IV SA/Wa 1862/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran, Sędziowie asesor WSA Paweł Dańczak (spr.), sędzia WSA Anna Sękowska, Protokolant spec. Izabela Urbaniak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 sierpnia 2019 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej oraz osoby represjonowanej z powodów politycznych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...]; 2. zasądza od Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu na rzecz skarżącego B. K. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia [...] maja 2018 r., nr [...], po ponownym rozpoznaniu sprawy na wniosek [...], Prezes Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej: Prezes IPN) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2018 r., nr [...], o odmowie potwierdzenia, że [...] spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 690, dalej: ustawa). Stan faktyczny sprawy, zgodnie z uzasadnieniem zaskarżonej decyzji przedstawiał się następująco. Wnioskiem z dnia 17 sierpnia 2O17 r. [...] zwrócił się do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. Po rozpatrzeniu wniosku Prezes lPN wydał decyzję nr [...] z dnia [...] lutego 2018 r. odmówił wnioskodawcy potwierdzenia posiadania statusu, o którym mowa w art. 4 ustawy. Pismem z dnia 6 marca 2018 r., uzupełnionym pismem z dnia 7 maja 2018 r., [...] wystąpił do Prezesa IPN o ponowne rozpatrzenie sprawy i uchylenie zaskarżonej decyzji. Na skutek ponownego rozpatrzenia sprawy Prezes IPN wydał opisaną na wstępie decyzję, mocą której utrzymał swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie w sprawie. Prezes IPN powołał podstawy prawne decyzji oraz wyjaśnił, że w wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej odnaleziono m.in. zapisy w dzienniku rejestracyjnym b. [...] w [...], do nr rej. [...], sygn. akt IPN [...] ([...]) dotyczące wnioskodawcy. Z powyższych zapisów wynika, że wnioskodawca został zarejestrowany [...] maja 1981 r. przez Wydział [...] do nr [...] jako kontakt operacyjny (KO), następnie w dniu [...] maja 1981 r. został przekwalifikowany na kandydata na TW, a w dniu [...] czerwca 1981 r. został pozyskany jako TW pseudonim ,,[...]", a następnie został zdjęty z ewidencji w dniu [...] lutego 1989 r. Natomiast na podstawie zapisów z dziennika archiwalnego b. Wydz. ,,[...]" [...] w [...] ustalono, że akta archiwalne o nr [...] przekazane do archiwum przez Wydział [...] WUSW w dniu [...] lutego 1989 r., dotyczące [...] ps. ,,[...]" składały się z 1 teczki personalnej i 1 teczki pracy. W ocenie organu, rejestrację [...] jako tajnego współpracownika ps. ,,[...]" potwierdzają m.in. zapisy na karcie [...] z kartoteki ogólnoinformacyjnej Biura ,,[...]" MSW, karcie [...] z kartoteki odtworzeniowej WUSW w [...] oraz karcie [...] z kartoteki ogólnoinformacyjnej WUSW w [...]. Dnia 2 lutego 1989 r. materiały złożono w arch. Wydz. ,.[...]" WUSW [...], które dnia [...] grudnia 1989 r. komisyjnie zniszczono, nie ma jednak protokołu brakowania. Prezes IPN wyjaśnił, że w wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej nie odnaleziono dokumentów z teczki personalnej i teczki pracy wytworzonych przez wnioskodawcę lub przy jego udziale, jednakże – w ocenie organu –opisane wyżej zapisy archiwalne spełniają kryteria dokumentów wymienionych w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, tj. zostały wytworzone przy udziale wnioskodawcy w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora organów bezpieczeństwa państwa. Powyższy wniosek Prezes IPN oparł na tym, że wpis do dziennika rejestracyjnego był ostatnim etapem rejestracji, po uprzednim zatwierdzeniu werbunku przez przełożonych. Wpis danej osoby do ewidencji organów bezpieczeństwa państwa w połączeniu z pochodzącą z tej ewidencji informacją o założeniu dla tej osoby teczki pracy i teczki personalnej (których oryginały zostały zniszczone) wskazują, że rejestracja nie była pozorna, a osoba ta podejmowała działania w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji. Dodatkowo organ wskazał, iż fakt rejestracji danej osoby w ewidencji, założenie jej teczki personalnej i teczki pracy oznacza, że dokumenty te (ewidencyjne) zostały wytworzone w ramach czynności wykonywanych przy udziale danej osoby w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Jak zostało wskazane powyżej brak jest podstaw to twierdzenia, że organy bezpieczeństwa państwa prowadziły pozorną ewidencję tajnych współpracowników lub informatorów. Prezes IPN zaznaczył nadto, że sam wnioskodawca w wyjaśnieniach złożonych do protokołu z dnia [...] lutego 2018 r. przyznał, że spotykał się z funkcjonariuszem SB [...] i przekazywał funkcjonariuszowi powszechnie znane (jego zdaniem) informacje na temat Zakładu w [...] oraz, że otrzymał zwrot kosztów podróży w kwocie około 300 zł. W ocenie organu fakt, iż wnioskodawca spotykał się z funkcjonariuszem SB koresponduje z zapisami ewidencyjnymi potwierdzającymi zarejestrowanie wnioskodawcy jako tajnego informatora i założeniu dla niego teczki pracy i teczki personalnej. Do oceny organu nie należy natomiast rozstrzygnięcie, czy przekazywane przez wnioskodawcę informacje były wartościowe dla SB. Swoją rozważania organ wsparł ponadto odniesieniami do literatury przedmiotu oraz orzecznictwa sądowego. Na decyzję Prezesa IPN z dnia [...] maja 2018 r. skargę wywiódł [...], nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, podkreślając, że Instytut Pamięci Narodowej nie posiada żadnych dowodów na jego rzekomą współpracę polityczną z SB. Skarżący szeroko opisał historię swojej działalności w zakładach w [...], gdzie miał wykryć aferę gospodarczą, w związku z czym spotkały go później represje ze strony ówczesnej władzy, a w konsekwencji zwolniono go z pracy. Skarżący wskazał, że w związku ze swoją aktywnością, na przełomie lat 1979/1980 wezwało go SB w [...] do stawienia się, gdzie został przyjęty przez bardzo młodego człowieka – [...], który zadeklarował pomoc w ustaleniu i rozliczeniu winnych niegospodarności wykrytej przez skarżącego w zakładach w [...]. Jak twierdzi skarżący, w związku z tym miał informować SB wyłącznie o roli poszczególnych osób i instytucji (instytuty, wyższe uczelnie) w absurdalnym zakupie wytwórni nadtlenku wodoru. Od 1982 r. skarżący miał już nie być wzywany do [...]. Natomiast w latach 1982 - 1983 był trzy razy zwalniany z pracy. Skarżący dodał, że w 1990 r. Sąd Najwyższy uznał, iż sądy pracy w [...] bezzasadnie zalegalizowały jego zwolnienie z pracy, uznając, iż miało ono miejsce z przyczyn politycznych. W odpowiedzi na skargę Prezes IPN wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas zajmowane stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej co oznacza, że Sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada, czy organ administracji orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na jej wynik. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej p.p.s.a.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Mając to na względzie, Sąd dokonał kontroli legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia – w oparciu o powołane przepisy i w granicach sprawy – i doszedł do przekonania, że skarga Bolesława Kota zasługiwała na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja Prezes Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] maja 2018 r., nr [...], utrzymująca w mocy poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lutego 2018 r., nr [...], o odmowie potwierdzenia, że skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 690). Zgodnie z art. 2 ust 1 ustawy o działaczach opozycji, działaczem opozycji antykomunistycznej jest osoba, która w okresie od dnia [...] stycznia 1956 r. do dnia [...] czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Do okresu 12 miesięcy, o którym mowa w ust. 1, nie wlicza się okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r. (art. 2 ust. 2). Na podstawie art. 5 ust. 1 cyt. ustawy, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych potwierdza, w drodze decyzji administracyjnej, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po stwierdzeniu przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, iż osoba ubiegająca się o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych spełnia warunki, o których mowa w art. 4. Stosownie zaś do tego przepisu, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie: 1) która nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że przedłoży dowody, że przed dniem 4 czerwca 1989 r. bez wiedzy przełożonych, czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce lub 2) co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Zaznaczyć przy tym należy, że decyzja w tym przedmiocie nie rozstrzyga o statusie działacza opozycji antykomunistycznej (osoby represjonowanej), ani też o ewentualnej współpracy skarżącego z organami bezpieczeństwa państwa. Rola Prezesa IPN ogranicza się wyłącznie do informowanie o treści dokumentów znajdujących się w archiwum IPN według kryteriów wymienionych w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Istotą postępowania prowadzonego przez Prezesa IPN, jest zatem wyłącznie ustalenie, czy w zasobach IPN znajdują się dokumenty dotyczące tej osoby spełniające kryteria określone w art. 4 pkt 2 ustawy. Obowiązkiem Prezesa IPN w tego rodzaju postępowaniu jest więc wyłącznie odzwierciedlenie stanu zasobów archiwalnych według skonkretyzowanych w przepisie kryteriów i sformułowanie oceny, czy stan tych zasobów zawiera dokumenty wskazujące na współpracę wnioskodawcy z organami bezpieczeństwa państwa i czy w ramach tej współpracy wytworzył on jakieś dokumenty lub czy jakieś dokumenty powstały przy jego udziale. Prezes IPN nie ustala zatem stanu faktycznego, który miał miejsce w przeszłości. Postępowanie prowadzone przez Prezesa IPN ma wobec powyższego charakter stricte formalny i dotyczy wyłącznie obecności w zasobach określonej kategorii dokumentów, których odnalezienie wyklucza możliwość przyznania statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej, o czym świadczy użyte w redakcji przepisu zwrot "zachowały się" w odniesieniu poszukiwanych dokumentów. Pozytywna weryfikacja tego faktu, tj. znalezienia takich dokumentów wyklucza możliwość przyznania osobie ubiegającej się statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. W rozpatrywanej sprawie Prezes IPN przeprowadził kwerendę archiwalną, stwierdzając, że w jej wyniku odnaleziono zapisy ewidencyjne spełniające w ocenie ww. organu kryteria dokumentów wymienionych w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, tj. zostały wytworzone przy udziale wnioskodawcy w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora organów bezpieczeństwa. Jak podkreślił organ, wpis do dziennika rejestracyjnego był ostatnim etapem rejestracji, po uprzednim zatwierdzeniu werbunku przez przełożonych. Wpis danej osoby do ewidencji organów bezpieczeństwa państwa w połączeniu z pochodzącą z tej ewidencji informacją o założeniu dla tej osoby teczki pracy i teczki personalnej (których oryginały zostały zniszczone) wskazują, że rejestracja nie była pozorna, a osoba ta podejmowała działania w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela oceny wyrażonej przez organ w jego rozstrzygnięciach. Brak jest bowiem podstaw ku temu, by uznać, że w zasobach archiwalnych IPN znajdowały się dokumenty dotyczące skarżącego spełniające kryteria, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji. Z powołanych przez Prezesa IPN dokumentów wynika wprawdzie, że skarżący został zarejestrowany jako kontakt operacyjny, a następnie jako TW, oraz że w skład dokumentów podlegających zniszczeniu wchodziła jego teczka personalna i teczka pracy, ale wbrew twierdzeniu organu, z zapisów w rejestrach i ewidencjach nie można wyprowadzić wniosku, że spełnione zostały kryteria określone w art. 4 ust. 2 ustawy. W sprawie nie ujawniono wszak w zasobach archiwalnych IPN żadnego dokumentu sporządzonego, bądź podpisanego przez skarżącego, ani też nie zachował się żaden dokument, którego treść pozwalałaby na dokonanie takich ustaleń w zakresie wytworzenia dokumentów przy udziale skarżącego w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Powoływane przez organ dokumenty w postaci zapisów ewidencyjnych (rejestrowych) zostały natomiast sporządzone przez osoby prowadzące takie ewidencje i rejestry, najpewniej w ramach wykonywanych przez nie obowiązków pracowniczych, natomiast brak jest dowodów, które świadczyłyby o tym, że dokumenty te zostały wytworzone przy udziale skarżącego, a nadto, iż stało się w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Nie można się też zgodzić z organem, że fakt kontaktowania się przez skarżącego z pracownikiem służby bezpieczeństwa i przekazywania informacji dotyczących opisywanej przez niego niegospodarności w zakładach w [...] jest dowodem odnotowanej w rejestrach i ewidencjach współpracy z organami bezpieczeństwa państwa, pozwalającym na stwierdzenie, że dokumenty znajdujące się w zasobach IPN spełniają kryteria określone w art. 4 ust. 2 ustawy. Po pierwsze, nie można bowiem stwierdzić, jakie dokumenty zostały sporządzone przy udziale skarżącego w związku z opisywanymi przez niego spotkaniami, gdyż takowe się nie zachowały, a przynajmniej nic podobnego nie wynika z badanych przez Sąd decyzji oraz materiału znajdującego się w aktach sprawy. Po drugie, nie można w tym przypadku mówić o działaniu skarżącego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa, skoro z jego twierdzeń, których organ nie neguje, wynika iż skarżący przekazując informację służbom bezpieczeństwa państwa, czynił to w sposób jawny i oficjalny. Podsumowując, dokumenty zgromadzone w niniejszej sprawie potwierdzają fakt rejestracji skarżącego w charakterze kontaktu operacyjnego, a następnie TW o pseudonimie "[...]", jednak nie pozwalają domniemywać, iż skarżący brał czynny udział w tej rejestracji i po jej dokonaniu wykonywał jakiekolwiek czynności jako tajny informator lub pomocnik przy zdobywaniu informacji. Organ nie dostrzegł, że ustawodawca jednoznacznie uzależnił uzyskanie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych od braku w archiwach IPN dokumentów bezpośrednio świadczących o współpracy zainteresowanego z aparatem bezpieczeństwa, skutkiem czego dokonał nieuprawnionego domniemania, że zapisy znajdujące się w ewidencjach i rejestrach IPN mieszczą się w kategorii dokumentów, o jakich mowa w art. 4 ust. 2 ustawy. Tymczasem wspomniane zapisy świadczą pośrednio i co najwyżej o ewentualnym prawdopodobieństwie takiej współpracy, a to w ocenie Sądu jest niewystarczające do odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych (por. wyrok NSA z dnia 30 października 2018 r., sygn. akt II OSK 2078/18). W konsekwencji organ dopuścił się więc naruszenia art. 80 k.p.a., który stanowi, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona, ponieważ dokonał niewłaściwej oceny dowodów zgromadzonych w postępowaniu. Ponownie rozpatrując sprawę, organ powinien dokonać powtórnej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a następnie dokonać jego oceny, uwzględniając rozważania Sądu. Mając powyższe na względzie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.