II GSK 539/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosław Trzecki (spr.) Sędzia NSA Andrzej Kuba Sędzia del. WSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz po rozpoznaniu w dniu 3 czerwca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej P.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 4 grudnia 2018 r., sygn. akt II SA/Rz 936/18 w sprawie ze skargi P.P. i M.W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie z dnia 11 czerwca 2018 r. nr 1801-IOV3.4246.474.2017 w przedmiocie kary pieniężnej za urządzanie gier na automacie poza kasynem gry 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od P.P. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie 1800 (tysiąc osiemset) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z 4 grudnia 2018 r., sygn. akt II SA/Rz 936/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił skargę M.W. i P.P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie z 11 czerwca 2018 r. w przedmiocie kary pieniężnej za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry. Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy. W dniu 10 grudnia 2015 r. w trakcie kontroli przeprowadzonej przez funkcjonariuszy Urzędu Celnego w Krośnie stwierdzono, że w pomieszczeniach lokalu B. Sp. z o.o. w R. prowadzonego przez tę spółkę znajduje się automat do gier o nazwie APOLLO GAMES nr [...]. Ustalono, że H. sp. z o.o. wydzierżawiła część powierzchni lokalu i wstawiła tam ww. urządzenie. W następstwie przeprowadzonego eksperymentu stwierdzono, że gry rozgrywane na automacie spełniały kryteria określone w art. 2 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. z 2018 r. poz. 165 ze zm., dalej "u.g.h."). W toku prowadzonego postępowania ustalono ponadto, że P.P. i M.W. w ramach prowadzonej działalności gospodarczej [...] s.c. miała zawartą 2 stycznia 2015 r. umowę w zakresie obsługi urządzeń do gier rozrywkowych z J. Sp. z o.o. Na jej podstawie zleceniobiorca (wspólnicy spółki cywilnej) zobowiązani byli do: transportu urządzeń, pobierania z nich gotówki oraz prowadzenia serwisu urządzeń, usuwania awarii i uszkodzeń, pozostawania w gotowości do świadczenia tych usług na każde żądanie Spółki J.. Z tytułu świadczonych usług zleceniobiorcy przysługiwało wynagrodzenia ryczałtowe, liczone od każdego aktywowanego w danym miesiącu automatu w kwocie 200 zł brutto. W związku z powyższymi ustaleniami, Naczelnik Urzędu Celnego w Krośnie wszczął z urzędu wobec skarżących – wspólników spółki cywilnej postępowanie w sprawie wymierzenia im kary pieniężnej i następnie decyzją z 8 września 2017 r. wymierzył solidarnie skarżącym – jako wspólnikom spółki cywilnej – karę pieniężną w wysokości 12 000 zł za tytułu urządzanie gier poza kasynem gry na automacie. Decyzją z 11 czerwca 2018 r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie utrzymał w mocy powyższą decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał m.in., że skarżący wypełnili swoim zachowaniem znamiona pojęcia urządzania gier na automacie, gdyż udostępnili go do eksploatacji oraz czerpali zysk z nielegalnie urządzanych na nim gier. Umowa łącząca spółkę cywilną [...] s.c. z J. Sp. z o.o. była elementem szerszego przedsięwzięcia, w ramach którego H. Sp. z o.o. udostępniała graczom należące do siebie automaty do gier (w tym ten będący przedmiotem sporu), a J. Sp. z o.o. odpowiedzialna była za logistyczną stronę przedsięwzięcia, korzystając przy tym z usług spółki cywilnej [...] s.c. na podstawie zawartej 2 stycznia 2015 r. umowy w zakresie obsługi urządzeń do gier rozrywkowych. Z tytułu świadczonych usług przysługiwało jej wynagrodzenie ryczałtowe. Jak zauważył organ, poprzez łączące ww. podmioty umowy stworzyli oni mechanizm, którego sprawne funkcjonowanie uzależnione było od każdego z tych podmiotów. M.W. i P.P. jako wspólnicy spółki cywilnej stanowili istotny element tego mechanizmu, a świadczone przez nich usługi miały zapewniać ciągłość jego funkcjonowania. Sprawna dystrybucja automatów do gier, zapewnienie obsługi serwisowej urządzeń oraz przepływu uzyskanych z gier środków były niezbędne dla sukcesu przedsięwzięcia. W ocenie tego organu, skarżący mieli świadomość nielegalności przedsięwzięcia, na co wskazuje załącznik nr 4 do umowy, zawierający instrukcję postępowania podczas kontroli. W postępowaniu ustalono, że właściciel automatu nie posiadał koncesji na prowadzenie kasyna gry w lokalach do których zostały one wstawione, a automaty nie posiadały wymaganej prawem rejestracji. Sąd pierwszej instancji oddalił skargę na powyższą decyzję. Wskazał, że podziela stanowisko organu odwoławczego, który stwierdził, że z uwagi na brak zdolności prawnej, zwłaszcza na gruncie przepisów u.g.h., spółka cywilna nie była stroną postępowania w sprawie wymierzenia kary pieniężnej, z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry. Postępowanie to od początku prowadzone było w stosunku do skarżących – osób fizycznych i zakończyło się wymierzeniem im solidarnie kary pieniężnej, jako osobom fizycznym – wspólnikom spółki cywilnej. W tej sytuacji przekształcenie spółki cywilnej w spółkę jawną pozostało bez wpływu na stronę procesową rozpatrywanej sprawy. Skoro więc spółka cywilna nie miała zdolności prawnej na gruncie prawa administracyjnego, nie mogła zostać na nią nałożona kara, na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Kara ta została prawidłowo nałożona na wspólników i to oni byli stronami prowadzonego w tym przedmiocie postępowania. Ponadto, Sąd pierwszej instancji podzielił stanowisko rozstrzygających niniejszą sprawę organów, że skarżący stanowili istotny element mechanizmu polegającego na organizowaniu gier na automatach. Na podstawie zawartej umowy świadczyli usługi na rzecz spółki z o.o., która odpowiadała za logistyczną stronę przedsięwzięcia, w ramach którego, właściciel automatów udostępnił graczom automaty do gier. Rola skarżących polegała na świadczeniu usług w zakresie dystrybucji urządzeń do gry i zapewnienia sprawnego ich działania wynagrodzeniem ryczałtowym, liczonym od każdego aktywnego w danym miesiącu automatu. Bez ich udziału w przedsięwzięciu proces urządzania gier nie byłby możliwy. W tej sytuacji więc, nawet działalnie na zlecenie J. nie pozwala na wyłączenie odpowiedzialności skarżących, którzy, jak wynika z zawartej przez nich umowy, a w szczególności załącznika do niej, mieli pełną świadomość, co do tego, że aktywnie uczestniczą w nielegalnym przedsięwzięciu. Mimo to podjęli się uczestnictwa w nim, we współpracy z innymi jego uczestnikami, realizując niezwykle istotny fragment tej działalności, odnoszący się do faktycznie realizowanych czynności. Mając to na względzie, Sąd pierwszej instancji uznał, że nie sposób jest pominąć ich udziału w przedsięwzięciu, jedynie w oparciu o formalną podstawę nawiązania współpracy z pozostałymi wspólnikami, jaką stanowiła umowa zlecenia. Istotą tej umowy, niezależnie od jej nazwy, było bowiem podjęcie współpracy z pozostałymi podmiotami, których działanie łącznie składało się na efekt w postaci stworzenia warunków umożliwiających zainteresowanym osobom korzystanie z gier na automatach poza kasynem gry. Zakres obowiązków skarżących nie ograniczał się więc do samego świadczenia usług serwisowych. Słusznie zatem w ocenie Sądu pierwszej instancji skarżących uznano za "urządzających" gry na automatach, w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Skargę kasacyjną wnieśli skarżący, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając: I. na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329; dalej "p.p.s.a."), naruszenie przepisów postępowania, którym uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, a in concreto naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a w zw. z art. 247 § 1 pkt 5 o.p. i art. 194 § 1 o.p. polegające na nieuwzględnieniu skargi i uznanie za prawidłowe decyzji organów pierwszej i drugiej instancji, przy całkowitym uchybieniu art. 3 § 1 w zw. z art. 135 p.p.s.a., poprzez uznanie za prawidłowe skierowanie decyzji, do osób, które dzień wydania decyzji w obu instancjach nie były stroną w sprawie, tj. poprzez legalności decyzji administracyjnej będącej przedmiotem skargi oraz akceptację nieważności decyzji poprzez zlekceważenie postanowienia Sądu Rejonowego w Rzeszowie Wydział XII Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego z [...] grudnia 2016 r. pod sygn. [...], na mocy którego doszło do zmiany formy prawnej prowadzonej działalności gospodarczej, a nie powstania nowego podmiotu, co sugerował WSA w Rzeszowie, co więcej w sprawach tych nie badano udziału osobowego (np. skarżąca W. nigdzie nie jest wzmiankowana jako osoba biorąca udział w procederze), II. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a, naruszenie przepisów prawa materialnego, a in concreto naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 89 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 u.g.h. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na: - oddaleniu skargi bez wskazania definicji legalnej pojęcia "urządzający", co stanowi zaprzeczenie wszelkim wartościom konstytucyjnym – takie postępowanie może powodować dowolność w zakresie karania, co jest sprzeczne z zasadą państwa prawa. Z natury prawa nałożenie sankcji winno być precyzyjnie określone, tak aby obywatel wiedział ze źródeł prawa, co mu grozi i za co. Należy też zważyć, że w dacie orzekania przez WSA w Rzeszowie obowiązywała już ustawa Prawo przedsiębiorców, która w art. 8 potwierdzała obowiązującą regułę wykładni "co nie jest prawem zabronione, jest dozwolone", a w art. 11 nakazywała przyjazną interpretację przepisów. W tym stanie rzeczy przyjęta wykładnia rozszerzająca była niedopuszczalna; - oddaleniu skargi w sytuacji, gdy z materiału dowodowego wynika, że skarżący jako podmiot zależny świadczył usługi na rzecz podmiotu zajmującego się całkowicie urządzaniem gier hazardowych, ergo nie mieścił się w definicji "urządzającego"; - zignorowania załączonych do skargi wyroków karnych, gdzie Sądy karne dokonały wykładni pojęcia "urządzający" i uznały, że skarżący nie są takowymi w rozumieniu art. 89 u.g.h., tym samym wywód WSA w Rzeszowie na str. 11 uzasadnienia godzi w system prawa, poprzez naruszenie art. 189b k.p.a. w zw. z art. 1 pkt 5 k.p.a i w zw. z art. 8, 10 ust. 1 oraz art. 11 ust. 1 ustawy Prawo przedsiębiorców; - wewnętrzną sprzeczność logiczną, polegającą na oderwaniu odpowiedzialności administracyjnej od spółki cywilnej, na rzecz odpowiedzialności osobowej, bez wskazania konkretnych czynności, które wykonywali skarżący (np. p. W. nie wykonywała żadnych czynności związanych z zarzucanym czynem) co spowodowało w konsekwencji orzeczenie przez WSA w Rzeszowie contra legem. Podnosząc te zarzuty skarżący wnieśli o rozpoznanie sprawy na rozprawie, uchylenie zaskarżonego wyroku WSA w Rzeszowie w całości oraz orzeczenie, że w przedmiotowej sprawie skarżącym nie można wymierzyć kary administracyjnej wskazanej w zaskarżonych decyzjach, a także zasądzenie kosztów procesu oraz zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Postanowieniem z 25 czerwca 2019 r., sygn. akt II GSK 539/19, NSA odrzucił skargę kasacyjną M.W., ponieważ nie złożyła ona wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie miała usprawiedliwionych podstaw. W szczególności należy podkreślić, że zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec takich regulacji poza sporem winna pozostawać okoliczność, iż wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, a uzasadnione jest odniesienie się do poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Z treści skargi kasacyjnej wynika, że skarżący odwołuje się do obu podstaw kasacyjnych określonych w art. 174 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a., a to oznacza, że stawia Sądowi pierwszej instancji zarzuty dotyczące zarówno naruszenia prawa materialnego jak i zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania. Przed przystąpieniem do rozpoznania zarzutów skargi kasacyjnej, wskazać należy, że istota sporu prawnego w rozpatrywanej sprawie dotyczy kwestii prawidłowości stanowiska Sądu pierwszej instancji, który kontrolując zgodność z prawem decyzji Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie, utrzymującej w mocy decyzję Naczelnika Podkarpackiego Urzędu Celno-Skarbowego w Przemyślu w przedmiocie wymierzenia solidarnie wspólnikom byłej spółki cywilnej [...] tj. M.W. i P.P. kary pieniężnej w wysokości 12 000 zł z tytułu urządzania gier na automacie poza kasynem gry, stwierdził, że jest ona zgodna z prawem. Przechodząc do oceny zarzutów skargi kasacyjnej, w pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu z punktu I petitum skargi kasacyjnym, którego istota dotyczy konsekwencji przekształcenia spółki cywilnej skarżących w spółkę jawną. Autor skargi kasacyjnej podnosi bowiem, że w rozpoznanej sprawie stroną postępowania i adresatem rozstrzygnięć w sprawie wymierzenia kar za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry nie powinni być skarżący, ale spółka jawna powstała z przekształcenia na mocy art.26 § 5 k.s.h. spółki cywilnej. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w sprawie stanowiska tego nie podziela. Zgodnie z art. 26 § 4 k.s.h. spółka, o której mowa w art. 860 k.c. (spółka cywilna), może być przekształcona w spółkę jawną, a stosownie do § 5 z chwilą wpisu do rejestru spółka przekształcona staje się spółką jawną. Spółce tej przysługują wszystkie prawa i obowiązki stanowiące majątek wspólny wspólników. Stosownie do mającego odpowiednie zastosowanie przepisu art. 553 § 2 i 3 k.s.h. spółka przekształcona pozostaje podmiotem w szczególności zezwoleń, koncesji oraz ulg, które zostały przyznane spółce przed jej przekształceniem, chyba że ustawa lub decyzja o udzieleniu zezwolenia, koncesji albo ulgi stanowi inaczej, a wspólnicy spółki przekształcanej uczestniczący w przekształceniu stają się z dniem przekształcenia wspólnikami spółki przekształconej. W rozpoznanej sprawie mamy do czynienia z sytuacją wymierzenia kar pieniężnych osobom fizycznym, które prowadziły działalność w formie spółki cywilnej i którym przypisano odpowiedzialność za delikt z art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Orzeczone kary nie stanowią jednak majątku wspólnego wspólników, ani też zezwoleń, koncesji oraz ulg, o których mowa w art. 553 § 2 k.s.h., dlatego przekształcenie spółki cywilnej w spółkę jawną nie spowodowało przejścia obowiązku zapłacenia kar na powstałą w wyniku przekształcenia spółkę jawną. W konsekwencji spółka jawna nie mogła stać się stroną postępowania administracyjnego prowadzonego w przedmiocie nałożenia kary na osoby fizyczne będące wspólnikami spółki cywilnej. Zwłaszcza, gdy w tym kontekście podkreślić również, że spółka cywilna, która jest umownym stosunkiem cywilnoprawnym o charakterze obligacyjnym, na mocy którego wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego poprzez działanie w sposób oznaczony, co do zasady nie może być podmiotem praw i obowiązków, a w ustawie o grach hazardowych brak jest unormowań, na podstawie których można byłoby konstruować odrębną i samoistną podmiotowość spółki cywilnej dla celów tej ustawy, w tym kształtujących odpowiedzialność za delikt administracyjny z art. 89 tej ustawy. Źródłem zaś odpowiedzialności, o której mowa w przywołanym przepisie prawa są okoliczności natury obiektywnej, tj. naruszenie przez osoby fizyczne (wspólników spółki cywilnej) warunków urządzania gier na automatach w rozumieniu ustawy o grach hazardowych. Za brakiem następstwa prawnego w odniesieniu do obowiązku obciążenia karą pieniężną przemawia więc również charakter prawny tego obowiązku, gdyż jest to sankcja administracyjna za naruszenie zakazów przewidzianych w przywołanej ustawie, która może być stosowana (wyłącznie) wobec podmiotów naruszających sankcjonowane przepisy ustawy o grach hazardowych, a o zasadności tego stanowiska – w korespondencji do argumentów prezentowanych w odniesieniu do pierwszej spośród omówionych kwestii spornych – trzeba wnioskować również na tej podstawie, że przecież zasady odpowiedzialności, o której mowa w przywołanym przepisie prawa – tak jak zresztą każdej innej – muszą być stosowane według stanu faktycznego i prawnego z daty zaistnienia deliktu administracyjnego (czynu), za który odpowiedzialność ta może być przypisana i egzekwowana (por. w tej mierze również wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego np. z dnia: 18 grudnia 2019 r., sygn. akt II GSK 1089/18; 23 sierpnia 2018 r., sygn. akt II GSK 1066/18; 27 listopada 2018 r., sygn. akt II GSK 1540/18). Przechodząc do oceny drugiego z zarzutów skargi kasacyjnej na wstępie zaznaczyć należy, że stan prawny rozpatrywanej sprawy kształtują przepisy ustawy o grach hazardowych w brzmieniu poprzedzającym wejście w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o grach hazardowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 88). W myśl art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. (w brzmieniu mającym zastosowanie w sprawie) karze pieniężnej podlega urządzający gry na automatach poza kasynem gry. Sama ustawa o grach hazardowych nie zawiera legalnej definicji "urządzającego gry", jednak posługuje się tym określeniem w wielu przepisach, z których można wywnioskować zakres treściowy tego pojęcia. Na ich podstawie przyjąć należy, że "urządzanie gier hazardowych na automatach" to ogół czynności i działań stanowiących zaplecze logistyczne dla umożliwienia realizowania w praktyce działalności w zakresie gier hazardowych, a w szczególności: udostępnienie potencjalnym graczom automatów do gier, zorganizowanie i pozyskanie odpowiedniego miejsca na zamontowanie urządzeń, przystosowanie go do danego rodzaju działalności, umożliwienie dostępu do takiego miejsca nieograniczonej ilości graczy, utrzymywanie automatów w stanie stałej aktywności, umożliwiającej ich sprawne funkcjonowanie, wypłacanie wygranych, obsługa urządzeń, zatrudnienie i odpowiednie przeszkolenie personelu, zapewniające graczom możliwość uczestniczenia w grze. Nie budzi wątpliwości Naczelnego Sadu Administracyjnego, że dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena ustaleń faktycznych w rozpoznanej sprawie pozwalała na prawidłowe zastosowanie wobec skarżących art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji oraz orzekających w niniejszej sprawie organów, że skarżący stanowili istotny element mechanizmu polegającego na organizowaniu gier na automatach. Na podstawie umowy z 2 stycznia 2015 r. świadczyli usługi na rzecz spółki z o.o., która odpowiadała za logistyczną stronę przedsięwzięcia, w ramach którego, właściciel automatów udostępnił graczom automaty do gier. Rola skarżących polegała na świadczeniu usług w zakresie dystrybucji urządzeń do gry i zapewnienia sprawnego ich działania w tym pobierania z nich gotówki oraz przekazywania jej zleceniodawcy, za wynagrodzeniem ryczałtowym liczonym od każdego aktywnego w danym miesiącu automatu w kwocie 200 zł brutto. Mając na uwadze przedstawione wyżej, a niekwestionowane rozumienie "urządzania gier" – w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego – dokonana przez organy i zaakceptowana przez Sąd pierwszej instancji, subsumcja zachowania skarżącego pod regulację wynikającą z art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., jest prawidłowa, gdyż ogół ustaleń dotyczących roli skarżących w organizowaniu przedsięwzięcia hazardowego pozwalał na przyjęcie, że byli oni urządzającymi gry w rozumieniu u.g.h. a tym samym stali się podmiotami podlegającymi karze, stosownie do art. 89 ust. 1 pkt. 2 u.g.h. W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny uznał za niezasadny zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego sformułowany w punkcie II petitum skargi kasacyjnej. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a i § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265). Przy obliczaniu kosztów postępowania kasacyjnego NSA uwzględnił, że pełnomocnik organu, który występował przed Sądem pierwszej instancji, sporządził w terminie określonym w art. 179 p.p.s.a. odpowiedź na skargę kasacyjną.