II SA/Wa 2332/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Protokolant starszy specjalista Małgorzata Plichta po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lipca 2019 r. sprawy ze skargi małoletniego M. R. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego G. A. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] odmówił małoletniemu M. R. reprezentowanemu przez przedstawiciela ustawowego G. A. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Organ wskazał, że z uwagi na wystąpienie w sprawie szczególnych okoliczności była przyznana renta rodzinna w drodze wyjątku dla małoletniego dziecka M. R. po zmarłym ojcu K. R. Wypłata świadczenia była realizowana do dnia [...].07.2018 r. Prezes ZUS podał, że aktualny stan faktyczny wskazuje jednak, że okoliczności przyznania świadczenia w drodze wyjątku uległy zmianie. Organ wskazał, że G. A. nie przedstawiła aktualnego zaświadczenia szkolnego potwierdzającego okoliczność kontynuowania nauki przez małoletnie dziecko. Z tego względu organ nie znalazł podstaw do przyznania małoletniemu dziecku renty rodzinnej w drodze wyjątku. Prezes ZUS stwierdził, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku z dnia [...] sierpnia 2018 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy G. A. wskazała, że do podania o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku załączyła dokument potwierdzający, że syn uczęszczał do szkoły w [...] od września 2012 r. do końca lipca 2018 r. Podała też, że syn dostał się do pierwszej klasy 4-letniego Technikum [...] przy Zespole Szkół nr [...] w [...] i zobowiązała się przedłożyć zaświadczenie po rozpoczęciu roku szkolnego. Wskazała, że z dniem [...].08.2018 r. podjęła pracę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2018 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257, z późn. zm.), zwanej dalej k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2018 r. W uzasadnieniu Prezes ZUS wskazał, że wszystkie przesłanki, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270 ze zm.), powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ stwierdził, że renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ nadal nie jest spełniony warunek braku niezbędnych środków utrzymania. Wskazał, że posiadane środki utrzymania to wynagrodzenie G. A. z tytułu zatrudnienia ostatnio 1039,32 zł, emerytura matki wnioskodawczyni 1421,26 zł i emerytura ojca wnioskodawczyni 1974,16 zł. Wykazany dochód przypadający na osobę w rodzinie w kwocie 1108,68 zł przekracza wysokość najniższego świadczenia emerytalnego, co nie pozwala na uznanie, że małoletnie dziecko pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wskazał, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2018 r. wynosi 1029,80 zł. Organ wskazał, że przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15.04.2002 r. sygnatura II SA 4189/01 dostępny w LEX nr 83733). Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych małoletniego dziecka, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Prezes ZUS zaznaczył, że ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2018 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi małoletniego M. R. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego G. A. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. G. A. wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i ustalenie prawa do renty w drodze wyjątku na rzecz syna zarzuciła: - naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwą interpretację art 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS; - naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na zebraniu, rozpatrzeniu oraz dokonaniu przez organ oceny materiału dowodowego wbrew regułom wynikającym z art. 7, 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. w szczególności poprzez uznanie iż dochody jej ojca i matki mają związek z dochodem jej gospodarstwa domowego. W uzasadnieniu G. A. wskazała m.in., że po powrocie z [...] jedynym miejscem, w którym wraz z synem mogła się zatrzymać było mieszkanie jej rodziców. Zaznaczyła, że powyższe nie oznacza, że prowadzi z rodzicami wspólne gospodarstwo domowe. W jej ocenie wszystkie przesłanki wymagane prawem zostały spełnione. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Odpowiadając na zarzuty podniesione w skardze wyjaśnił, że sama trudna sytuacja materialna, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nie jest tez odszkodowaniem za sam w sobie zgon rodzica. Ponadto trudna sytuacja materialna nie jest tożsama z brakiem niezbędnych środków utrzymania. Dane o dochodach w rodzinie skarżącej pochodzą bazy KSI ZUS. Tym samym ustalono, iż jej sytuacja materialna nie jest tożsama z brakiem środków utrzymania. Najniższe świadczenie emerytalne z FUS to 1029,80 zł brutto. Niewątpliwie kwota przypadająca na osobę w rodzinie skarżącej przewyższa wartość najniższej emerytury z FUS. Ze wskazanej powyżej wysokości świadczenia, w ocenie ustawodawcy, osoba pobierająca je ma możliwość utrzymania się samodzielnie, w stopniu podstawowym - zatem za ustawodawcą także organ rentowy przyjmuje tę kwotę - wyrażoną w wartości brutto - za niezbędne minimalne środki utrzymania. Organ podniósł, że skarżąca sama podała swoich rodziców jako osoby, które prowadzą wraz z nią gospodarstwo domowe. Skarżąca wskazała na okoliczność nieprowadzenia z rodzicami wspólnego gospodarstwa domowego dopiero w skardze, po zapoznaniu się z przyczynami odmowy świadczenia dla jej syna, ale niezależnie od tego we wcześniejszych wnioskach wskazywała jako na przyczyny powrotu do Polski -potrzebę zaopiekowania się matką po jej ciężkiej chorobie i deklarowała, ze opieki takiej jej ojciec nie będzie w stanie odpowiednio sprawować. Nie sposób zatem zdaniem organu w ogóle uznać, iż osoba wprowadzająca się do rodziców po powrocie z zagranicy w celu sprawowania opieki nad matką i nie posiadająca wówczas żadnych dochodów ani też ewidentnie możliwości zamieszkania samodzielnie pozostaje poza wspólnym rodzinnym gospodarstwem domowym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga podlegała uwzględnieniu. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa administracyjnego procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W świetle powołanego przepisu, przyznanie świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Powyższe nie oznacza jednak, że organ zwolniony jest ze stosowania zasad ogólnych ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.), zwanej dalej k.p.a. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się bowiem przepisy ustawy Kodeks postępowania administracyjnego. Prezes ZUS podejmujący decyzje administracyjne w tego rodzaju sprawach jest związany zatem rygorami procedury administracyjnej określającej obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Obowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnienia rozstrzygnięcia zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej doszło do naruszenia art. 7, art. 9, art. 10, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z pierwszym z powołanych przepisów, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W sprawie niniejszej organ przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie dokonał niezbędnych ustaleń stanu faktycznego. W zaskarżonej decyzji odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku oparta została na niespełnieniu przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Stwierdzenie to organ oparł na ustaleniu, że dochód przypadający na osobę w rodzinie przekracza wysokość najniższego świadczenia emerytalnego. Wyliczając dochód przypadający na osobę organ uwzględnił dochody nie tylko G. A., ale również dochody jej matki i ojca. Zauważyć jednakże należy, że w istocie G. A. nie wskazywała w toku postępowania, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami. Przedstawiając organowi sytuację materialną swoją i najbliższych członków rodziny wskazała na osoby wspólnie zamieszkujące, a nie prowadzące wspólne gospodarstwo domowe (rubryka nr III oświadczenia). Wspólne zamieszkiwanie nie zawsze jest tożsame z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego. Także deklarowana potrzeba zaopiekowania się matką, na co organ zwrócił uwagę w odpowiedzi na skargę, nie jest równoznaczna z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego. Nadto, ustalenia stanu faktycznego powinny być dokonane przed wydaniem decyzji, powinny być aktualne na dzień rozstrzygania przez organ o prawach strony. Strona powinna być poinformowana o okoliczności faktycznej, która mogła mieć wpływ na ustalenie prawa będącego przedmiotem postępowania (art. 9 k.p.a.). Organ powinien przy tym zapewnić stronie możliwość wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów przed wydaniem decyzji (art. 10 k.p.a.), czego w niniejszej sprawie zabrakło, a uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W sytuacji ewentualnych wątpliwości, co do prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego organ powinien był przeprowadzić postępowanie wyjaśniające. Czynności takich w niniejszej sprawie organ nie podjął przed wydaniem decyzji w dniu [...] października 2018 r., mimo iż wiedział, że G. A. pracuje od [...] sierpnia 2018 r., a zatem posiada własne środki utrzymania. Organ nie rozpatrzył tym samym należycie zgromadzonego materiału dowodowego, a dokonana ocena tego materiału była dowolna. Ponownie rozpoznając sprawę organ podejmie działania mające na celu dokładne ustalenie stanu faktycznego. W przypadku wątpliwości organu, co do prowadzenia odrębnego od rodziców gospodarstwa domowego, organ zwróci się do strony o niezbędne wyjaśnienia w tym zakresie. Dokonane ustalenia winny być aktualne na dzień wydania decyzji. Przed wydaniem decyzji organ umożliwi stronie wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów. Uzasadnienie decyzji powinno odpowiadać wymogom art. 107 § 3 k.p.a., co oznacza, że powinno m.in. zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), orzekł jak w wyroku.