II SA/Lu 270/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Protokolant Referent Jacek Zięba, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 2 lipca 2019 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2019 r. [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu świadczeń nienależnie pobranych oddala skargę. Sygn. akt II SA/Lu [...] Uzasadnienie Decyzją z dnia [...] września 2017r. Prezydent Miasta L. przyznał J. B. zasiłki rodzinne na synów M. K. i S. K. w kwotach po [...] zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2017r. do 3 października 2018r. wraz z dodatkiem z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w wysokości [...] zł i dodatkiem z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego [...] w miesiącu wrześniu 2018r. w kwocie [...]zł jednorazowo. Decyzją z dnia 12 września 2018r. w związku z zawarciem związku małżeńskiego przez wnioskodawczynię zmieniono nazwisko adresata decyzji na J. K.. Z kolei pismem z dnia [...] września 2018r. zawiadomiono wnioskodawczynię o wszczęciu postępowania w sprawie zasadności pobierania zasiłku, a następnie decyzją z dnia [...] listopada 2018 r. Prezydent Miasta L. ustalił wnioskodawczyni nienależne pobrane świadczenia rodzinne na M. K. i S. K. za okres od dnia 1 marca 2018 r. do 30 września 2018 r. w wysokości po [...] zł i zażądał ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, liczonymi do dnia zapłaty. Organ wyjaśnił, że w dniu [...] września 2018r. strona poinformowała, że od dnia 1 kwietnia 2018r. podjęła zatrudnienie w firmie PHU [...] B. G. osiągając za miesiąc maj 2018r dochód w wysokości [...] zł. W pisemnym oświadczeniu z dnia z [...] września 2018r. stwierdziła, że zatrudnienie podjęła od 1 stycznia 2018r. zaś dochód za luty wynosił [...] zł. Ponadto w dniu 1 września 2017r. S. K. zawarł z Zakładem E. " [...]" spółka z o.o umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego, osiągając w miesiącu październiku 2017r. dochód w kwocie [...]zł. W tej sytuacji ponownie ustalono wysokość dochodu rodziny. Do kwoty miesięcznego dochodu rodziny w 2016r. wynoszącego [...] zł, stosownie do art. 5 ust. 4b ustawy o świadczeniach rodzinnych doliczono dochód J. K. z miesiąca lutego 2018 r. w wysokości [...] zł oraz dochód S. K. uzyskiwany na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego z dnia 1 września 2017 r. - [...] zł. Łącznie dało to kwotę [...]zł, a w przeliczeniu na osobę w czteroosobowej rodzinie - [...] zł, co oznaczało przekroczenie dochodu uprawniającego do uzyskania świadczenia wynoszącego zgodnie z art. 5 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynoszącego [...] zł na osobę w rodzinie. Po rozpoznaniu odwołania J. K. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzję organu I instancji utrzymało w mocy. Również organ odwoławczy wskazał, że stosownie do art. 5 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek rodzinny przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty [...]zł (art. 5 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 32 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (Dz. U. z 2017 r., poz. 1428). W przypadku natomiast, gdy członkiem rodziny jest dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o umiarkowanym albo o znacznym stopniu niepełnosprawności, zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty [...]zł (art. 5 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Ponieważ orzeczeniem z dnia 24 listopada 2017 r. wydanym przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w L. S. K. został zaliczony do osób o lekkim stopniu niepełnosprawności, kryterium dochodowe rodziny uprawniające do uzyskania prawa do świadczeń należało zgodnie z przepisami ustawy ustalić na kwotę [...]zł. Kolegium wyjaśniło, że zgodnie z art. 5 ust. 4b cyt. ustawy w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. W związku z podjęciem przez stronę oraz jej syna zatrudnienia, Kolegium za uzasadnione uznało ponowne ustalenie wysokości dochodu rodziny przyjmując wyliczenia za organem I instancji i przyjmując kwotę [...]zł, w przeliczeniu na osobę w czteroosobowej rodzinie przekraczającą kryterium ustawowe uprawniające do uzyskania wnioskowanego świadczenia. Kolegium zaznaczyło, że stosownie do art. 30 ust. 1 ustawy za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w rt. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej, niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję, (art. 30 ust. 1). Od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 30 ust. 2b). Zdaniem organu odwoławczego prawidłowe było zatem ustalenie, że świadczenia rodzinne od dnia 1 marca 2018 r. pobierane były nienależnie. Wskazał, iż odwołująca się została pouczona o konieczności informowania organu o każdej zmianie mającej wpływ na ustalenie prawa do świadczeń zarówno. Pouczenie o tej treści zawierał zarówno formularz składanego wniosku, jak i decyzja przyznająca świadczenie. Poinformował ponadto o możliwości umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J. K. zarzuciła decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, że jest niesprawiedliwa i niesłuszna, a przede wszystkim, że decyzja została wydana w rezultacie zaniedbania urzędniczego polegającego na braku poinformowania jej o prawnych skutkach zmiany sytuacji finansowej w kontekście możliwości pobierania świadczenia rodzinnego. Skarżąca przekonywała, że nie naruszyła obowiązków związanych z przyznanymi świadczeniami, gdyż każdorazowo informowała organ o zmianie swojej sytuacji. Nie została jednak nigdy pouczona o skutkach wydania wobec syna S. K. "nowego" orzeczenia o jego lekkim stopniu niepełnosprawności. Wyjaśniła, że w dniu przyznania świadczenia rodzinnego na dzieci M. i S. K., obaj synowie nie mieli jeszcze ukończonych 16 lat. S. K. legitymował się orzeczeniem o niepełnosprawności, które zostało złożone do MOPR wraz z wnioskiem o przyznanie świadczenia. W związku z tym, że orzeczenie to zostało wydane na określony termin, w listopadzie 2017 r. zostało wydane nowe orzeczenie stwierdzające u S. K. lekki stopień niepełnosprawności. Wykonując nałożone obowiązki informowania organu o zmianie sytuacji, także nowe orzeczenie złożyła do MOPR. Wtedy jednak nie zostało jej wyjaśnione, jakie są skutki prawne wydania takiego orzeczenia wobec dziecka, które ukończyło 16 lat. W szczególności, nikt nie poinformował, że powyższe oznacza, iż S. K. nie jest uznawany za dziecko niepełnosprawne, w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Podjęła wprawdzie zatrudnienie, lecz przez cały czas pozostawała w przekonaniu, że sytuacja związana z synem S. K., w dalszym ciągu uprawnia do uzyskania świadczenia na podstawie podwyższonego kryterium dochodowego. Dopiero po otrzymaniu decyzji, o ustaleniu świadczenia za nienależne w rozmowie telefonicznej z urzędnikiem MOPR, została poinformowana, że orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu lekkim, nie stanowi orzeczenia, o którym mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w rezultacie od kilku miesięcy wypłacano świadczenie, którego nie powinna była pobrać. Wskazywała, że nigdy, przed odbyciem rozmowy telefonicznej nie została pouczona o tym, że świadczenie jej nie przysługuje. Jedyne pouczenia, jakie otrzymała, sprowadzały się do poinformowania o obowiązku informowania o zmianie sytuacji mającej wpływ na ustalenie świadczenia. Ten obowiązek każdorazowo wypełniła. W mniemaniu skarżącej urzędnicy powinni byli poinformować ja już wcześniej, że po ukończeniu 16 roku życia syn nie będzie uznawany za dziecko niepełnosprawne, w rozumieniu przepisów ustawy. Dysponowali bowiem orzeczeniem o niepełnosprawności już w 2017 roku. W efekcie jest zobowiązana do poniesienia odpowiedzialności (w postaci obowiązku zapłaty należności) wyłącznie z winy opieszałych urzędników, którzy w jej ocenie nie wykonali swojego obowiązku. Ostatecznie wniosła o uchylenie decyzji w całości i umorzenie postępowania. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując motywy przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Rzeczywiście rację ma skarżąca odwołując się do kwestii świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że w istocie jej nie przysługuje, jako przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Według art. 30 ust.2 pkt.1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U z 2018r. poz. 2220), który został powołany w decyzji, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zasadnicze znaczenie ma zatem, tak zresztą jak uważa skarżąca, spoczywający na organach obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenia o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania. Wbrew jednak jej przekonaniu nie ma żadnych podstaw do stwierdzenia, aby organy z tego obowiązku się nie wywiązały. Zarówno w pouczeniu, jakie zawierał wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego, jak w samej decyzji z dnia 11 września 2017r. jasno skarżąca została pouczona o konieczności bezzwłocznego informowania organu o uzyskaniu dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych w tym na ich wysokość, przy czym wyjaśniono, że pod pojęciem uzyskania dochodu należy rozumieć także uzyskanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ponadto w decyzji przytoczono treść definicji świadczenia nienależnie pobranego. Nie ma żadnych powodów, aby sądzić, że pouczenie sprowadzające się właściwie do obowiązku informowania organu o wspomnianych okolicznościach było nader skomplikowane lub nastręczało jakichkolwiek trudności w jego interpretacji. Co więcej, w orzecznictwie podkreśla się, że złożenie podpisu na formularzu wniosku stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Jeśli osoba ubiegająca się o świadczenie rodzinne składa w tym celu wniosek, będąc właściwie pouczoną o braku prawa do pobierania świadczenia, warunek z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy należy uznać za spełniony. Żaden przepis powołanej ustawy nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Takiej powinności organu nie da się także wyprowadzić z art. 7, art.77 , art. 77 §1 , art. 80 i art. 107 § 3 kpa (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2011 r. I OSK 1325/11 opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych ). Jest oczywiste, że skarżąca powiadomiła organ o podjęciu zatrudnienia dopiero w dniu 12 września 2018r. Nawet wówczas twierdziła jednak, że zatrudnienie trwa od 1 kwietnia 2018r. Dopiero w piśmie, które wpłynęło 26 września 2018r. wyjaśniła, że faktycznie pracuje od 1 stycznia 2018r. , ale umowę otrzymała dopiero w marcu. W niczym nie zmienia to oceny jej działania, jeśli zważyć na datę faktycznego dostarczenia umowy o pracę. Warto także zauważyć, że mimo wskazania na zawarcie nowej umowy o pracę od dnia 3 września 2018r. z kolejnym podmiotem i zobowiązania do dostarczenia umowy w październiku, akta umowy tej nie zawierają. Również 12 września 2018r. złożyła także umowę o pracę syna zawartą od 1 września 2017r. do 31 sierpnia 2020r. Nie sposób także podzielić argumentacji skarżącej, według której nie poinformowano jej o skutkach orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z 24 listopada 2017r. Nie wiadomo o czym miałby organ informować skarżącą, skoro jak wynika z akt sprawy, również wspomniane orzeczenie dostarczyła dopiero 12 września 2018r. i tego samego dnia organ zawiadomił ją o wszczęciu postępowania w sprawie zasadności pobierania zasiłków. Nie wiadomo natomiast na jakiej podstawie utrzymywała w skardze, że faktycznie orzeczenie dostarczyła już w 2017r., akta takiej bowiem informacji nie zawierają, ona sama nie przedstawiła natomiast na tę okoliczność żadnego dowodu. Należy zauważyć, że obowiązkiem skarżącej było dostosowanie się do pouczenia i niezwłoczne złożenie orzeczenia, a nie samodzielna ocena jego treści i wywodzenie na jego tle wniosku o dalszym przysługiwaniu świadczeń. Tym bardziej, że sama uznała w skardze przepisy dotyczące świadczeń rodzinnych i ustalaniu stopnia niepełnosprawności i ich interpretację za skomplikowane. W tej sytuacji organ zasadnie dokonał ponownego obliczenia dochodu rodziny z uwzględnieniem dochodów uzyskanych przez skarżącą oraz jej syna, przy czym trafnie zastosowano art. 4b ustawy. W przepisie tym, obok art. 5 ust. 4a ustawodawca przewidział sytuację zmian w strukturze dochodów rodziny, które powinny być uwzględnione w celu ustalenia dochodu zbliżonego do dochodu faktycznie uzyskiwanego. Zmiany te mogą polegać na uzyskaniu dochodu lub też na jego utracie. Definicję legalną uzyskania dochodu zawiera art. 3 pkt 24, zaś zmiany polegające na uzyskaniu dochodu mogą nastąpić w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, jak również po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy. W rozpoznawanej sprawie uzyskanie dochodu nastąpiło po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, co reguluje właśnie art. 5 ust. 4b ustawy, według którego przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Oznacza to, że w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy jest on doliczany do kwoty przeciętnego miesięcznego dochodu osiągniętego przez członka rodziny w roku poprzedzającym okres zasiłkowy, to jest dochodu członka rodziny i dopiero uzyskaną w ten sposób kwotę należy podzielić na liczbę członków rodziny ( wyrok NSA z dnia 9 czerwca 2017r. I OSK 160/17 opubl. w CBOSA ). W orzecznictwie uznaje się, że w taki sposób obliczony dochód pozwoli na wykazanie dochodu faktycznie otrzymywanego, uzyskiwanego przez rodzinę w okresie pobierania świadczeń, a nie przeciętnego dochodu uzyskiwanego w roku poprzednim ( wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2019r. I OSK 1996/18 i podane tam orzecznictwo opubl. w CBOSA ). Słusznie zatem do dochodu miesięcznego rodziny za 2016r. w kwocie [...]zł doliczono kwotę miesięcznego dochodu skarżącej za luty 2018r. w kwocie [...]zł i kwotę [...]zł z tytułu pracy S. K.. Obliczony w ten sposób miesięczny dochód czteroosobowej rodziny skarżącej wyniósł [...] zł i [...] zł na osobę w rodzinie. Trafnie również organ uznał, że należy przyjąć podstawowe kryterium dochodowe na osobę w rodzinie, uwzględniając kryterium obowiązujące od 1 listopada 2017r.do 31 października 2018r. wynoszące zgodnie z art. 32 ust.1 pkt.1 ustawy z dnia 7 lipca 2017r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin ( Dz. U z 2017r. poz. 1428 ) - [...] zł na osobę w rodzinie. Zgodnie z art. 5 ust. 2 podwyższone kryterium dotyczy sytuacji, gdy członkiem rodziny jest dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o umiarkowanym albo o znacznym stopniu niepełnosprawności. W dacie podejmowania decyzji z [...] września 2017r. organ dysponował orzeczeniem Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. z dnia 16 kwietnia 2014r. o zaliczeniu S. K. do osób niepełnosprawnych, obowiązujące do 17 listopada 2017r., co było wówczas wystarczające do uwzględnienia dochodu kwalifikowanego wynoszącego w dniu 11 września 2017r. zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 2015r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna ( Dz. U z 2015r. poz. 1238 ) - [...] zł na osobę w rodzinie. Zgodnie z definicją zawartą w art. 3 ust. 9 ustawy niepełnosprawne dziecko - oznacza bowiem dziecko w wieku do ukończenia 16 roku życia, legitymujace się orzeczeniem o niepełnosprawności określonym w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. W orzeczeniu Zespołu o stopniu niepełnosprawności z 24 listopada 2017r. syna skarżącej, wobec ukończenia 16 lat, zaliczono już do osób o lekkim stopniu niepełnosprawności, co oznaczało w świetle art. 5 ust.2 ustawy brak podstaw do zastosowania kryterium podwyższonego. Zatem od 1 listopada 2017r. do 31 października 2018r. kryterium dochodowe na członka rodziny wynosiło [...] zł. Z kolei stosownie art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Organ uwzględnił również treść art. 30 ust. 2b ustawy stosownie do którego od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Z tych względów na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U z 2018r. poz. 1302 ) skargę należało oddalić.