umowa zlecenia. Istotą tej umowy, niezależnie od jej nazwy, było bowiem podjęcie współpracy z pozostałymi podmiotami, których działanie łącznie składało się na efekt w postaci stworzenia warunków umożliwiających zainteresowanym osobom korzystanie z gier na automatach poza kasynem gry. Zakres obowiązków skarżących nie ograniczał się więc do samego świadczenia usług serwisowych. Słusznie zatem skarżących uznano za urządzających gry na automatach, w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. M W i P P zaskarżyli wyrok w całości domagając się jego uchylenia i orzeczenia, że w przedmiotowej sprawie skarżącym nie można wymierzyć kary administracyjnej wskazanej w zaskarżonych decyzjach a także zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonemu wyrokowi skarżący zarzucili: I. Na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325; dalej: p.p.s.a.), naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 247 § 1 pkt 5 o.p. i art. 194 § 1 o.p. polegające na nieuwzględnieniu skargi i uznanie za prawidłowe decyzji organów I i II instancji, przy całkowitym uchybieniu art. 3 § 1 w zw. z art. 135 p.p.s.a., przez uznanie za prawidłowe skierowanie decyzji, do osób, które na dzień wydania decyzji w obu instancjach nie były stroną w sprawie, tj. przez brak kontroli legalności decyzji administracyjnej będącej przedmiotem skargi oraz akceptację nieważności decyzji poprzez zlekceważenie postanowienia Sądu Rejonowego w Rzeszowie Wydział XII Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego z dnia 8 grudnia 2016 r. pod sygn. RZ.XII NS-REJ.KRS/22865/16/914/NIP, na mocy którego doszło do zmiany formy prawnej prowadzonej działalności gospodarczej, a nie powstania nowego podmiotu, co sugerował WSA w Rzeszowie (s. 9 uzasadnienia). II. Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 89 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 u..g.h. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na: – oddaleniu skargi bez wskazania definicji legalnej pojęcia "urządzający", co stanowi zaprzeczenie wszelkim wartościom konstytucyjnym – takie postępowanie może powodować dowolność w zakresie karania co jest sprzeczne z zasadą państwa prawa. Z natury prawa nałożenie sankcji powinno być precyzyjnie określone, tak aby obywatel wiedział ze źródeł prawa co mu grozi i za co. Należy też zważyć, że w dacie orzekania przez WSA w Rzeszowie obowiązywała już ustawa – Prawo przedsiębiorców, która w art. 8 potwierdzała obowiązującą regułę wykładni "co nie jest prawem zabronione, jest dozwolone", a w art. 11 nakazywała przyjazną interpretację przepisów. W tym stanie rzeczy przyjęta wykładnia rozszerzająca była niedopuszczalna; – oddaleniu skargi, w sytuacji gdy z materiału dowodowego wynika, że skarżący jako podmiot zależny świadczył usługi na rzecz podmiotu zajmującego się całkowicie urządzaniem gier hazardowych, ergo nie mieścił się w definicji "urządzającego"; – zignorowania załączonych do skargi wyroków karnych, gdzie Sądy karne dokonały wykładni pojęcia "urządzający" i uznały, że skarżący nie są takowymi w rozumieniu art. 89 u.g.h., tym samym wywód WSA w Rzeszowie na s. 11 uzasadnienia godzi w system prawa, przez naruszenie art. 189b k.p.a. w zw. z art. 1 pkt 5 k.p.a. i w zw. z art. 8, 10 ust. 1 oraz art. 11 ust. 1 Prawa przedsiębiorców; co spowodowało w konsekwencji orzeczenie przez WSA w Rzeszowie contra legem. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: NSA lub Sąd II instancji) rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej biorąc z urzędu pod uwagę przyczyny nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. W rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, zatem spełnione zostały warunki do rozpoznania skargi kasacyjnej. Zgodnie z treścią art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu prawa materialnego, które może polegać na błędnej wykładni lub niewłaściwym zastosowaniu albo na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. W rozpoznawanej sprawie skarga kasacyjna oparta została na obu podstawach kasacyjnych z art. 174 p.p.s.a. W takiej sytuacji Sąd II instancji w pierwszej kolejności rozpoznaje podniesione w tej skardze zarzuty procesowe, a dopiero w dalszej zarzuty materialne. Konieczność zachowania takiej kolejności rozpoznawania zarzutów kasacyjnych wynika z tego, że ocena stosowania prawa materialnego może być dokonana tylko wtedy, gdy zostanie ustalone, że stan faktyczny sprawy nie jest wątpliwy albo, że nie został skutecznie zakwestionowany skargą kasacyjną. Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego nie mogła prowadzić do uchylenia skarżonego wyroku. W ocenie NSA nietrafny jest podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 247 § 1 pkt 5 o.p. i art. 194 § 1 o.p. w powiązaniu z art. 135 p.p.s.a. Zdaniem stron skarżących kasacyjnie wyrok Sądu I instancji narusza prawo we wskazanym zakresie, gdyż w chwili wydania decyzji nakładających karę stroną postępowania powinna być spółka jawna jaką utworzyli skarżący z przekształcenia ich spółki cywilnej. Stanowisko takie nie ma prawnego uzasadnienia. Bez wątpienia w chwili ujawnienia deliktu administracyjnego, urządzania gry na automatach poza kasynem gdy, osobami naruszającymi przepisy u.g.h. były osoby fizyczne, wspólnicy spółki cywilnej. Zatem te podmioty naruszyły prawo, a konsekwencją tego musiało być wymierzenie kary. Skargi kasacyjna podnosi, że w rozpoznanej sprawie stroną postępowania i adresatem rozstrzygnięć w sprawie wymierzenia kar za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry nie powinni być skarżący, ale spółka jawna powstała z przekształcenia na mocy art. 26 § 5 k.s.h. spółki cywilnej. NSA stanowiska tego nie podziela. W myśl art. 26 § 4 k.s.h. spółka, o której mowa w art. 860 k.c. (spółka cywilna), może być przekształcona w spółkę jawną, a stosownie do § 5 z chwilą wpisu do rejestru spółka przekształcona staje się spółką jawną. Spółce tej przysługują wszystkie prawa i obowiązki stanowiące majątek wspólny wspólników. Stosownie do mającego odpowiednie zastosowanie przepisu art. 553 § 2 i 3 k.s.h. spółka przekształcona pozostaje podmiotem w szczególności zezwoleń, koncesji oraz ulg, które zostały przyznane spółce przed jej przekształceniem, chyba że ustawa lub decyzja o udzieleniu zezwolenia, koncesji albo ulgi stanowi inaczej, a wspólnicy spółki przekształcanej uczestniczący w przekształceniu stają się z dniem przekształcenia wspólnikami spółki przekształconej. W rozpoznanej sprawie mamy do czynienia z sytuacją wymierzenia kar pieniężnych osobom fizycznym, które prowadziły działalność w formie spółki cywilnej. Naruszenia przepisów u.g.h., które doprowadziło do wymierzenia kar administracyjnych na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 u.g.h. dopuściły się osoby fizyczne. Orzeczone kary nie stanowią majątku wspólnego wspólników, ani też zezwoleń, koncesji oraz ulg, o których mowa w art. 553 § 2 k.s.h., dlatego przekształcenie spółki cywilnej w spółkę jawną nie spowodowało przejścia obowiązku zapłacenia kar na powstałą w wyniku przekształcenia spółkę jawną. W konsekwencji spółka jawna nie mogła stać się stroną postępowania administracyjnego prowadzonego w przedmiocie nałożenia kary na osoby fizyczne będące wspólnikami spółki cywilnej. Przechodząc do oceny drugiego z zarzutów skargi kasacyjnej, na wstępie zaznaczyć należy, że stan prawny rozpatrywanej sprawy kształtują przepisy u.g.h. sprzed wejścia w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o grach hazardowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 88). W myśl art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. mającego zastosowanie w sprawie karze pieniężnej podlega urządzający gry na automatach poza kasynem gry. Sama u.g.h. nie zawiera legalnej definicji "urządzającego gry", jednak posługuje się tym określeniem w wielu przepisach, z których można wywnioskować zakres treściowy tego pojęcia. Na ich podstawie przyjąć należy, że "urządzanie gier hazardowych na automatach" to ogół czynności i działań stanowiących zaplecze logistyczne dla umożliwienia realizowania w praktyce działalności w zakresie gier hazardowych, a w szczególności: udostępnienie potencjalnym graczom automatów do gier, zorganizowanie i pozyskanie odpowiedniego miejsca na zamontowanie urządzeń, przystosowanie go do danego rodzaju działalności, umożliwienie dostępu do takiego miejsca nieograniczonej ilości graczy, utrzymywanie automatów w stanie stałej aktywności, umożliwiającej ich sprawne funkcjonowanie, wypłacanie wygranych, obsługa urządzeń, zatrudnienie i odpowiednie przeszkolenie personelu, zapewniające graczom możliwość uczestniczenia w grze. Nie budzi wątpliwości Sądu II instancji, że dokonana przez Sąd I instancji ocena ustaleń faktycznych w rozpoznanej sprawie pozwalała na prawidłowe zastosowanie wobec skarżących art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. NSA podzielił stanowisko Sądu I instancji oraz organów, że skarżący stanowili istotny element mechanizmu polegającego na organizowaniu gier na automatach. Na podstawie umowy świadczyli usługi na rzecz spółki z o.o., która odpowiadała za logistyczną stronę przedsięwzięcia, w ramach którego, właściciel automatów udostępnił graczom automaty do gier. Rola skarżących polegała na świadczeniu usług w zakresie dystrybucji urządzeń do gry i zapewnienia sprawnego ich działania w tym pobierania z nich gotówki oraz przekazywania jej zleceniodawcy, za wynagrodzeniem ryczałtowym liczonym od każdego aktywnego w danym miesiącu automatu. Mając na uwadze przedstawione wyżej, a niekwestionowane rozumienie "urządzania gier" – w ocenie NSA – dokonana przez organy i zaakceptowana przez Sąd I instancji, subsumcja zachowania skarżącego do regulacji wynikającej z art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., jest prawidłowa, gdyż ogół ustaleń dotyczących roli skarżących w organizowaniu przedsięwzięcia hazardowego pozwalał na przyjęcie, że byli oni urządzającymi gry w rozumieniu u.g.h. a tym samym stali się podmiotami podlegającymi karze, stosownie do art. 89 ust. 1 pkt. 2 u.g.h. W konsekwencji NSA uznał za niezasadny zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego. Mając na uwadze powyższe oraz treść art. 184 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie. O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a.