II SA/Bk 151/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jacek Pruszyński, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Anna Dziemianowicz (spr.), sędzia WSA Andrzej Melezini, Protokolant st. sekretarz sądowy Beata Borkowska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 17 kwietnia 2019 r. sprawy ze skargi A. N.-R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oddala skargę Decyzją z dnia [...] października 2018 r., nr [...], wydaną przez Prezydenta Miasta B. stwierdzono nienależnie pobrane świadczenia wypłacone A. N. (dalej jako: "Skarżąca") w formie świadczenia wychowawczego na P. R. (dalej jako: "córka Skarżącej") za okres od dnia 1 października 2017 r. do dnia 31 lipca 2018 r. – w łącznej wysokości 5.000,00 zł oraz zobowiązano Skarżącą do zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranego ww. świadczenia wraz z odsetkami. Z uzasadnienia wynika, że decyzją z dnia [...] sierpnia 2017 r. ustalono M. R. prawo do wyżej wskazanego świadczenia wychowawczego na dziecko za okres od dnia 1 października 2017 r. do dnia 30 września 2018 r. W dniu [...] sierpnia 2017 r. M. R. zmarł, natomiast świadczenie wychowawcze za sporny okres zostało wypłacone Skarżącej na rachunek bankowy, którym był rachunkiem wspólnym M. R. i Skarżącej, a następnie został przekształcony w rachunek indywidualny. Podniesiono, że świadczenie wypłacone zostało osobie innej, niż osoba wskazana w decyzji je przyznającej, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję; w związku z tym pobrane świadczenie należy uznać za nienależne. Po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia [...] grudnia 2019 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję, podtrzymując w pełni wyrażoną w niej argumentację. Podkreślono, że skoro w decyzji przyznającej świadczenie został wskazany M. R., to tym samym tylko on miał upoważnienie do pobrania świadczenia wychowawczego z konta bankowego. Nie zmienia tego faktu okoliczność, że Skarżąca była współwłaścicielem konta, na które wpływało świadczenie wychowawcze na rzecz M. R. W efekcie fakt, że Skarżąca po śmierci M. R. pobrała świadczenie wychowawcze z konta sprawia, że świadczenie to powinno zostać uznane za nienależnie pobrane. Jednocześnie organ pouczył, że Skarżąca może ubiegać się o umorzenie kwoty nienależenie pobranego świadczenia. W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku Skarżąca zarzuciła ww. decyzji: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: a) art. 25 ust. 1, 2 i 9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2017 r., poz. 1851 ze zm., dalej jako: "ustawa"), przez uznanie, że świadczenie wychowawcze na rzecz córki Skarżącej wypłacone za okres od dnia 1 października 2017 r. do dnia 31 lipca 2018 r. było świadczeniem nienależnie pobranym przez Skarżącą, skutkującym obowiązkiem jego zwrotu wraz z odsetkami; b) art. 71 i art. 72 Konstytucji RP, przez nieuwzględnienie – przy wydawaniu zaskarżonych orzeczeń – dobra rodziny oraz niezapewnienie dziecku ochrony jego praw, a także niezapewnienia opieki i pomocy władzy publicznej; 2. naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.: a) art. 7, 8 § 2, 77 i 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm., dalej jako: "k.p.a."), przez niezbadanie, czy świadczenie wychowawcze wypłacone na rzecz córki Skarżącej za okres od dnia 31 października 2017 r. do dnia 31 lipca 2018 r. było świadczeniem nienależnie wypłaconym, skutkującym obowiązkiem jego zwrotu oraz poprzez odstąpienie – bez uzasadnionej przyczyny – od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym. W oparciu o powyższe zarzuty, Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej jej wydanie decyzji organu pierwszej instancji oraz o orzeczenie o kosztach postępowania. W uzasadnieniu podniosła, że nie zgadza się z postawą organu pierwszej instancji, który nakazuje zwrot świadczenia wychowawczego w przypadku, gdy środki te były całkowicie niezbędne dla zapewnienia właściwej opieki nad dzieckiem, które zostały w całości spożytkowane i wydatkowane wyłącznie na zapewnienie jego podstawowych potrzeb życiowych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Skarga okazała się bezpodstawna, toteż konieczne było jej oddalenie. Istotę sporu w niniejszej sprawie stanowi zwrot świadczenia wychowawczego. W opinii organu świadczenia wychowawcze za okres od 1 października 2017 r. od 31 lipca 2018 r. zostały pobrane przez Skarżącą nienależnie, ponieważ dokonała tego po śmierci swojego męża, do którego skierowana była decyzja ustalająca prawo do tych świadczeń. Z kolei Skarżąca podnosi, że nie miała wiedzy co do tego, że przyznanie świadczenie jej nie przysługuje – było ono należne nie jej, lecz jej córce, a środki wypłacane były na jej rachunek bankowy wyłącznie dlatego, że jako matka uposażonego dziecka jest jego przedstawicielem ustawowym. Ramy materialnoprawne dla rozważań w niniejszej sprawie stanowią następujące przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci: Według art. 25 ust. 1, osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. W myśl ust. 2 pkt 5, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Zgodnie z ust. 9 tego przepisu, kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty. Należy przyjąć, że w przepisie art. 25 ust. 2 pkt 5 ustawy chodzi o sytuacje, gdy dojdzie do wypłaty świadczenia za okres, w którym nie przysługiwałoby ono uprawnionemu, czyli także, gdy doszło do wypłaty przyznanych uprzednio świadczeń, ale za okres przypadający po śmierci osoby uprawnionej. Unormowanie to wynika z konieczności uregulowania sytuacji, gdy po śmierci osoby uprawnionej organ pomocowy nadal przekazuje środki z tytułu świadczeń na rachunek bankowy. Zdaniem sądów administracyjnych regulacja powyższa ma chronić przed wypłatą świadczeń, które w istocie nie przysługiwały, gdyż dotyczyły okresu po śmierci uprawnionego (zob. M. Podsiadło-Żmuda, Komentarz do art. 25 [w:] J. Blicharz (red.), J. Glumińska-Pawlic (red.), L. Zacharko (red.) i inni, Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, LEX/el. 2019). Za stanowiskiem takim przemawia orzecznictwo sądów administracyjnych odnoszące się do analogicznego przepisu art. 30 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, np. wyrok WSA w Łodzi z dnia 26 października 2017 r., sygn. II SA/Łd 738/17 (powoływane orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie podnosi się, że o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale i przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenia pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje (por. np. wyrok WSA w Łodzi z dnia 8 maja 2018 r., sygn. II SA/Łd 261/18). Należy więc rozróżnić zarówno przesłankę obiektywną – wypłacenie świadczenia bez podstawy prawnej, jak i subiektywną – dotyczącą świadomości osoby pobierającej świadczenie, że pobiera je nienależnie. W realiach niniejszej sprawy decyzją z dnia [...] sierpnia 2017 r., ustalającą prawo do przedmiotowego świadczenia za okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. jako osobę uprawnioną wskazano M. R., wobec czego tylko on był uprawniony do pobrania świadczenia wychowawczego za ten okres. Pobranie go przez Skarżącą należy więc uznać za niemające oparcia w przepisach prawa, i wypełniające przesłankę obiektywną świadczenia pobranego nienależnie. Nie ulega bowiem wątpliwości, że zostały wypłacone osobie innej, niż wskazana w decyzji osoba uprawniona. Odnosząc się do twierdzeń Skarżącej, jakoby nie posiadała ona wiedzy na temat tego, że pobiera nienależne jej świadczenia, Sąd zauważa, że Skarżąca w istocie miała tego świadomość. Wskazać należy, że pobierała świadczenia przez okres 10 miesięcy, przy czym m.in. wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2018 r. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres 2017/2018 i decyzją z dnia [...] września 2018 r. świadczenie na okres od dnia 1 sierpnia 2018 r. do dnia 30 września 2018 r. zostało jej przyznane. Działanie to było niejako wyrazem chęci przedłużenia okresu pobierania świadczenia, co potwierdza wcześniejszą wiedzę na temat jego otrzymywania. Skarżąca podkreślała ponadto, że przekazywane na rachunek bankowy środki pobierała i wydatkowała. Doświadczenie życiowe każe więc twierdzić, że miała ona pełną świadomość tego, iż na jej rachunek cyklicznie, przez okres 10 miesięcy, wpływają świadczenia, które jej się nie należą; nie otrzymała bowiem Skarżąca skierowanej do niej decyzji, przyznającej przedmiotowe świadczenie. Nie ma przy tym znaczenia, co zauważył również organ, że Skarżąca była wcześniej współwłaścicielem konta swojego męża, skoro to nie ona była beneficjentem tego świadczenia. Należy zwrócić uwagę, że jeśli Skarżąca otrzymywała okresowe wpłaty na rachunek bankowy, co do których źródła nie miała pewności, to mogła chociażby wystąpić ze swoistą informacją zwrotną do podmiotu dokonującego takich wpłat, aby zweryfikować ich podstawę (legalność, źródło), co należy uznać za naturalne zachowanie przeciętnego dysponenta rachunku bankowego. Niejako na marginesie zauważyć trzeba, że formularze wniosków o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, jak też decyzje wydawane w tym przedmiocie, zawierały stosowne pouczenia o obowiązku informowania właściwego organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego oraz o tym, że brak zadośćuczynienia temu obowiązkowi może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. W związku z powyższym, skład orzekający w niniejszej sprawie stwierdza, że zostały wypełnione obie przesłanki nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, toteż organ słusznie zobowiązał Skarżącą do jego zwrotu wraz z należnymi odsetkami. Odnosząc się do pozostałych zarzutów Skarżącej, skład orzekający stwierdza, że są one bezzasadne. Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisów art. 71 i 72 Konstytucji RP. Podkreślić należy, że sama instytucja przyznawania świadczeń wychowawczych czy też założenia ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci już same w sobie realizują konstytucyjne prawo rodziny do pomocy ze strony państwa oraz postulat szczególnej ochrony praw dziecka. Sąd nie znajduje jednak podstaw do przyjęcia, że ochrona tych wartości może być realizowana w sposób niezgodny z prawem, tj. np. w sytuacji, gdy dochodzi do nienależnego pobrania świadczeń wychowawczych przez osobę do tego nieuprawnioną, nawet gdy pozostaje ona w trudnej sytuacji materialnej, a pobrane środki pieniężne ma zamiar rozdysponować na potrzeby dziecka. Takie postępowanie strony jest sprzeczne z przepisami prawa, toteż jego usankcjonowanie przez organ należy uznać za w pełni uzasadnione. Nie znajdują również uzasadnienia zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego (k.p.a.). Uznając, że strona nienależnie pobrała świadczenie, organ dokładnie wskazał, która z sytuacji wymienionych w art. 25 ust. 2 ustawy zachodzi w sprawie, ale również uargumentował swoje stanowisko w tym zakresie, wskazując negatywne zachowanie świadczeniobiorcy ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Organ dopełnił obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, a Sąd nie znalazł naruszeń przepisów, które mogłyby stanowić podstawę do wydania odmiennego rozstrzygnięcia. Z uwagi na powyższe, uznając skargę jako nieuzasadnioną, Sąd orzekł o oddaleniu skargi w myśl art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.