IV SA/Po 132/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędzia WSA Maciej Busz (spr.) Asesor sądowy WSA Katarzyna Witkowicz - Grochowska Protokolant st. sekr. sąd. Agnieszka Walocha po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 sierpnia 2019 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania stypendium szkolnego uchyla zaskarżoną decyzję IV SA/Po 132/19 Uzasadnienie Dyrektor MOPS w [...] działający z upoważnienia Prezydenta Miasta [...] decyzją z [...].11.2018r. nr [...] wydaną na podstawie art. 90c ust. 2 pkt 1, art. 90d ust. 1-2, art. 90 m, art. 90n ust. 1, 2, 6 i 7 ustawy z dnia 7 września 1991r. o systemie oświaty (Dz. U. 2018 r., poz. 1457 ze zm., dalej u.s.o.), art. 104 i art. 107, ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096, dalej k.p.a.), odmówił E. S. (dalej skarżąca) pomocy materialnej o charakterze socjalnym w formie stypendium szkolnego dla ucznia O. S.. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że E. S. złożyła w dniu [...].09.2018r. wniosek o przyznanie pomocy materialnej o charakterze socjalnym w formie stypendium szkolnego dla O. S., ur. [...].02.2010 r., ucznia Szkoły Podstawowej nr [...] w [...]. Skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo z synem, nie pracuje, jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w [...] bez prawa do zasiłku. Dochód rodziny w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku, tj. sierpniu 2018 r. wynosił: [...] zł, na który składały się: alimenty - [...] zł, zasiłek rodzinny - [...] zł, dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego - [...] zł, zasiłek pielęgnacyjny - [...] zł. Dochód na jedną osobę w rodzinie wyniósł [...] zł. Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 90c ust. 2 pkt 1 u.s.o. świadczeniem pomocy materialnej o charakterze socjalnym jest stypendium szkolne. Zgodnie z art. 90d ust 1 u.s.o. stypendium szkolne może otrzymać uczeń znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej wynikającej z niskich dochodów na osobę w rodzinie, w szczególności gdy w rodzinie tej występuje: bezrobocie, niepełnosprawność, ciężka lub długotrwała choroba, wielodzietność, brak umiejętności wypełniania funkcji opiekuńczo - wychowawczych, alkoholizm lub narkomania, a także gdy rodzina jest niepełna lub wystąpiło zdarzenie losowe. W myśl art. 90m ust. 1 świadczenie pomocy materialnej o charakterze socjalnym przyznaje wójt (burmistrz, prezydent miasta). Zgodnie z art. 90m ust. 2 Rada gminy może upoważnić kierownika ośrodka pomocy społecznej do prowadzenia postępowania w sprawach, o których mowa w ust. 1. Zgodnie z art. 90n ust. 1 i 2 w sprawach świadczeń pomocy materialnej o charakterze socjalnym wydaje się decyzje administracyjne. Świadczenie pomocy materialnej o charakterze socjalnym są przyznawane na: - wniosek rodziców albo pełnoletniego ucznia; - wniosek odpowiednio dyrektora szkoły, kolegium pracowników służb społecznych lub ośrodka, o którym mowa w art. 90b ust. 3 pkt 2. Zgodnie z art. 90n ust. 6 u.s.o. wniosek o przyznanie stypendium szkolnego składa się do dnia 15 września danego roku szkolnego, a w przypadku słuchaczy kolegiów pracowników służb społecznych - do dnia 15 października danego roku szkolnego. W myśl art. 90n ust. 7 u.s.o. w uzasadnionych przypadkach wniosek o przyznanie stypendium szkolnego może być złożony po upływie terminu, o którym mowa w ust. 6. Zdaniem organu I instancji brak jest podstawy do udzielenia pomocy materialnej o charakterze socjalnym w formie stypendium szkolnego, ponieważ wniosek o przyznanie stypendium szkolnego złożony został w dniu [...].09.2018 r., a termin składania wniosków upłynął 15.09.2018 r. W dniu [...].09.2018 r. E. S. oświadczyła, że złożyła wniosek po upływie ustawowego terminu ze względów zdrowotnych swojej rodziny. Jednak nie przedstawiła zaświadczenia lekarskiego. Zatem zdaniem organu I instancji nie ma uzasadnionej przyczyny złożenia wniosku po upływie ustawowego terminu. Jak wskazuje się w doktrynie (Mateusz Pilich. Ustawa o systemie oświaty. Komentarz. Wydawnictwo ABC 2008) termin do złożenia wniosku określony w ust. 6 ma charakter materialnoprawny, a nie procesowy, to zaś oznacza, że jego zachowanie jest w zasadzie konieczne dla realizacji uprawnienia. Jeżeli wniosek nie zostanie złożony w przepisanym terminie, uprawniony traci prawo do wnioskowania o przyznanie stypendium szkolnego i nie może ubiegać się, w trybie art. 58-60 k.p.a., o przywrócenie uchybionego terminu. Zgodnie z ust. 7 przyznanie stypendium szkolnego jest jednak możliwe także na podstawie wniosku złożonego po terminie, jeżeli zaistnieje "uzasadniony przypadek". Ten niedookreślony zwrot powinien być interpretowany w sposób bardziej zbliżony do "wyjątkowego przypadku", gdyż inaczej rygorystycznie ustalone terminy traciłyby wszelki sens. Zwrot ten nakłada na wnioskodawcę obowiązek uzasadnienia, z jakich wyjątkowych względów termin został przekroczony i dlaczego stypendium szkolne mimo to powinno być przyznane. O tym, czy przypadek jest "uzasadniony", decyduje organ właściwy zgodnie z art. 90m. Jeżeli nie znajduje on podstaw do uznania przypadku za "uzasadniony", powinien wydać decyzję o odmowie przyznania świadczenia. W ocenie organu I instancji w niniejszej sprawie nie ma podstawy do przyjęcia, iż mamy do czynienia z uzasadnionym przypadkiem usprawiedliwiającym złożenie wniosku po terminie. Odwołanie od powyższej decyzji w ustawowym terminie wniosła E. S. opisując swą trudną sytuację życiową i wskazując, że nie złożyła wniosku w terminie z uwagi na “niedyspozycję oraz chorobę". Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...].12.2018r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W jej uzasadnieniu wyjaśniono, że zgodnie zart.90c ust.2 pkt 1 u.s.o., stypendium szkolne jest świadczeniem pomocy materialnej o charakterze socjalnym, którego przyznanie oprócz przesłanek określonych w 90 d ust.1 uzależnione jest od miesięcznej wysokości dochodu na osobę w rodzinie ucznia i nie może być większa niż kwota o której mowa w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. 514 zł do 30 września 2018 r. oraz 528 zł od 1 października 2018 r.). Stypendium to (z wyjątkiem słuchaczy kolegiów pracowników służb społecznych) przyznawane jest na okres nie krótszy niż miesiąc i nie dłuższy niż 10 miesięcy w danym roku szkolnym (art. 90d ust. 10 u.s.o.), przy czym wniosek o jego przyznanie składa się do dnia 15 września danego roku szkolnego (art. 90n ust. 6 u.s.o.). Stosownie do art. 90d ust 1 u.s.o. stypendium szkolne może otrzymać uczeń znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej wynikającej z niskich dochodów na osobę w rodzinie, w szczególności gdy w rodzinie tej występuje: bezrobocie, niepełnosprawność, ciężka lub długotrwała choroba, wielodzietność, brak umiejętności wypełniania funkcji opiekuńczo - wychowawczych, alkoholizm lub narkomania, a także gdy rodzina jest niepełna lub wystąpiło zdarzenie losowe uzasadniające przyznanie pomocy materialnej o charakterze socjalnym. Na podstawie art.90d ust.7 u.s.o., miesięczna wysokość dochodu na osobę w rodzinie ucznia uprawniająca do ubiegania się o stypendium szkolne nie może być większa niż kwota, o której mowa w art.8 ust.1 pkt 2) ustawy o pomocy społecznej, tj. tj. 514 zł do 30 września 2018 r. oraz 528 zł od 1 października 2018 r. na osobę w rodzinie. W myśl art. 90 m ust. 1 u.s.o. świadczenie pomocy materialnej o charakterze socjalnym przyznaje wójt (burmistrz, prezydent miasta). Zgodnie z art. 90n ust. 1 i 2 w sprawach świadczeń pomocy materialnej o charakterze socjalnym wydaje się decyzje administracyjne. Świadczenie pomocy materialnej o charakterze socjalnym są przyznawane na: 1 ) wniosek rodziców albo pełnoletniego ucznia; 2) wniosek odpowiednio dyrektora szkoły, kolegium pracowników służb społecznych lub ośrodka, o którym mowa w art. 90b ust. 3 pkt 2. Z akt sprawy wynika, że E. S. złożyła w dniu [...].09.2018 r. wniosek o przyznanie pomocy materialnej o charakterze socjalnym w formie stypendium szkolnego dla O. S. ur. [...].02.2010 r. ucznia Szkoły Podstawowej nr [...] w [...]. Zatem nie złożyła wniosku w terminie określonym w art. 90n ust.6 u.s.o., tj. do dnia 15 września danego roku szkolnego. Nie ma wątpliwości, że wniosek o przyznanie stypendium szkolnego, wpłynął do organu w dniu [...].09.2018 r. i został złożony po terminie przewidzianym w art.90n ust.6 u.s.o., czyli po dniu 15 września 2018 r. Analizując kwestię, czy w niniejszej sprawie zaistniały uzasadnione przypadki, które "usprawiedliwiłyby" złożenie przedmiotowego wniosku po terminie (90n ust.7 u.s.o.) Kolegium stanęło na stanowisku, że skarżąca niedostatecznie uzasadniła przyczyny, które stały się powodem przekroczenia terminu do złożenia wniosku. Ze złożonych dokumentów znajdujących się w aktach sprawy oraz odwołania złożonego przez stronę nie wynika jakie powody spowodowały złożenie wniosku po terminie. Skarżąca podniosła jedynie, że z uwagi na "niedyspozycję oraz długotrwałą chorobę" nie złożyła wniosku w terminie. Jednak w żaden sposób nie uprawdopodobniła, że wystąpiły takie okoliczności faktyczne, które rzeczywiście uniemożliwiły jej złożenie w terminie, a jednocześnie usprawiedliwiały jego rozpatrzenie przez organy po tym terminie. Zdaniem Kolegium w rozpatrywanej sprawie nie ma uzasadnionej przyczyny do złożenia wniosku po terminie. Termin do złożenia wniosku określony w ust. 6 ma charakter materialnoprawny, a nie procesowy, to zaś oznacza, że jego zachowanie jest w zasadzie konieczne dla realizacji uprawnienia. Jeżeli wniosek nie zostanie złożony w przepisanym terminie, uprawniony traci prawo do wnioskowania o przyznanie stypendium szkolnego i nie może ubiegać się, w trybie art. 58-60 k.p.a., o przywrócenie uchybionego terminu. Zgodnie z ust. 7 przyznanie stypendium szkolnego jest jednak możliwe także na podstawie wniosku złożonego po terminie, jeżeli zaistnieje "uzasadniony przypadek". Ten zwrot niedookreślony powinien być interpretowany w sposób bardziej zbliżony do "wyjątkowego przypadku", gdyż inaczej rygorystycznie ustalone terminy traciłyby wszelki sens. Zwrot ten nakłada na wnioskodawcę obowiązek uzasadnienia, z jakich wyjątkowych względów termin został przekroczony i dlaczego stypendium szkolne mimo to powinno być przyznane. O tym, czy przypadek jest "uzasadniony", decyduje jednak organ właściwy zgodnie z art. 90m. Jeżeli nie znajduje on podstaw do uznania przypadku za "uzasadniony", powinien wydać decyzję o odmowie przyznania świadczenia, co pozwoli następnie na kontrolę motywów takiego orzeczenia w toku instancji." (Mateusz Pilich. Ustawa o systemie oświaty. Komentarz. Wydawnictwo ABC 2008). Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 kwietnia 2008 r., sygn. akt I SA/Wa 974/07, (Lex nr 500712) "Wobec braku ustawowego zdefiniowania pojęcia "uzasadnionych przypadków" w przepisach ustawy o systemie oświaty, należy przyjąć pewien obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o swoje interesy, który pozwoliłby na wiarygodną (nie wynikająca wyłącznie ze swobodnego uznania organu) ocenę zasadności rozpatrzenia przez organ administracyjny wniosku złożonego po upływie ustawowego terminu". Zatem skarżąca chcąc skorzystać ze szczególnego uregulowania zawartego w 90n ust.7 u.s.o. oświaty jest zobowiązana do przedstawienia organowi powodów, które uniemożliwiły jej zachowanie ustawowego terminu i uzasadniają jednocześnie rozpatrzenie przez organ wniosku złożonego po tym terminie. Z analizy akt niniejszej sprawy wynika, że skarżąca w trakcie całego postępowania administracyjnego nie wskazała istotnych przyczyn, które uzasadniałyby i usprawiedliwiałyby fakt wniesienia przez nią wniosku o przyznanie stypendium szkolnego po przewidzianym w ustawie o systemie oświaty terminie. Podsumowując, decyzja organu I instancji o odmowie przyznania wnioskowanego stypendium szkolnego znajduje oparcie w art.90n ust.6 u.s.o. W ocenie Kolegium w niniejszej sprawie nie ma podstawy do przyjęcia, iż występuje uzasadniony przypadek usprawiedliwiający złożenie wniosku po terminie. Skargę na powyższą decyzję w ustawowym terminie wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu E. S. opisując swą trudną sytuację życiową i załączając zaświadczenie lekarskie o swej stałej niezdolności do pracy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2016 r. poz. 1066), i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - dalej p.p.s.a.) polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Sąd administracyjny jest sądem kasacyjnym. W razie stwierdzenia istotnych uchybień sąd administracyjny nie ma więc kompetencji do merytorycznego rozstrzygnięcia danego postępowania, lecz jest upoważniony jedynie do uchylenia bądź stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji lub aktu. Na podstawie art. 134 § 1 p.p.s.a., w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z nią sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem kontroli w tym postępowaniu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...].12.2018r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Dyrektora MOPS w [...] działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta [...] z [...].11.2018r. nr [...] odmawiającą E. S. pomocy materialnej o charakterze socjalnym w formie stypendium szkolnego dla ucznia O. S.. Rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zdaniem Sądu orzekającego decyzja organu odwoławczego została wydana z naruszeniem przepisów art. 7, i 77 § 1 i 80 k.p.a. Organ nie podjął bowiem wszystkich czynności niezbędnych do wyczerpującego wyjaśniania stanu faktycznego sprawy co mogło mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia. Jak słusznie zauważył organ zgodnie z treścią art. 90n ust. 6 u.s.o. wniosek o przyznanie stypendium szkolnego składa się do dnia 15 września danego roku szkolnego, a w przypadku słuchaczy kolegiów nauczycielskich, nauczycielskich kolegiów języków obcych i kolegiów pracowników służb społecznych - do dnia 15 października danego roku szkolnego. Istnieje pogląd, że określony w tym przepisie termin do złożenia wniosku o przyznanie stypendium szkolnego jest terminem prawa materialnego i jako taki nie podlega przywróceniu na podstawie przepisów kodeksu postępowania administracyjnego. Tym niemniej zgodnie z treścią art. 90n ust. 7 u.s.o. w uzasadnionych przypadkach, wniosek o przyznanie stypendium szkolnego może być złożony po upływie terminu, o którym mowa w ust. 6. Niespornym w kontrolowanej sprawie jest, że skarżąca złożyła przedmiotowy wniosek w dniu [...].09.2018r., a więc po upływie ustawowego terminu. Składając ten wniosek oświadczyła w nim, że złożyła go po terminie "z przyczyn chorobowych moich i mojego syna". W ocenie Sądu orzekającego każdy przypadek złożenia wniosku o przyznanie stypendium szkolnego, po terminie określonym art. 90 n ust. 6 u.s.o., wymaga dokładnego ustalenia przyczyn opóźnienia, gdyż tylko wyczerpujące ustalenia tych przyczyn, daje organowi podstawę w świetle art. 80 k.p.a., do oceny czy spóźnienie w złożeniu wniosku jest uzasadnione w konkretnym przypadku czy też nie (patrz wyrok WSA w Krakowie z dnia 21 lutego 2007 r. o sygn. III SA/Kr 1/07 – dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Niemniej to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wskazania i uprawdopodobnienia okoliczności uniemożliwiających mu złożenie wniosku z zachowaniem terminu. Na organie spoczywa natomiast obowiązek oceny czy okoliczności te stanowią uzasadnioną przyczynę, o której mowa w art. 90n ust. 7 u.s.o. Zdaniem Sądu w pewnych przypadkach za uzasadnioną przyczynę, o której mowa w art. 90n ust. 7 u.s.o. można uznać chorobę wnioskodawcy, która uniemożliwiła mu zachowanie terminu. Zasady doświadczenia życiowego pozwalają przyjąć, iż pewne choroby (np. wymagające hospitalizacji lub znacznie ograniczające samodzielność chorego) mogą uniemożliwić stronie dokonania czynności z zachowaniem terminów przewidzianych prawem. W rozpoznawanej sprawie skarżąca jako przyczynę opóźnienia w złożeniu wniosku wskazała "przyczyny chorobowe" jej i jej syna. Później, już w toku postępowania odwoławczego w dniu [...].11.2018r. złożyła również zaświadczenie lekarskie wydane przez Przychodnię Lekarza Rodzinnego w [...] z którego wynika, że skarżąca jest "leczona przewlekle ([...]) wymaga kontynuacji leczenia i systematycznego przyjmowania leków." Pomimo, że akta administracyjne nie są obszerne organ odwoławczy nie zauważył tego faktu i w ogóle nie dokonał oceny złożonego przez skarżącą zaświadczenia lekarskiego, co stanowi naruszenie postępowania. Z wniosku skarżącej i złożonego później zaświadczenia lekarskiego wynika ewidentnie, że istnieje możliwość, iż skarżąca uchybiła ustawowemu terminowi do złożenia wniosku z przyczyn zdrowotnych. W tej sytuacji w ocenie Sądu orzekającego organy administracji powinny były rzetelnie wyjaśnić tą kwestię i wezwać skarżącą do uprawdopodobnienia na jakie schorzenia cierpi i czy choroby te uniemożliwiły jej zachowanie terminu do złożenia wniosku. Takiej informacji nie zawiera zaświadczenie przedłożone przez stronę. Nie wynika bowiem z akt administracyjnych na jakie schorzenia cierpi skarżąca, jaki miały one przebieg w okresie poprzedzającym dzień 15 września 2018 r., a także, czy w okresie przed 15 września 2018 r. doszło do zaostrzenia którejś z przewlekłych chorób dolegających skarżącej, co ograniczyło jej możliwość normalnego funkcjonowania. Kolegium nie rozważyło i nie zbadało takiej okoliczności, mimo, powołania się przez skarżącą na problemy zdrowotne. Powyższe stanowi naruszenie przepisu art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. - organ nie wyjaśnił wypełni stanu faktycznego sprawy, a jego ocena stanu zdrowia skarżącej nosi znamiona dowolności niepopartej żadnymi dowodami pochodzącymi od podmiotów posiadających specjalistyczna wiedzę medyczną. (podobnie WSA w Poznaniu w wyroku z 28.08.2013r., o sygn. SA/Po 687/13, publ. CBOSA) Ponownie rozpoznając odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze winno dokonać oceny już złożonego do sprawy przez skarżącą zaświadczenia lekarskiego, a w razie wniosku, iż jest ono niewystarczająco ustalić, czy stan zdrowia skarżącej w okresie przed 15 września 2018 r. faktycznie mógł uniemożliwić jej, tak jak to podaje, złożenie wniosku o przyznanie stypendium szkolnego w ustawowym terminie. W tym celu Kolegium winno wezwać skarżącą do złożenia kolejnych zaświadczeń lekarskich z których jasno będzie wynikało, czy jej stan zdrowia uniemożliwiał złożenie jej wniosku w ustawowym terminie, a także do złożenia jej wyjaśnień w tym zakresie. Kolegium winno również rozważyć, iż upływ czasu może spowodować, iż stwierdzenie ww. przesłanki przez lekarza będzie niemożliwe, a jeżeli tak się stanie, to okoliczność ta nie może być rozstrzygana na niekorzyść skarżącej. Skarżąca nie może bowiem ponosić ujemnych konsekwencji opisanego powyżej naruszenia przez organ przepisów art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. Powyższe Kolegium dokona w ramach uzupełniającego postępowania dowodowego unormowanego w art. 136 k.p.a. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a orzekł jak w sentencji wyroku.