III FSK 666/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz (sprawozdawca), Sędzia NSA Paweł Borszowski, Sędzia WSA (del.) Mirella Łent, Protokolant Arin Al Azab, po rozpoznaniu w dniu 12 lipca 2022 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 października 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 185/18 w sprawie ze skargi K.J. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 17 listopada 2017 r. nr BON.III.5220.13.9.2017.IN w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości podatkowe spółki 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2) zasądza od K.J. na rzecz Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej kwotę 460 (słownie: czterysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 24 października 2018 r., sygn. akt III SA/Wa 185/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: "WSA") w sprawie ze skargi K.J. (dalej: "Skarżący") na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 17 listopada 2017 r. (dalej: "Minister") w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej w sprawie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu wraz ze spółką za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za okresy rozliczeniowe od lutego do lipca 2010 r., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych z dnia 13 października 2016 r. Wymieniony wyrok, jak również inne przytoczone w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych, publikowane są na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego (www.nsa.orzeczenia.gov.pl). W zaskarżonym wyroku WSA wyjaśnił, że daje wiarę wyjaśnieniom Skarżącego, iż w okresie wszczęcia i prowadzenia postępowania nie przebywał, z przyczyn tylko zawodowych, przez pewien czas pod stałym adresem zamieszkania. Zdaniem WSA, Skarżący miał bowiem interes w tym aby w postępowaniu uczestniczyć, a w szczególności aby przedstawiać dowody i wyjaśnienia w kwestii następstwa ewentualnych przesłanek egzoneracyjnych. WSA wyjaśnił dalej, że fakt czasowej zmiany miejsca pobytu nie świadczy o zmianie stałego adresu zamieszkania, który, w ocenie Sądu, był taki sam jak stały adres zameldowania Skarżącego. Wobec powyższego WSA stwierdził, że wbrew zarzutom skargi, postanowienie o wszczęciu postępowania, pozostałe pisma w sprawie, jak również decyzja ustalająca odpowiedzialności Skarżącego za zaległości Spółki z tytułu wpłat na PFRON, zostały wysłane prawidłowo. Był to bowiem jedyny znany organowi podatkowemu adres Skarżącego i zasadnie, zdaniem Sądu, uznano ww. korespondencję za doręczoną Skarżącemu z upływem ostatniego 14-dniowego terminu od daty pierwszego awiza. WSA stwierdził zatem, że zarówno postanowienie o wszczęciu postępowania, jak i decyzja ustalająca odpowiedzialność Skarżącego za zaległości spółki weszły do obrotu prawnego. Decyzja stała się następnie ostateczna, a zatem mogła zostać wzruszona wyłącznie w trybie postępowania nadzwyczajnego. W skardze kasacyjnej wywiedzionej od tego wyroku, Minister wniósł o uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie wyroku w całości i rozpoznanie skargi przez NSA, ewentualnie uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy WSA do ponownego rozpoznania. Wniósł także o zasądzenie od Skarżącego na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wyrokowi zarzucono na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.; dalej jako "p.p.s.a.") naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy: - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 240 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2018 r. poz. 800, ze zm. zwanej dalej "o.p.") w zw. z art. 146 § 1 i 2 o.p., przejawiające się w wadliwym ustaleniu, że Skarżący nie z własnej winy nie brał udziału w postępowaniu, a w konsekwencji uwzględnienie skargi i błędne uznanie, że normy te zostały naruszone. W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Skarżący wniósł o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od Ministra na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 174 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na: naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1) albo naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Dopełnienie wymogu wskazania podstaw skargi kasacyjnej zakreślonych w powołanym przepisie art. 174 p.p.s.a. jest konieczne, ponieważ wyznacza granice skargi kasacyjnej, którymi jest związany Naczelny Sąd Administracyjny (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Wyjątkiem są tu jedynie przesłanki nieważności postępowania, które Sąd bierze pod rozwagę z urzędu. Przed przystąpieniem do oceny zarzutów skargi kasacyjnej zbadano, czy nie zaistniała którakolwiek z przesłanek nieważności określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła żadna z przyczyn nieważności, wskazywana w przywoływanym unormowaniu. Naczelny Sąd Administracyjny za usprawiedliwiony uznaje zarzut naruszenia przez WSA przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 240 § 1 pkt 4 o.p., w zw. z art. 146 § 1 i 2 o.p., polegające na wadliwym ustaleniu, że Skarżący nie z własnej winy nie brał udziału w postępowaniu, a w konsekwencji uwzględnienie skargi i błędne uznanie, że normy te zostały naruszone. Naczelny Sąd Administracyjny za zasadne przyjmuje argumenty zawarte w skardze kasacyjnej wskazujące, że już same ustalenia WSA, prowadzące do uznania, że decyzja ostateczna została doręczona Skarżącemu skutecznie (na prawidłowy adres), czynią niezasadnym zarzut braku udziału Skarżącego w postępowaniu bez jego winy (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 listopada 2017 r., sygn. akt II GSK 1793/17). Nie można bowiem podzielić stanowiska WSA sprowadzającego się do dania wiary twierdzeniom Skarżącego, że w okresie wszczęcia i prowadzenia postępowania, nie przebywał z przyczyn tylko zawodowych, przez pewien czas pod stałym adresem zamieszkania. Takie ustalenia nie znajdują oparcia w materiale dowodowym. Również nietrafne są rozważania WSA, że Skarżący miał interes w tym, aby w postępowaniu uczestniczyć, a w szczególności aby przedstawić dowody i wyjaśnienia w kwestii następstwa ewentualnych przesłanek egzoneracyjnych. W aktach sprawy brak jest jakichkolwiek dowodów na poparcie tej tezy. Dla wznowienia postępowania z powodu przesłanki wymienionej w art. 240 § 1 pkt 4 o.p. niewystarczające jest samo stwierdzenie, że strona nie brała w nim udziału, ale konieczne jest wykazanie przez stronę swego braku zawinienia. W konsekwencji strona powinna powołać się na okoliczności i zdarzenia, które mimo dołożenia odpowiedniej staranności w prowadzeniu własnych spraw, uniemożliwiły udział strony w postępowaniu podatkowym. Jeżeli podatnik nie dopełnił ustawowego obowiązku poinformowania właściwych organów podatkowych o zmianie miejsca zamieszkania, to nie może skutecznie podnosić, że nie z własnej winy nie brał udziału w postępowaniu podatkowym (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 września 2016 r., sygn. akt II FSK 2297/14). W świetle ustaleń faktycznych poczynionych przez organy oby instancji, brak było podstaw do uznania, że Skarżący nie z własnej winy nie brał udziału w postępowaniu. Z ustaleń dokonanych przez organy obu instancji, potwierdzonych także przez WSA, wynika jednoznacznie, że doręczenia w ramach prowadzonego postępowania, dokonywane były na prawidłowy adres zameldowania Skarżącego, który był jednocześnie jego adresem zamieszkania (k. 96 akt administracyjnych). Nie znajduje także usprawiedliwienia stanowisko WSA, że w świetle art. 146 § 1 i 2 o.p., obowiązek zawiadamiania o zmianie adresu uruchamia się dopiero po wszczęciu postępowania podatkowego i naruszenie przepisów ustawy z dnia 13 października 1995 r. o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników (Dz. U. z 2017 r. poz. 869, z poźn. zm.) w zakresie aktualizacji danych nie ma żadnego przełożenia na prowadzenie postępowania podatkowego. Gdyby przyjąć takie stanowisko, to w wielu przypadkach organ nie byłby w stanie ustalić rzeczywistego miejsca zamieszkania podatnika (płatnika, czy inkasenta, osób trzecich) i tam doręczać wszelką korespondencję, szczególnie w stosunku do osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej. Można bowiem retorycznie zapytać, na podstawie bowiem jakich danych, czy rejestrów organ miałby każdorazowo ustalać miejsce zamieszkania strony przed wszczęciem postępowania podatkowego. Pomocna mogłaby być baza PESEL, ale w niej zawarte są wyłącznie informacje o miejscu zameldowania, a nie faktycznym miejscu zamieszkania danej osoby, zatem w przypadku gdyby osoba nie zamieszkiwała pod adresem zameldowania, informacje byłyby bezużyteczne (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 2017 r., sygn. akt II FSK 3866/14). Trudno bowiem oczekiwać, że organ podatkowy każdorazowo przed wszczęciem postępowania, będzie prowadził szeroko zakrojone czynności w celu ustalenia adresu strony. Taki obowiązek powstałby dopiero wówczas, gdyby w toku postępowania organ powziął wątpliwości co do prawidłowości podanego przez stronę adresu (np. korespondencja wróciłaby z adnotacją, że adresat wyprowadził się). Tymczasem, jak wynika z analizy akt administracyjnych rozpatrywanej sprawy, korespondencja przekazywana na adres wynikający z urzędowych ewidencji nie wracała z adnotacjami, które mogłyby nasunąć wątpliwości co do jego prawidłowości (np. k. 54 akt administracyjnych), a Skarżący nie wykazał, że w czasie wszczęcia i prowadzenia postępowania, nie mógł odbierać korespondencji wysyłanej na jego adres zamieszkania (zameldowania). W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono w oparciu o art. 203 pkt 2 p.p.s.a. Mirella Łent Sławomir Presnarowicz Paweł Borszowski