II SA/Go 688/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Staniszewska (spr.) Asesor WSA Jarosław Piątek Protokolant sekr. sąd. Stanisława Maciejewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 października 2018 r. sprawy ze skargi A.Ś. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] Zastępca Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział, na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 i art. 32 ustawy z 13 pażdziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (DZ.U. z 2017 r. poz. 1778) – dalej określana w skrócie - u.s.u.s., odmówił A.Ś. umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek w łącznej kwocie 51.636,61 zł, oraz na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (DZ.U. Nr 141, poz. 1365), zwane dalej rozporządzeniem, odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 9.963,63 zł. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2017r. A.Ś. zwrócił się o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek za okres od stycznia 1999 r. do grudnia 1999 r. Na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji ustalono, że wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą w okresie od [...] grudnia 1992 r. do [...] pażdziernika 2001 r. Z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie po stronie skarżącego powstało zadłużenie, które na dzień złożenia wniosku tj. 28 sierpnia 2017 r. wynosiło 58. 575, 33 zł. Dalej organ wskazał, że skarżący pobiera rentę w wysokości brutto 1766,00 zł miesięcznie, czyli 1239,36 zł netto. Skarżący ponosi miesięcznie stałe wydatki w wysokości 378,00 zł na zakup leków oraz 440 zł z tytułu wynajmu mieszkania. Oprócz zobowiązania wobec ZUS skarżący posiada zobowiązania pieniężne wobec osób fizycznych w kwocie 8000 zł. Przeciwko skarżącemu prowadzone jest sądowe postępowanie egzekucyjne, które obecnie prowadzi do zaspakajanie należności uprzywilejowanych. Skarżący nie posiada nieruchomości, ani wartościowego majątku ruchomego. Ustalony w sprawie stan faktyczny został poddany analizie pod kontem przesłanek umorzenia należności wynikających z art. 28 ust. 2, ust. 3 i ust. 3a u.s.u.s. Stosownie do treści art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl art. 28 ust. 3 całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r. poz. 2171, 2260 i 2261 oraz z 2017 r. poz. 791); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 3a. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Organ stwierdził, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3, a tym samym nie zachodzi całkowita nieściągalność należności składkowych. Następnie organ dokonał analizy wniosku pod kontem możliwości umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia. Stosownie do treści § 3 ust. 1 rozporządzenia zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Analizując sytuację materialną i osobistą skarżącego organ wskazał, że posiada on stałe żródło dochodu, którego wysokość zapewnia mu minimum socjalne, które według obowiązujących przepisów wynosi 1094, 92 zł miesięcznie oraz minimum egzystencji, które wynosi 527,30 zł miesięcznie, skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. W ustalonych okolicznościach sprawy, zdaniem organu, skarżący winien rozważyć spłatę zadłużenia w ramach umowy ratalnej. Rozpatrując możliwość umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i polityki Społecznej z dnia31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (DZ.U. z 2003 r. Nr 141 poz. 1365) – dalej określane w skrócie jako rozporządzenie - organ stwierdził, że skarżący nie przedstawił dowodów na zaistnienie opisanych w tym przepisie okoliczności. Odnośnie umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 3 organ podniósł, że skarżący zmaga się z chorobami tj. cukrzycą, nadciśnieniem oraz schorzeniami urologicznymi, jednak pobiera stałą emeryturę, która jest niezależna od stanu zdrowia. Organ wskazał na uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umorzenia należności składkowych podnosząc jednocześnie, że opłacanie składek wraz odsetkami jest obowiązkiem wynikającym z zapisów ustawy. Od powyższej decyzji A.Ś. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym wskazał na swoją trudną sytuację zdrowotną oraz materialną uniemożliwiającą spłatę zadłużenia wobec ZUS. Decyzją z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...] Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ w całości podtrzymał stanowisko i argumentację zawarte w decyzji z dnia [...] listopada 2017 r. W ocenie Zakładu skarżący dysponuje stałym żródłem dochodu, które pozwala na zaspokojenie wszystkich jego niezbędnych potrzeb. Organ wskazał, że ograniczone możliwości finansowe nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości, sytuacja ta nie oznacza również wypełnienia przesłanki wymienionej w § 3 pkt 1 rozporządzenia. Od powyższej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2017 r. A.Ś. wniósł skargę. Wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2018 r. sygn. akt II SA/Go 154/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. uchylił zaskarżoną decyzję Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...]. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że organ nie wykazał i nie uzasadnił prezentowanego przez siebie stanowiska co do braku spełnienia w badanej sprawie przesłanki z § 3 pkt 1 rozporządzenia. Wobec bezspornych okoliczności faktycznych sprawy zadaniem organu było wykazanie, że bez narażenia na niemożność zaspokojenia niezbędnych potrzeb bytowych, sytuacja materialna skarżącego pozwala na spłatę zaległości wobec ZUS, w rozumieniu § 3 pkt 1 rozporządzenia. Z materiału dowodowego wynika, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jego dochód stanowi emerytura w wysokości brutto 1766,00 zł miesięcznie, netto - 1239,36 zł miesięcznie. Stałe, miesięczne wydatki skarżącego to czynsz zamieszkanie w wysokości 400 zł oraz wydatki związane z zakupem leków – w wysokości 378 zł. W tych okolicznościach sprawy należało wskazać możliwość spłaty zadłużenia bez narażania strony jednocześnie na niemożność zaspokojenia potrzeb bytowych o podstawowym charakterze. Sąd wskazał na stosunkowo podeszły wiek skarżącego (79 lat), jego dolegliwości zdrowotne, nadto na znaczny rozmiar zadłużenia wobec ZUS. W tej sytuacji organ winien wykazać, że realiach rozpatrywanej sprawy przesłanka z § 3 pkt 1 rozporządzenia nie została spełniona, a wobec czego brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku o umorzenie. Analizując możliwość spłaty zadłużenia organ winien mieć zawsze na uwadze stan faktyczny sprawy aktualny na datę rozstrzygania, a nie stan który przewiduje, że może mieć miejsce w przyszłości. Decyzją z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział, po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, że aktualnie skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, utrzymuje się z emerytury w wysokości 1829,12 zł brutto ( 1282, 06 zł netto - po potrąceniu komorniczym w wysokości 457, 28 zł). Strona ponosi wydatki związane z leczeniem w wysokości 400 zł oraz koszty wynajmu mieszkania w wysokości 400 zł miesięcznie. Skarżący nie posiada wartościowych ruchomości, nie jest też właścicielem nieruchomości. Analizując sprawę pod kontem przesłanek umorzenia zaległości wymienionych w § 3 rozporządzenia organ nie stwierdził podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego. Dyrektor Oddziału ZUS wskazał, że skarżący posiada stałe żródło dochodu, z którego pomimo trudnej sytuacji finansowej udało mu się zaoszczędzić środki pieniężne pozwalające na korzystanie z prywatnej służby zdrowia. W ocenie organu skarżący dysponuje dochodem, który pozwala mu na zaspokojenie wszystkich niezbędnych potrzeb, przy czym organ zauważył, że informacje podane przez skarżącego nie są zgodne ze stanem faktycznym, bowiem rozbieżności dotyczą rzeczywistego miejsca pobytu czy zamieszkania skarżącego, a co za tym idzie rzeczywistych kosztów jakie ponosi. Organ podkreślił uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umorzenia zaległości wobec ZUS oraz ustawowy obowiązek regulowania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Zdaniem organu skarżący ma możliwość spłaty zadłużenia w formie ratalnej. Od powyższej decyzji A.Ś. wniósł skargę. Skarżący wskazał, że trudna sytuacja materialna oraz zdrowotna w jakiej się znajduje, nadto na znaczny rozmiar zadłużenia uniemożliwiają mu jego spłatę. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w postępowaniu sądowym badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność ich wykładni oraz prawidłowość przyjętej procedury. Badając legalność zaskarżonego aktu, stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) zwanej p.p.s.a., sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i bierze z urzędu pod uwagę wszelkie naruszenia prawa niezależnie od treści podnoszonych w skardze zarzutów. Sąd rozstrzyga tylko w granicach danej sprawy co oznacza, że nie może oceniać innej sprawy administracyjnej niż ta, w której wniesiono skargę. Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., uwzględnienie skargi na decyzję lub postanowienie następuje w sytuacji naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit.a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W przypadku braku wskazanych uchybień, na mocy art. 151 p.p.s.a., skarga podlega natomiast oddaleniu. W niniejszej sprawie, przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oddział z dnia [...] lipca 2018 r. utrzymująca w mocy decyzję z dnia [...] listopada 2017 r. o odmowie umorzenia zaległości wobec ZUS. Wskazać przyjdzie, że rozpoznając ponowie sprawę organ działał w ramach związania wynikającego z art. 153 p.p.s.a, bowiem – jak wyżej zaznaczono - sprawa zainicjowana wnioskiem skarżącego o umorzenie zaległości wobec ZUS była już przedmiotem badania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp., który wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2018 r. sygn. akt II SA/Go 154/18 uchylił zaskarżoną decyzję odmawiającą umorzenia zaległości. Sąd stwierdził, że w okolicznościach danej sprawy, organ nie wykazał, aby bez narażania na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych skarżący A.Ś. był w stanie spłacić zaległość wobec ZUS. W myśl art. 153 p.p.s.a, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Zauważyć należy, że zaskarżona decyzja wydana została przy niezmienionym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Materialnoprawną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowią regulacje ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4 tego artykułu. Należności z tytułu składek, o czym stanowi już art. 28 w ust. 2, mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Niezależnie od przesłanek umorzenia wynikających z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. umorzenie należności jest możliwe w przypadku braku ich całkowitej nieściągalności, co wynika z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia. Stosownie do treści art. 28 ust. 3a. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Warunki umorzenia należności, o których mowa w art. 28 ust. 3a określa rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Stosownie do treści § 3 ust. 1 rozporządzenia zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Przy badaniu przesłanek z art. 28 ust. 3a ustawy w zw. z § 3 rozporządzenia, przedmiotem postępowania nie jest kwestia ustalenia, z jakich przyczyn skarżący składek nie opłacał, lecz istotna jest ocena aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej zobowiązanego, w kontekście możliwości spłaty zaległości z tytułu składek. Przyczyny powstania zaległości, zawinione czy też subiektywnie niezawinione nie zostały przewidziane, jako samodzielna przesłanka umorzenia należności (por. wyrok NSA z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt II GSK 2051/13). Przenosząc powyższe uwagi na grunt badanej sprawy należy zauważyć, że odmawiając ponownie umorzenia zaległości organ w dalszym ciągu nie wykazał, aby spłata zadłużenia nie miała wpływu na sytuację materialną i osobistą strony, w znaczeniu o jakim mowa w § 3 pkt 1 rozporządzenia, czyli przy wymogu zachowania gwarancji zabezpieczenia podstawowych potrzeb bytowych wnioskodawcy. W ocenie Sądu stanowisko organu opierające się na twierdzeniu , że zobowiązany nie wykazał, iż uregulowanie zaległych składek pozbawi go zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, jest błędne. Sytuacja materialna, osobista i zdrowotna w jakiej znajduje się skarżący jest transparentna i nie wymaga przeprowadzania dalszych wyjaśnień. Skarżący dysponuje dochodem z emerytury w wysokości 1829,12 zł brutto ( 1282, 06 zł netto - po potrąceniu komorniczym w wysokości 457, 28 zł). Strona ponosi wydatki związane z leczeniem w wysokości 400 zł oraz koszty wynajmu mieszkania w wysokości 400 zł miesięcznie. Ustalenia w zakresie stałych miesięcznych wydatków nie zostały w toku postępowania podważone. Podnieść w tym miejscu należy, że z okoliczności, iż strona przebywa często w lokalu stanowiącym własność innej osoby nie wynika jeszcze, że nie ponosi kosztów wynajmu lokalu w którym jest zameldowana. W ustalonych okolicznościach faktycznych należało zatem wskazać możliwość spłaty zadłużenia przez skarżącego, bez konieczności zwracania się strony o wsparcie do instytucji pomocy społecznej, w celu zaspokojenia potrzeb bytowych o podstawowym charakterze. Przypomnieć trzeba, że analiza powyższa winna być przeprowadzona według stanu faktycznego i prawnego na datę orzekania, a nie w oparciu o stan faktyczny, który może mieć miejsce w przyszłości. Odnosząc się do argumentacji organu zawartej w zaskarżonej decyzji, przyjdzie zauważyć, że również propozycja regulowania należności w systemie ratalnym wymaga wykazania możliwości jej realizacji, a takiej analizy w sprawie zabrakło. Podzielić należy stanowisko organu co do publicznoprawnego obowiązku regulowania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, nadto stanowisko w kwestii uznaniowego charakteru decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności. Jednak trzeba mieć również na względzie, że ustawodawca przewidział sytuacje, w których należności o tym charakterze mogą zostać umorzone, i to w sytuacjach gdy nie zachodzi całkowita ich nieściągalność. Interpretacja w.w. przepisów nie może doprowadzić do sytuacji, gdy żaden stan faktyczny nie wyczerpie ich dyspozycji. W tych okolicznościach sprawy stwierdzono, że zaskarżona decyzja wydana została bez wnikliwej analizy stanu prawnego sprawy (tj. art. 28 ust. 3a ustawy, § 3 pkt 1 rozporządzenia), która winna być przeprowadzona na tle stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy. Ponadto wskazując na możliwość spłaty w systemie ratalnym organ nie uzasadnił wystarczająco swego stanowiska, przez co uchybił normie prawnej wynikającej z art. 107 § 3 kpa. Z tych też powodów, zaskarżona decyzja, jako wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego oraz prawa procesowego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" oraz "c" p.p.s.a., podlegała uchyleniu.