VII SA/Wa 2022/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Sawczuk (spr.), , Sędzia WSA Renata Nawrot, Sędzia WSA Izabela Ostrowska, Protokolant sekr. sąd. Katarzyna Zychora, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 marca 2019 r. sprawy ze skargi B. P. i J. P. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] lipca 2018 r. znak [...] w przedmiocie odmowy skreślenia z rejestru zabytków oddala skargę I. Decyzją z dnia [...] lutego 2009 r. [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków wpisał do rejestru zabytków nieruchomych województwa podkarpackiego pod numerem rejestru [...] pozostałości zespołu dworsko-parkowego (w skład którego wchodzą dwór, studnia i pozostałości parku ze starodrzewem) położonego w C., gmina D., powiat krośnieński w granicach: ww. obiekty wraz z działką nr [...] objętą księgą wieczystą nr [...] - zgodnie z załącznikami nr [...] (granice ochrony konserwatorskiej) i 4 (chroniony starodrzew). II. Po rozpatrzeniu wniosku złożonego przez B. P. i J. P. z dnia 16 lutego 2018 r. o skreślenie z rejestru zabytków budynku dworu położonego na działce nr [...], wchodzącego w skład chronionych pozostałości zespołu dworsko-parkowego, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego decyzją z dnia [...] lipca 2018 r., nr [...], działając na podstawie art. 13 ust. 1, 2, 5 i 6 oraz art. 89 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 2187 ze zm., aktualny tekst jednolity Dz. U. z 2018 r., poz. 2067 ze zm. - dalej jako u.o.z.) odmówił skreślenia z rejestru zabytków budynku dworu. Wyjaśnił, że w stosunku do części zespołu dworsko-parkowego w C., tj. dworu nie zachodzą przesłanki, uzasadniające skreślenie z rejestru zabytków, bowiem obiekt ten nie utracił wartości, dla których został wpisany do rejestru zabytków. Budynek dworu stanowi główny element założenia dworsko-parkowego z 1. połowy XIX w. Jest nośnikiem wartości historycznych jako przykład dawnej siedziby ziemiańskiej tego regionu. Park zaś stanowi ciekawy element w krajobrazie miejscowości, położony nad rzeką J. O wartości założenia świadczy również zachowany starodrzew, w szczególności dwa pomnikowe okaz dębów szypułkowych. Z historycznych map wynika, że pierwotnie park znajdował się po wschodniej stronie dworu. Z czasem część parkowa zlokalizowana była również od strony zachodniej, zaś w drugiej połowie XX w. wschodnia część parku przestała istnieć. Pomimo zaniedbania i wtórnych przekształceń, założenie dworsko-parkowe w C. posiada wartość historyczną w skali lokalnej. Zespół dworski znajduje się w rękach prywatnych właścicieli od około 20 lat, w czasie których został dokonany wtórny podział działek. W opinii sporządzonej przez Narodowy Instytut Dziedzictwa stwierdzono, że od chwili przejęcia przez osobę prywatną w budynku dworu nie podjęto prac remontowych czy konserwatorskich. Teren parku ulega również stopniowej degradacji, a jego powierzchnia jest wykorzystywana do składowania różnego rodzaju materiałów np. gruzu, stolarki, elementów drewnianych. Z materiału dowodowego sprawy wynika, że mimo złego stanu technicznego dworu, stopień zachowania oryginalnej substancji zabytkowej jest duży i należy wobec niego podejmować działania o charakterze konserwatorskim i restauratorskim. Jednocześnie należy podkreślić, że skala zniszczenia materiału budowlanego nie przesądza o zupełnej utracie walorów zabytkowych pałacu. Budynek ten zachował wartości artystyczne i naukowe: formę i częściowo detal architektoniczny w postaci m.in. pozostałości gzymsów i opasek okiennych. Omówione powyżej cechy zabytkowego budynku dokumentują jego historię, pozwalają na datowanie jego powstania oraz późniejszych przekształceń, a także dokonanie stosunkowo szczegółowej atrybucji względem określonego stylu i kontekstu kulturowego, z którego wywodzi się ta budowla, przesądzając jednocześnie o jego znaczeniu dla rozpoznania dziejów miejscowości. Ponadto podkreślono, że już w decyzji o wpisie do rejestru wskazano że część folwarczna była przekształcona. Dodatkowo całość terenu została podzielona na liczne działki, mające różnych właścicieli. Działania te spowodowały degradację założenia dworsko-parkowego. Z uwagi na fakt, że za najcenniejszą wartość zabytku uznaje się jego autentyzm, czyli stopień zachowania oryginalnej substancji, celem ochrony konserwatorskiej staje się zachowanie wszelkich elementów zabytku uznanych za wartościowe ze względu na ich historię, architekturę, walory artystyczne lub naukowe, które świadczą o jego oryginalnej formie. Wobec bezspornych wartości historycznych, naukowych i walorów artystycznych wskazanej we wniosku nieruchomości, Minister dostrzegł konieczność zachowania przedmiotowego obiektu w rejestrze zabytków z uwagi na posiadane wartości zabytkowe, o których świadczy autentyzm formy i substancji zabytkowej. Obiekt ten jest niewątpliwie świadectwem historii i cennym elementem krajobrazu kulturowego C., wobec czego należy dążyć do jego zachowania. W ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w art. 5, jednoznacznie określono sposób sprawowania opieki przez właścicieli nad zabytkiem, jako zapewnienie warunków m.in. do zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie (pkt 3) oraz korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwale zachowanie jego wartości (pkt 4), przewidując w dalszych przepisach możliwość stosowania kar administracyjnych, a także sankcje karne celem wymuszenia odpowiedniego zachowania właściciela zabytku. Z akt sprawy wynika, że budynek dworu wchodzący w skład pozostałości założenia dworsko-parkowego w C., gmina D., pomimo złego stanu technicznego, będącego skutkiem wieloletnich zaniedbań wciąż jest nośnikiem wartości artystycznych, historycznych i naukowych, wobec czego nie zachodzą przesłanki, wskazane w art. 13 ust. 1 u.o.z., umożliwiające jego skreślenie z rejestru zabytków. III. Skargę na powyższą decyzję Ministra, z pominięciem procedury wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wnieśli B. i J. P., kwestionując ją w całości. Wskazali, że decyzja o wpisaniu do rejestru zabytków budynku dworu wchodzącego w skład Zespołu Dworsko-Parkowego w C. została wydana z naruszeniem prawa. Wyjaśnili, że w 1998 roku zakupili wraz z innymi osobami od Agencji Własności Skarbu Państwa w R. tzw. bazę techniczną Kombinatu Rolno-Przemysłowego I. (dawny PGR D.). Na działce usytuowany był tzw. "Dworek w C." wraz ze spichlerzem i starodrzewem. W międzyczasie dokonali podziału nieruchomości na kilka działek i stali się w ten sposób właścicielami dworku. Już jednak w trakcie zakupu budynek była fizycznie zniszczony i zdewastowany. W momencie wpisu budynek nie przedstawiał żadnych wartości historycznych, artystycznych i tym podobnym. Aktualnie jest w katastrofalnym stanie fizycznym, grożąc w każdej chwili zawaleniem i bezpośrednio zagraża bezpieczeństwu życia i zdrowia. Zagrożenia stanowią również starodrzewie w otoczeniu budynku, zbutwiałe i spróchniałe drzewa. Stan zachowania obiektu uległ w ciągu lat takiemu zniszczeniu i jest na tyle zły, że nie przedstawia już żadnej wartości historycznej, artystycznej lub naukowej. Uzasadnia to wykreślenie z rejestru. Skarżący podkreślili, iż kwestionują pierwotną decyzję o wpisaniu "Dworku w C." do rejestru zabytków. Ponieważ nie był wpisany w 1982 roku do rejestru zabytków miasta K. i nie znajdował się w ewidencji zabytków Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w K., a staraniem dyrekcji ówczesnego I. został wpisany końcem 1989 roku do rejestru zabytków. W obrębie dworku funkcjonuje kilkanaście podmiotów prowadzących działalność gospodarczą między innymi: stacja paliw, składy budowlane, myjnia samochodowa, parking na tiry, firmy usługowo-handlowe (fabryka mebli) i istnienie obok dworku i spichlerza nie pasuje do całości. Zresztą nieruchomość ta została zakupiona z przekształcenia dawnej bazy technicznej w teren zagospodarowania przestrzennego usługowo-handlowego. Trudno także doszukać się w jakiejkolwiek literaturze źródłowej i historycznej konkretów na temat historycznego pochodzenia budynku, czy fragmentów zabytkowych przez to nie było wzmianek na lekcjach historii czy literatury o "Dworku w C." czy spichlerzu. Nie zdarzyło się, żeby w przeciągu tych kilkunastu lat ktoś zainteresował się tym tematem. Końcowo podkreślili, iż nie mogą jako aktualni właściciele ponosić ewentualnie wszystkich kosztów dotyczących konserwacji obiektu, ponieważ analogicznie właścicielami było I. później państwo polskie (Agencji Własności Skarbu Państwa w R.), współwłasność z innymi osobami fizycznymi. IV. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: V. Skarga jest niezasadna. Zgodnie z art. 13 ust. 1 u.o.z. zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych, zostaje skreślony z rejestru. Właściwy w tym względzie jest Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego (art. 13 ust. 5 u.o.z.). Należy zauważyć, iż podstawą postępowania w sprawie wykreślenia zabytku z rejestru jest fakt ustalenia znacznego stopnia zniszczenia danego obiektu, powodującego przy tym utratę jego wartości historycznych, artystycznych lub naukowych. Właściwe organy są więc zobowiązane do ochrony zabytków, która polega m.in. na podejmowaniu działań służących zachowaniu wartości zabytkowych przy wykorzystaniu przysługujących środków i instrumentów o charakterze władczym (art. 4 u.o.z.). Skreślenie zabytku z rejestru do którego został uprzednio wpisany powinno mieć zatem miejsce jedynie w wyjątkowych sytuacjach, po spełnieniu łącznie dwóch przesłanek, tj. zniszczenia obiektu i równoczesnej utraty przez tenże wartości wymienionych w art. 13 ust. 1 u.o.z. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 kwietnia 2017 r., sygn. akt II OSK 2037/15. Należy zwrócić uwagę, co podkreślił tutejszy Sąd w wyroku z dnia 23 września 2016 r., sygn. akt VII SA/Wa 2554/15, a czego nie dostrzegają Skarżący, iż podstawą do wykreślenia zabytku wpisanego do rejestru zabytków nie jest jego zły stan techniczno-użytkowy, ale takie jego zniszczenie, które powoduje utratę wartości historycznej, artystycznej lub naukowej. Kryteria techniczne dotyczące stanu obiektu uznawanego za zabytek i powiązane z nimi aspekty ekonomiczne nie mogą mieć wpływu na podjęcie decyzji w przedmiocie skreślenia obiektu z rejestru zabytków, a wyłącznie decydujący powinien być wzgląd na to, iż nawet zrujnowany obiekt stanowi dziedzictwo minionej epoki i jako taki powinien być zachowany. Mówiąc inaczej, w postępowaniu o wykreślenie zabytku z rejestru nie są rozstrzygane kwestie dotyczące zakresu niezbędnych do wykonania robót budowlanych, ich opłacalność, możliwości właściciela lub posiadacza zabytku, a wyłącznie to, czy stopień zniszczenia obiektu wpisanego do rejestru jest taki, że utracił on swą wartość historyczną, artystyczną czy naukową. Przy skreśleniu z rejestru nie jest więc decydujący stan zachowania zabytku, jego walor użytkowy, czy wreszcie estetyka jaką prezentuje w chwili dokonywania takiej oceny. Zasadnicze i decydujące znaczenie ma to, czy wartości chronione, które stanowiły podstawę wpisu nie zostały utracone na skutek zniszczenia zabytku. Ustawodawca dopuszcza więc sytuację, w której zabytek przestaje być zabytkiem, o ile stan zniszczenia doprowadził do tego, że nie jest możliwe określenie cech decydujących o jego wartości historycznej, artystycznej czy naukowej (tak WSA w Warszawie w wyroku z dnia 6 lipca 2017 r., sygn. akt VII SA/Wa 1907/16). Sąd zwraca także uwagę, iż decyzja o skreśleniu zabytku z rejestru podejmowana jest w ramach uznania administracyjnego, zatem istotne znaczenie dla oceny prawidłowości tego rodzaju rozstrzygnięcia ma odpowiednie i wyczerpujące odniesienie się przez organ do ustalonych i udowodnionych okoliczności sprawy połączone z wykazaniem wpływu na podjęte rozstrzygnięcie. Rozpatrując wniosek Skarżących Minister zasięgnął opinii Narodowego Instytut Dziedzictwa, a zatem jednostki wyspecjalizowanej w ocenach tak stanu jak i wartości chronionych zabytków. Pomimo stwierdzonego braku prac remontowych czy konserwatorskich w budynku dworu, jak i postępującej degradacji parku, stopień zachowania oryginalnej substancji zabytkowej jest nadal duży i należy wobec niego podejmować działania o charakterze konserwatorskim i restauratorskim. W opinii oraz decyzji podkreślono, że skala zniszczenia materiału budowlanego obiektu zabytkowego nie przesądza o zupełnej utracie walorów chronionych dworu. Budynek zachował bowiem wartości artystyczne i naukowe: formę i częściowo detal architektoniczny w postaci m.in. pozostałości gzymsów i opasek okiennych. Cechy te dokumentują jego historię, pozwalając na datowanie jego powstania. Jak wskazał w uzasadnieniu decyzji Minister, z uwagi na fakt, że za najcenniejszą wartość zabytku uznaje się jego autentyzm, czyli stopień zachowania oryginalnej substancji, celem ochrony konserwatorskiej staje się zachowanie wszelkich tych elementów zabytku, które winny być uznane za wartościowe ze względu na ich historię, architekturę, walory artystyczne lub naukowe, które świadczą o jego oryginalnej formie. Wobec bezspornych wartości historycznych, naukowych i walorów artystycznych nieruchomości należącej do Skarżących, pomimo jej złego stanu technicznego, będącego wypadkową wieloletnich zaniedbań wszystkich poprzednich właścicieli, Minister słusznie orzekł o odmowie skreślenia zabytku z rejestru i potrzebie jego dalszej ochrony. Obiekt ten jest świadectwem historii i nadal cennym elementem krajobrazu kulturowego C. Sąd powyższą ocenę podziela jako mieszczącą się w granicach dozwolonego uznania organu. Ponadto należy wskazać, iż żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia w przedmiocie wykreślenia z rejestru, o czym już była mowa, nie mają kwestie finansowe, a także przyczynienie się poprzedników prawnych Skarżących do degradacji obiektu. Sąd wskazuje, iż zgodnie z art. 5 pkt 2 i 3 u.o.z. opieka nad zabytkiem spoczywa na jego właścicielu i jest realizowana m.in. poprzez prowadzenia prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku, a także przez zabezpieczenie i utrzymanie zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie. W postępowaniu o wykreślenie zabytku z rejestru do którego został wpisany nie bada się także okoliczności wskazywanych przez Skarżących, a dotyczących poprawności wpisu do rejestru. Wykreślenie z rejestru odbywa się bowiem w kontekście przesłanek określonych w art. 13 ust. 1 u.o.z., czego nie można utożsamiać z powtórną weryfikacją wpisu do rejestru. Zaznaczyć należy, iż wpis do rejestru nastąpił w czasie, kiedy własność zabytku należała już do Skarżących (2009 rok). Sąd wyjaśnia jednocześnie, iż w kontekście powyższych uwag w zakresie obowiązków ciążących na właścicielach zabytków, również i państwo polskie ma pewne obowiązki w tym zakresie. Nie jest więc tak, że całe odium odpowiedzialności za utrzymanie obiektów wpisanych do rejestru spoczywa wyłącznie na barkach właścicieli. Państwo ma bowiem obowiązek wspierać właściciela zabytku chociażby w ich staraniach w pozyskaniu środków publicznych na niezbędne renowacje, czy tworzeniu takich procedur postępowania przy zabytku, które umożliwią elastyczne działanie na rzecz jego dobra. W powyższej sytuacji Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) oddalił skargę jako niezasadną.