I SA/Rz 889/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Grzegorz Panek Sędziowie WSA Kazimierz Włoch /spr./ WSA Piotr Popek Protokolant ref. Anna Kotowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi J.W. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości składkowo-odsetkowych z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników za okres od III kwartału 2008 do II kwartału 2015 roku 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie wynagrodzenie adwokatowi [...] w kwocie 590,40 (pięćset dziewięćdziesiąt i 40/100) złotych, w tym podatek od towarów i usług w kwocie 110,40 (sto dziesięć i 40/100) złotych, za pomoc prawną udzieloną z urzędu. Przedmiotem skargi J. W. (dalej: zobowiązana, skarżąca) jest decyzja z dnia [...] maja 2018 r. nr [...], którą Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: Prezes KRUS): 1. uchylił decyzję z dnia [...] lipca 2017 r., znak [...] w części dotyczącej odmowy umorzenia skarżącej należności stanowiących część zaległości składkowo - odsetkowych na ubezpieczenie społeczne rolników w łącznej kwocie 4.852,00 zł. i umorzył zaległość w kwocie 4.852,00 zł za okres od IV kwartału 2012 r. do II kwartału 2015 r. 2. utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lipca 2017r., znak [...] w części dotyczącej odmowy umorzenia pozostałych zaległości składkowo - odsetkowych na ubezpieczenie społeczne rolników w łącznej kwocie 8.348,63 zł za okres od III kwartału 2008 r. do III kwartału 2012 r. Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia 24 kwietnia 2017 r. zobowiązana zwróciła się do Prezesa KRUS o umorzenie zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Zobowiązana wskazała, że jest spadkobiercą ustawowym zmarłego brata i podała, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej oraz że z powodu wydatków na leczenie i naukę syna musiała wziąć kredyt. Decyzją z dnia [...] lipca 2017r., opisaną na wstępie, Prezes KRUS odmówił umorzenia składek i odsetek za zwłokę z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników za okres od III kwartału 2008r. do II kwartału 2015r. w kwocie 13.200,63 zł, stwierdzając, że w sprawie brak jest przesłanek i okoliczności uzasadniających umorzenie należności. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem zobowiązana złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy powołując się przede wszystkim na trudną sytuację finansową i życiową. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] Prezes KRUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, podtrzymując stanowisko o istnieniu potencjalnej możliwości spłaty przez zobowiązaną zadłużenia wobec KRUS. Na powyższą decyzję zobowiązana złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, który wyrokiem z dnia 12 grudnia 2017 r. I SA/Rz 711/17 uchylił zaskarżoną decyzję. Prezes KRUS po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] maja 2018 r. nr [...]: 1. uchylił decyzję z dnia [...] lipca 2017 r., nr [...] w części dotyczącej odmowy umorzenia należności stanowiących część zaległości składkowo - odsetkowych na ubezpieczenie społeczne rolników w łącznej kwocie 4.852,00 zł. i umorzył zaległość w kwocie 4.852,00 zł za okres od IV kwartału 2012 r. do II kwartału 2015 r., 2. utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lipca 2017r., znak [...] w części dotyczącej odmowy umorzenia pozostałych zaległości składkowo - odsetkowych na ubezpieczenie społeczne rolników w łącznej kwocie 8.348,63 zł za okres od III kwartału 2008 r. do III kwartału 2012 r. Organ wskazał, że zobowiązana jest spadkobiercą ustawowym po zmarłym bracie A. P., który podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolniczemu w związku z powadzeniem działalności rolniczej w gospodarstwie rolnym. Wobec zobowiązanej została wydana decyzja w sprawie jej odpowiedzialności jako spadkobiercy za zaległości z tytułu składek i odsetek na ubezpieczenie społeczne rolników za zmarłego brata. Organ ustalił, że zobowiązana mieszka wraz z dwoma dorosłymi synami. Jeden z synów figuruje w rejestrze dla bezrobotnych z prawem do zasiłku. Jedynym źródłem dochodu zobowiązanej jest jej świadczenie emerytalne w kwocie 772 zł. Gospodarstwo rolne zobowiązanej o pow. 1,99 ha jest użytkowane przez sąsiada, zobowiązana nie posiada maszyn rolniczych, ani nie pobiera dopłat z ARiMR. Zobowiązana spłaca raty pożyczek w bankach, korzysta ze środków pomocy społecznej w postaci zasiłków celowych na żywność w kwocie ok. 190 zł miesięcznie. Oceniając sytuację materialno-bytową zobowiązanej Prezes KRUS stwierdził, że jest ona trudna z uwagi na wielość zobowiązań finansowych oraz liczne schorzenia zobowiązanej i jej syna. Jednakże, jak ustalono w postępowaniu, zobowiązana otrzymała w spadku ½ udziału we współwłasności nieruchomości o powierzchni ok. 1,50 ha, w części zabudowanej, o wartości ok. 37.716,00 zł, a zatem aktywa otrzymane w spadku znacznie przewyższają pasywa - głównie zaległości wobec KRUS. Organ podkreślił, że na skutek dzierżawy gospodarstwa rolnego obcej osobie skarżąca pozbawia się możliwości otrzymywania dopłat unijnych do gruntów rolnych, a więc sama w ten sposób pogarsza swoje możliwości płatnicze. Ponadto organ wskazał, że przedmiotowe zadłużenie jest wynikiem zaniedbania obowiązku opłacania składek, w gospodarstwie nie wystąpiły żadne zdarzenia losowe, które miałyby bezpośrednio wpływ na pogorszenie możliwości płatniczych. Zadłużenie zostało częściowo zabezpieczone hipotecznie oraz objęte postępowaniem egzekucyjnym, a pobierane przez zobowiązaną świadczenie emerytalne powoduje, że należności nie są trwale nieściągalne. Organ podkreślił, że zobowiązana wraz z synem leczą się w publicznej placówce ochrony zdrowia, gdzie leczenie jest bezpłatne. Reasumując organ stwierdził, że w przedmiotowej sprawie ważny interes płatnika przemawia za umorzeniem części zaległości składkowo - odsetkowych na ubezpieczenie społeczne rolników nie objętej zabezpieczeniem hipotecznym i postępowaniem egzekucyjnym w łącznej kwocie 4.852,00 zł. Jednocześnie organ uznał, że nie jest spełniona przesłanka umorzeniem pozostałych należności. W ocenie organu, istnieje potencjalna możliwość spłaty przez zobowiązaną pozostałej kwoty zadłużenia w formie dogodnych rat lub w postaci spieniężenia przedmiotu spadku i uregulowania zadłużenia z uwagi na to, że zobowiązana posiada małe bieżące dochody, a także majątek, którego wartość pozwala na zapłatę zaległych składek. Organ wskazał, że z brzmienia art. 41a ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2016r., poz. 277 ze zm. – dalej: u.s.r.), wynika, że nie każdy wniosek zobowiązanego musi być rozpatrzony pozytywnie, gdyż decyzje w tym przedmiocie powinny być uzasadnione istnieniem istotnych przesłanek wskazujących, np. na całkowitą nieściągalność zadłużenia, która zachodzi m.in. w przypadku braku majątku. Zobowiązana nie zgodziła się z wyżej opisaną decyzją organu z dnia [...] maja 2018 r. i wniosła na nią skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie domagając się uchylenia zaskarżonej części decyzji (tj. pkt 2) jako naruszającej prawo i umorzenia w całości zaległych składek i odsetek w pozostałej do zapłaty kwocie 8.348,63 zł, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej części decyzji (tj. pkt 2) i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: 1. naruszenie art. 41 a ust. 1 pkt 1 u.s.r. poprzez błędną jego wykładnię i w konsekwencji przyjęcie, iż nie została spełniona przesłanka braku możliwości płatniczych skarżącej, a jej stan majątkowy nie przemawia jednoznacznie za umorzeniem składek. 2. naruszenie art. 41a ust 1 pkt 1 u.s.r. poprzez nierozważenie wszystkich okoliczności sprawy w szczególności w kontekście ważnego interesu skarżącej i w konsekwencji nieuwzględnienie ważnego interesu strony przy wydawaniu zaskarżonej decyzji. 3. naruszenie art. 7 kpa w zw. z art. 77 kpa w zw. z art. 80 kpa w zw. z art. 107 kpa poprzez niezebranie całego materiału dowodowego, niewyczerpujące rozpatrzenie zebranego materiału oraz nieuwzględnienie wszystkich okoliczności sprawy co w konsekwencji spowodowało utrzymanie decyzji z dnia [...] lipca 2017 r. w części dotyczącej kwoty 8.348,63 zł. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, gdyż utrzymuje siebie i rodzinę ze świadczenia emerytalnego, które po potrąceniu wymaganych zobowiązań wynosi 770 zł oraz świadczenia pieniężnego na zakup posiłków w wysokości 190 zł miesięcznie. Wskazała, że majątek jakim dysponuje nie przedstawia znaczącej wartości, gdyż zarówno dom w którym zamieszkuje jak i ten otrzymany w drodze postepowania spadkowego znajdują się w fatalnym stanie technicznym wymagających dużych nakładów finansowych. Podniosła, że wartość jej nieruchomości rolnych jest znacznie niższa niż wycenił organ. Zarzuciła, że organ nie wziął pod uwagę jej licznych zobowiązań, które wynoszą 13.060,00 zł. Takiej bowiem kwoty domagają się wierzyciele w postepowaniu egzekucyjnym. Wyjaśniła, że zobowiązanie to wynika z zaciągnięcia krótkoterminowych i wysokoprocentowych pożyczek zaciągniętych na bieżące utrzymanie w tym żywność, odzież, opał, zakup lekarstw. Ponadto wskazała, że oprócz wyżej wskazanego zadłużenia, które znajduje się obecnie na etapie egzekucji komorniczej posiada również zobowiązania w innym banku na kwotę 9.000 zł. Zarzuciła, że organ nie przeprowadził kompleksowo postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia jej sytuacji życiowej. Wskazała, że obecnie nie jest w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb swoich i synów. Podkreśliła, że ze względu na zły stan zdrowia nie jest w stanie uprawiać gruntu i pracować w gospodarstwie rolnym. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz.U. z 2017 r. poz. 2188 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz.1302 ze zm.), określanej dalej jako "p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym – co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a.), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. "b"), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. "c"). Analiza procesu decyzyjnego Prezesa KRUS wskazuje, że narusza on przepisy postępowania (art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego – j.t. Dz.U. z 2017 poz.1257 ze zm. – dalej "K.p.a.") w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, co uzasadnia wyeliminowanie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Skarga okazała się tym samym skuteczna. Przedmiotem sporu jest rozstrzygnięcie podjęte w warunkach art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. Zgodnie z powołaną regulacją Prezes KRUS lub upoważniony przez niego pracownik, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. Użyty w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. zwrot "może" oznacza, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia działa w ramach uznania administracyjnego. W przypadku stwierdzenia przesłanki może zatem wniosek uwzględnić lub odmówić jego uwzględnienia, ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Zaznaczyć jednak trzeba, że wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy (art. 7 K.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.), zaś uzasadnienie decyzji winno spełniać wymogi określone w art. 107 § 3 K.p.a. W każdym przypadku organ zobligowany jest do wnikliwej oceny stanu faktycznego z perspektywy określonych w przepisach przesłanek. Ocena taka, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Treść zawarta w uzasadnieniu decyzji ma bowiem zasadnicze znaczenie przy ocenie jej prawidłowości, realizowanej w administracyjnym toku instancji, a następnie w ramach kontroli sądowej. Kontrolując wydane w danej sprawie decyzje Sąd ocenia sposób przeprowadzenia postępowania w sprawie, w szczególności, czy organ w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, respektując treść zasady prawdy obiektywnej, czy uwzględnił wszystkie okoliczności danej sprawy, umożliwił stronie czynny udział w postępowaniu a końcowo, czy uzasadnił należycie wydane w sprawie rozstrzygnięcie. Do przestrzegania tych zasad prowadzenia postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej jest zobowiązany na mocy art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. Rozstrzygnięcie podjęte w ramach uznania wymaga więc od organu poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), tj. przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.). Zakres okoliczności, jakie organ powinien ustalić i materiału dowodowego, jaki powinien zgromadzić, jest zdeterminowany treścią przesłanek umorzenia należności, o których mowa w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. Z brzmienia tego przepisu wynika, że przesłankami warunkującymi umorzenie należności jest złożenie w tym zakresie stosownego wniosku i zaistnienie ważnego interesu zainteresowanego. Organ powinien przy tym uwzględnić, z jednej strony możliwości płatnicze wnioskodawcy, a z drugiej, stan finansów funduszu emerytalno - rentowego. Pojęcie ważnego interesu zainteresowanego nie zostało przez ustawodawcę ściśle zdefiniowane, dlatego też o tym, czy w sprawie zachodzi ważny interes zainteresowanego decydują różnorakie czynniki. O jego zaistnieniu świadczyć może zarówno trudna sytuacja finansowa, majątkowa, osobista, czy zdrowotna zobowiązanego, jak i wystąpienie zdarzeń nadzwyczajnych (takich jak klęska żywiołowa, niezawiniona utrata możliwości zarobkowania, choroba lub ciężkie kalectwo), które zaburzyły w istotny sposób codzienne funkcjonowanie strony, w tym negatywnie wpłynęły na stan środków przeznaczonych na zwykłe utrzymanie. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację ubezpieczonego istnieje wtedy, gdy pomiędzy jego sytuacją materialną a obowiązkiem zapłaty należności zachodzi związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 8 października 2015r., sygn. akt I SA/Ke 446/15, dost. CBOiS). Poddając kontroli zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził, że narusza ona przepisy art. 7, art. 77 § 1 i 107 § 3 K.p.a., gdyż nie została poprzedzona prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, a ponadto decyzja ta nie zawiera wyczerpującego uzasadnienia. Organ rentowy powinien wyjaśnić jaka jest rzeczywista możliwość spłaty zadłużenia. Szczegółowe ustalenia w tym względzie są niezbędne do oceny realnej możliwości spłaty przez Skarżącą zaległych składek i istnienia przesłanki umorzenia należności, czyli ważnego interesu zobowiązanego. Jeśli bowiem okaże się, że zapłata składek mogłaby spowodować niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych skarżącej i jej rodziny, to niewątpliwie taki ważny interes wystąpi. Oceny istnienia przesłanek umorzenia nie należy zawężać wyłącznie do wystąpienia nadzwyczajnych zdarzeń o charakterze losowym, ponieważ treść art. 41 a ust.1 pkt 1 u.s.r. wskazuje na obowiązek kierowania się ważnym interesem zobowiązanego i uwzględniania możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stanu funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Z okoliczności podanych przez skarżącą we wniosku wynika, że znajduje się ona w trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej, zatem organ rentowy powinien rozważyć, czy spłata przedmiotowego zadłużenia, bądź jego egzekucja z majątku zobowiązanej, nie spowoduje niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, skoro – jak ustalono w postępowaniu skarżąca korzysta ze środków pomocy społecznej w postaci zasiłków celowych. Podkreślenia wymaga, że w odniesieniu do decyzji o charakterze uznaniowym, szczególnie istotne jest należyte uzasadnienie przez organ swojego stanowiska, które powinno być logiczne, spójne i znajdować oparcie w zebranym materiale dowodowym. Uzasadnienie takiej decyzji, powinno zawierać wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej zobowiązanego, jego zdolności płatniczych przy uwzględnieniu dochodów i niezbędnych wydatków oraz rozważenie wpływu egzekucji konkretnej kwoty należności na sytuację życiową zobowiązanego, w tym przede wszystkim na jego zdolność do utrzymania. Okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości. Konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej strony z wysokością zaległej należności i wskazanie dochodów, które zdaniem organu - byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. W ocenie Sądu uzasadnienie zaskarżonej decyzji wymogów tych nie spełnia. Rozpatrując ponownie sprawę organ winien wyeliminować wszystkie wskazane przez Sąd wadliwości. Mając powyższe na względzie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.