II SA/Wa 1345/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz, Asesor WSA Karolina Kisielewicz (spr.), Protokolant starszy specjalista Bogumiła Kobierska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi W. O. i małoletniego J. O. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. W. O. i małoletni J. O. - reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego M. O., zaskarżyli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] maja 2018 r. (znak: [...]) utrzymującą w mocy decyzję tego organu z [...] marca 2018 r. (znak: [...]) o odmowie przyznania skarżącym renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu A. O. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS wyjaśnił, że według art. 83 ustawy z 7 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.), renta rodzinna po zmarłym w drodze wyjątku może być przyznana jeżeli wnioskodawca : 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2) nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, wskutek szczególnych okoliczności, 3) nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność da pracy lub wiek, 4) nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ dodał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej oraz przyczyny z powodu których osoba zmarła nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Renta w drodze wyjątku po zmarłym może być przyznana, gdy organ ustali, że przyczyny dla których dana osoba nie pracowała są szczególne, wyjątkowe, nadzwyczajne, od niej niezależne. Trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania renty w drodze wyjątku. Prezes ZUS wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Organ stwierdził, że na przestrzeni 45 lat życia ojca dzieci, udokumentowano jedynie 14 lat, 10 miesięcy, 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym w ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed dniem jego śmierci (w dniu [...] października 2017 r.), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 2 miesiące i 10 dni okresów składkowych. A. O. w okresach od [...] lipca 1996 do [...] września 1997 r., od [...] lipca 2006 do [...] lipca 2008 r., od [...] września 2008 r. do [...] września 2015 r. oraz od [...] listopada 2015 r. do dnia śmieci nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, emerytalne i rentowe, przy czym w tych okresach nie był całkowicie niezdolny do pracy. A. O. pracował dorywczo, nie odprowadzając składek na ubezpieczenie społeczne. Organ dodał, że za szczególną okoliczność która uniemożliwia ojcu dzieci kontynuowanie zatrudnienia, nie można uznać, podnoszonej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, dobrowolnej rezygnacji z zatrudnienia na rzecz opieki nad dzieckiem oraz żoną. W konkluzji Prezes ZUS stwierdził, że decyzja z [...] marca 2018 r. (znak: [...]) o odmowie przyznania skarżącym renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu A. O. nie narusza prawa. W skardze do Sądu na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] maja 2018 r. skarżący zarzucili, że została ona wydana z naruszeniem art. 82 ust. 1 ustawy i wnieśli o zmianę tej decyzji i przyznanie renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu skargi podali m. in., że "w sprawie istnieją szczególne okoliczności, które uniemożliwiały zmarłemu ojcu dzieci podjęcie pracy zarobkowej i kontynuowanie ubezpieczenia społecznego". Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Organ zauważył, że we wniosku o przyznanie renty w drodze wyjątku M. O. oświadczyła, że jej mąż pracował dorywczo, z druku ZUS Rp-15 wynika, że "także mogły to być pobyty w zakładach karnych". We wniosku o ponowne rozparzenie sprawy podniosła natomiast, że jej mąż musiał sprawować osobista opiekę nad nią i synem i dlatego nie mógł pracować. W świetle tego nie ma podstaw do przyjęcia, że w rozpatrywanej sprawie nie uwzględniono szczególnych okoliczności braku ubezpieczenia A. O. W piśmie z [...] września 2018 r. M. O. podtrzymała zarzuty skargi i podniosła, że jej mąż przebywał od [...] lutego 2001 do [...] lutego 2012 r. i od [...] marca do lipca 2015 r. przebywał w zakładach karnych, niemniej nie będąc pozbawiony wolności próbował podejmować zatrudnienie, ale ze względu na stan zdrowia członków rodziny były to tylko kilkudniowe prace . Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zaskarżona przez W. O. i J. O. decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] maja 2018 r. o odmowie przyznania skarżącym renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu A. O. nie narusza prawa i dlatego skarga podlega oddaleniu. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Należy podkreślić, że sama, nawet najtrudniejsza, sytuacja materialna danej osoby nie jest podstawą przyznania świadczeń w drodze wyjątku (wyrok NSA w Warszawie z 12 marca 2002 r., II SA 2955/01, LEX nr 83734 oraz wyrok NSA z 25 lipca 2012 r., I OSK 878/12, LEX nr 1225540). Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, stąd też w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcom. Należy dodać, że decyzja o przyznaniu świadczenia w trybie wyjątku jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. W rozpoznawanej sprawie organ odmówił wnioskodawcom przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu A. O., ponieważ stwierdził, że nie wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez zmarłego ojca dzieci uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa. Jako okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 7 marca 2001 r., II SA 3191/00, LEX nr 53784). Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 października 2000 r., II SA 954/00, LEX nr 53788, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 15 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2176/13). Z niespornych okoliczności faktycznych sprawy wynika, że na przestrzeni 45 lat życia ojca dzieci, tj. do dnia śmierci udokumentowano 14 lat, 10 miesięcy, 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym w ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed dniem jego śmierci (w dniu [...] października 2017 r.), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 2 miesiące i 10 dni okresów składkowych. A. O. w okresach od [...] lipca 1996 do [...] września 1997 r., od [...] lipca 2006 do [...] lipca 2008 r., od [...] września 2008 r. do [...] września 2015 r. oraz od [...] listopada 2015 r. do dnia śmieci nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, emerytalne i rentowe. Należy zauważyć, że w toku postępowania w tej sprawie M. O. nie przedłożyła zresztą jakiekolwiek dowodów potwierdzających, że nastąpiło zdarzenie, które utrudniało czy wręcz udaremniało A. O. "wypracowanie" wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Sąd podziela stanowisko organu, że za okoliczność szczególną, uniemożliwiającą wykonywanie zatrudnienia (i nabyciem uprawnień emerytalnych i rentowych) nie może być uznane wykonywanie przez skarżącego prac dorywczych bez odprowadzania składek (por. np. wyrok NSA w Warszawie z 30 maja 2011 r., II SA 435/01, LEX nr 55034). Podstawy do podważenia ustaleń organu co do braku szczególnych okoliczności nie stanowi także powołanie się przez M. O. na konieczność sprawowania przez A. O. opieki nad nią i chorym dzieckiem. Nie przedłożono żadnej dokumentacji potwierdzającej że ona bądź dziecko wymagali stałej opieki osoby trzeciej. Gołosłowne twierdzenie M. O., zawarte w skardze do sądu, że ojciec dzieci nie mógł znaleźć pracy, którą mógłby pogodzić z opieką nad nią i dzieckiem nie stanowi zatem - wobec braku przedłożenia dokumentów potwierdzających powyższe - podstawy uznania tych okoliczności za szczególne w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wskazywane zaś przez nią przebywanie A. O. w zakładzie karnym również nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (por. wyrok NSA w Warszawie z 30 sierpnia 2011 r., II SA 899/01, LEX nr 54537, wyrok NSA z 9 lutego 2005 r. sygn. akt OSK 1111/04). Sąd wyjaśnia, że w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że długotrwały okres pozostawania poza ubezpieczeniem (chodzi tu o okres dziesięciolecia przypadającego przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy), bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza przyjęcie przesłanki szczególnych okoliczności, od której uzależnione jest przyznanie świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r. sygn. akt I OSK 2/06, publ. ONSAiWSA 2007/2/44, wyrok WSA w Warszawie z 14 marca 2017 r., II SA/Wa 1586/16). Na zakończenie należy dodać, że postępowanie o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest wszczynane na wniosek strony. Ustawowy obowiązek podejmowania przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.) nie oznacza, że strona zwolniona jest ze współdziałania z organem w ustaleniu faktów i przedłożenia dowodów na ich potwierdzenie. W sprawach z zakresu świadczeń w drodze wyjątku inicjatywa dowodowa należy do strony, jeśli jej zdaniem istnieją dowody potwierdzające okoliczności przez nią wskazywane, a nie wynikają one z dokumentów zgromadzonych z urzędu przez organ. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302), orzekł jak w sentencji.