II FSK 1449/20

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Bogusław Dauter (sprawozdawca), Sędzia NSA Beata Cieloch, Sędzia WSA del. Paweł Dąbek, po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej R. sp. z o.o. z siedzibą w J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 9 stycznia 2020 r., sygn. akt I SA/Gl 1142/19 w sprawie ze skargi R. sp. z o.o. z siedzibą w J. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 7 czerwca 2019 r., nr [...] w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od R. sp. z o.o. z siedzibą w J. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z 9 stycznia 2020 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, I SA/Gl 1142/19, oddalił skargę R. sp. z o.o. z siedzibą w J. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z 7 czerwca 2019 r., w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku skarżąca zarzuciła na podstawie art. 174 p.p.s.a.: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego: - art. 65 i art. 353 [1] w zw. z art. 354 i art. 353 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2019 r., poz. 1145, dalej: k.c.) oraz art. 101 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (Dz. U. z 2016 r., poz. 160) poprzez niewłaściwą wykładnię i przyjęcie, że w dacie zajęcia istniały wierzytelności nadające się do zajęcia, przyjęcie, że weksel nie mógł stanowić zapłaty za wierzytelności przyszłe a jedynie pełnił funkcje zabezpieczającą podczas gdy na dzień zajęcia nie istniała żadna wierzytelność podlegająca zajęciu, a weksel stanowił formę zapłaty za wierzytelności, w tym wierzytelności przyszłe i doszło do powstania nowego abstrakcyjnego zobowiązania z weksla; 2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 71a § 9 ustawy z z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2019 r., poz. 1438, dalej: u.p.e.a.) i art. 89 § 2 u.p.e.a., poprzez jego błędne zastosowanie, skutkujące nieuwzględnieniem skargi mimo naruszenia przez organy w toku postępowania administracyjnego przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy; w szczególności, poprzez błędne przyjęcie, że skarżąca bezpodstawnie uchyla się od wykonania przekazania zajętej wierzytelności, a fakt wystawienia weksli jest obojętny dla stosowania przepisu art. 71a § 9 u.p.e.a., podczas gdy nie doszło do skutecznego zajęcia wierzytelności, a skarżąca swojego zobowiązanie uregulowała wekslami z 1 grudnia 2016r.; 2) art. 133 § 1, art. 134 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a. przez nie odniesienie się do zarzutów skarżącej co do nieskuteczności zajęcia przez organ egzekucyjny wierzytelności przyszłych, które nie istniały w dniu zawiadomienia o zajęciu wierzytelności; 3) art. 133 § 1, art 134 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a. poprzez przyjęcie za organami, że fakt, iż kontrole wykazały, iż w lutym i kwietniu 2017 r. były wystawiane faktury VAT przesądza o istnieniu wierzytelności które podlegały skutecznemu zajęciu nie badając kwestii a także pominięciu okoliczności, że weksle zostały zajęte w toku czynności egzekucyjnych. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej, a także o wydanie rozstrzygnięcia o zwrocie kosztów postępowania, w tym zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. W sytuacji, gdy w skardze kasacyjnej zarzuca się zarówno naruszenie przepisów prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega ostatnio wymieniony zarzut. Dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo, że nie został skutecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany w sprawie przepis prawa materialnego. (por. wyrok NSA z 19 lutego 2008 r., II FSK 1787/06, niepubl.). Odnosząc się więc do zarzutów procesowych stwierdzić należy, że są one całkowicie chybione. Otóż ich autor stwierdził, czyniąc zarzut naruszenia art. 133 § 1, art 134 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a., że sąd nie odniósł się do zarzutów skarżącej co do nieskuteczności zajęcia przez organ egzekucyjny wierzytelności przyszłych, które nie istniały w dniu zawiadomienia o zajęciu wierzytelności oraz przyjął za organami, że fakt, iż kontrole wykazały, iż w lutym i kwietniu 2017 r. były wystawiane faktury VAT przesądza o istnieniu wierzytelności które podlegały skutecznemu zajęciu nie badając tych kwestii, a także pominął okoliczności, że weksle zostały zajęte w toku czynności egzekucyjnych. Odnośnie do tak sformułowanych zarzutów naruszenia przepisów postępowania Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że przepis art. 133 § 1 p.p.s.a. nie może służyć kwestionowaniu ustaleń i oceny przyjętego w sprawie stanu faktycznego. Przepis art. 133 § 1 p.p.s.a. nie służy również zwalczaniu wniosków, jakie zostały wyprowadzone z materiału aktowego, lecz nakazuje sądowi pewne konkretne zachowania przy wyrokowaniu (zob. wyrok NSA z 19 marca 2019 r., II OSK 1097/17). Przepis ten określa czas orzekania i podstawy wyrokowania (sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy...) i nakłada na sąd jedynie obowiązek wydania wyroku po przeprowadzeniu rozprawy i jej zamknięciu oraz wprowadza zakaz wyjścia poza materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że do naruszenia art. 133 § 1 p.p.s.a. dochodzi wówczas, gdy sąd oddali skargę, mimo niekompletnych akt sprawy, gdy pominie istotną część tych akt, gdy przeprowadzi postępowanie dowodowe z naruszeniem przesłanek wskazanych w art. 106 § 3 p.p.s.a. oraz gdy oprze orzeczenie na własnych ustaleniach, tzn. dowodach lub faktach, nie znajdujących odzwierciedlenia w aktach sprawy, o ile nie znajduje to umocowania w art. 106 § 3 p.p.s.a. Z przepisu tego wynika więc nakaz wyprowadzania oceny prawnej na gruncie faktów i dowodów znajdujących odzwierciedlenie w aktach sprawy (przykładowo wyrok NSA z 15 lutego 2019 r., I OSK 386/17). Natomiast wymóg art. 134 § 1 p.p.s.a. co do rozstrzygania przez sąd w granicach danej sprawy oraz braku związania zarzutami i wnioskami skargi i powołaną podstawą prawną powinien być tak rozumiany, iż wprawdzie sąd orzeka w konkretnej sprawie i w występującym w niej przedmiocie, zasadniczo nie rozwiązując problemów generalnych (ogólnych), to w tych granicach jest zobowiązany do dokonania oceny legalności zaskarżonego aktu po dokonaniu koniecznych rozważań bez związania zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w skardze (czy też w kontrolowanym akcie) podstawą prawną (por. wyrok NSA z 29 maja 2012 r., II OSK 436/11). Powyższe uwagi wskazują, że strona skarżąca skutecznie ustaleń faktycznych we wskazanym zakresie nie zakwestionowała. Nie jest w zw. z tym również zasadny zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 71a § 9 u.p.e.a. i art. 89 § 2 u.p.e.a., poprzez jego błędne zastosowanie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wbrew odmiennym wywodom strony skarżącej, zawiadomienia z 25 listopada 2016r., 20 kwietnia 2017r. oraz z 24 maja 2017r. były skuteczne i nie tylko z faktu, że spełniały warunki formalne, o których mowa w rozporządzeniu Ministra Finansów z dnia 16 maja 2014 r. w sprawie wzorów i dokumentów stosowanych w egzekucji należności pieniężnych (Dz. U. z 2014 poz. 655), ale również z faktu uwzględnienia okoliczności, że ich skuteczność, zgodnie z przepisem art. 89 § 2 u.p.e.a., była dokonywana z datą odbioru zajęcia przez dłużnika zajętej wierzytelności. Przypomnieć w tym miejscu należy, że przez zajęcie egzekucyjne rozumie się czynność organu egzekucyjnego w wyniku której organ egzekucyjny nabywa prawo rozporządzania składnikiem majątkowym w zakresie niezbędnym do wykonania obowiązku objętego tytułem wykonawczym. Podmiot do którego zajęcie jest kierowane staje się dłużnikiem zajętej wierzytelności pieniężnej, o której mowa w art. 89 § 1 u.p.e.a., z chwilą doręczenia mu stosownego zawiadomienia, w przypadku gdy wierzytelność, tj. uprawnienie do świadczenia pieniężnego istnieje i przysługuje dłużnikowi na podstawie określonego stosunku prawnego. Zgodnie z art. 89 § 2 zd. 2 u.p.e.a., zajęcie wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług dotyczy również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług. Z kolei, zgodnie z art. 89 § 3 pkt 1u.p.e.a., jednocześnie z przesłaniem zawiadomienia, o którym mowa w § 1, organ egzekucyjny: 1) wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby w terminie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia złożył oświadczenie dotyczące tego, czy: a) uznaje zajętą wierzytelność zobowiązanego, b) przekaże organowi egzekucyjnemu z zajętej wierzytelności kwoty na pokrycie należności lub z jakiego powodu odmawia tego przekazania, c) i w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się albo toczyła się sprawa o zajętą wierzytelność. Oświadczenie, o którym mowa w przywołanym przepisie powinien złożyć każdy dłużnik zajętej wierzytelności, w tym wierzytelności pieniężnej. Termin tygodniowy do jego złożenia nie ma charakteru zawitego, jednakże brak takiego oświadczenia lub złożenia nienależytego oświadczenia ma ten skutek, że okoliczności faktyczne, co do których oświadczenie takie miało być złożone mogą zostać potraktowane jako ich przyznanie. Tym samym brak wyraźnego oświadczenia o uznaniu zajętej wierzytelności zobowiązanego lub o tym czy i w jakiej wysokości przysługuje dłużnikowi zajęta wierzytelność stanowi dla organu egzekucyjnego wystarczającą podstawę do traktowania takiej wierzytelności jako uznanej przez dłużnika (zob. wyrok WSA w Gliwicach z 22 lipca 2005 r., I SA/Gl 1813/04). W sprawie niniejszej skarżąca składała szereg sprzecznych ze sobą oświadczeń, czego w skardze kasacyjnej nie zakwestionowała, by w ostateczności stwierdzić, że wierzytelności których dotyczyły zajęcia (w dniach ich odbioru) nie istniały. Stoi to w oczywistej sprzeczności z poczynionymi przez organy egzekucyjne ustaleniami faktycznymi, o czym w dalszej części niniejszych rozważań. Nie znajduje również uzasadnienia prawnego twierdzenie dłużnika, że nieprzekazanie wierzytelności organowi egzekucyjnemu było usprawiedliwione, bowiem istniały podstawy prawne pozwalające skutecznie uchylać się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu z uwagi na zawarcie 10 deklaracji wekslowych w dniu 1 grudnia 2016 r. na sumę wekslową 1 000 000,00 zł każda, z niewymagalnymi w dacie zajęcia terminami płatności. Odnosząc się do tej konstatacji należy podnieść, że deklaracja wekslowa służy uzupełnieniu weksla in blanco. Możliwa jest także sytuacja, że do weksla in blanco nie zostanie sporządzone porozumienie, zaś brak pisemnego porozumienia co do uzupełnienia weksla in blanco oznacza, że wystawca weksla upoważnił remitenta do uzupełnienia weksla według jego uznania. Przepisy prawa wekslowego nie określają w żaden sposób formy deklaracji wekslowej. Porozumienie wekslowe może być osiągnięte w sposób dorozumiały (zob. wyrok SN z 28 maja1998 r., III CKN 531/97). Osoba przyjmująca weksel może, ale nie musi podpisać deklaracji wekslowej. Jej oświadczenie o zawarciu tej umowy następuje z chwilą przyjęcia deklaracji wekslowej (wyrok SN z 04 lutego 2011 r., III CSK 196/10). Z chwilą wystawienia weksla in blanco i wręczenia go wierzycielowi następuje zawarcie porozumienia między wystawcą weksla a osobą, której ten weksel zostaje wręczony, określające sposób jego uzupełnienia. Porozumienie takie jest umową zawieraną pomiędzy odbiorcą weksla, a wystawcą weksla i podlega regułom interpretacyjnym oświadczeń woli wyrażonym w art. 65 K.c. Przepisy Prawa wekslowego nie wymagają przy tym żadnej szczególnej formy takiego porozumienia wekslowego. Może być więc ono zarówno pisemne, jak i ustne, może zostać osiągnięte w sposób wyraźny lub dorozumiany. W takim jednak wypadku z uwagi na specyfikę odpowiedzialności wekslowej musi to być przejaw woli, który, w świetle okoliczności towarzyszących, w sposób dostatecznie zrozumiały i niewątpliwy wyraża wolę wywołania skutków prawnych objętych treścią tej czynności prawnej. Istotę weksla stanowi pismo i dlatego tłumaczenie usuwające to pismo na dalszy plan jest niedopuszczalne jako pozostające w sprzeczności z funkcją weksla, który jest dokumentem przewidzianym do obrotu. Wzgląd na pewność i bezpieczeństwo obrotu wekslowego wyklucza sięganie i uwzględnianie okoliczności, nieznajdujących wyrazu w jego brzmieniu, dotyczących podłoża i historii powstania weksla, czy też okoliczności subiektywnych. Inaczej mówiąc, o treści weksla wypełnionego w całości decyduje to co zostało w nim napisane a więc obiektywny stan weksla (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 08 kwietnia 2016 r., I ACa 1105/15). Przedmiotowe weksle są kompletne, zaś zawarte w deklaracjach wekslowych sformułowanie: "celem zapłaty za zobowiązania względem Wierzyciela z tytułu wierzytelności powstałych na skutek wzajemnej współpracy handlowej", prawidłowo zostało odczytane przez organy egzekucyjne jako dotyczące wierzytelności, które w dniu podpisywania deklaracji już istniały. Tego ustalenia faktycznego strona skarżąca skutecznie nie zakwestionowała, to po pierwsze. Po wtóre jest ono nie tylko zgodne z treścią deklaracji, ale również z zasadami doświadczenia życiowego (gospodarczego). Odnosząc się tym miejscu do zarzutu naruszenia art. 65 K.c., stwierdzić należy, że strona skarżąca nie wykazała, aby ten przepis został przez sąd pierwszej instancji naruszony. Jak wynika z jego treści (§ 1) oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Wywody sądu pierwszej instancji a wcześniej organów egzekucyjnych, w zgodzie z tą regulacją, zinterpretowały treść przedmiotowych deklaracji wekslowych, w kontekście całokształtu okoliczności sprawy, a strona skarżąca tej oceny skutecznie nie zakwestionowała, a w szczególności nie wykazała, że zamiarem przedmiotowych deklaracji wekslowych była zapłata za konkretne zobowiązania istniejące pomiędzy zobowiązanym a dłużnikiem zajętej wierzytelności. Nie można też zasadnie twierdzić, ze w sprawie doszło do wygaśnięcia dotychczasowego zobowiązania między stronami i powstało nowe zobowiązanie do spełnienia świadczenia w przyszłości. Zgodnie z art. 506 § 2 K.c. w razie wątpliwości poczytuje się, że zmiana treści dotychczasowego zobowiązania nie stanowi odnowienia. Dotyczy to w szczególności wypadku, gdy wierzyciel otrzymuje od dłużnika weksel lub czek. Z przepisu tego wynika, że nowacji się nie domniemywa. Strony muszą wyrazić zamiar umorzenia istniejącego zobowiązania. Zamiar ten niekoniecznie musi być wyraźny, może być dorozumiany, jednak na tyle dostatecznie uzewnętrzniony, by nie powstała wątpliwość, czy w ogóle zaistniał. Animus novandi powinien wynikać z wyraźnego oświadczenia stron lub w sposób niewątpliwy z okoliczności sprawy. (zob. wyrok SA w Katowicach z 19 lutego 2016 r., I ACa 816/15). Ponieważ w sprawie niniejszej wątpliwości oczywiście istniały, nie można było ocenie sądu pierwszej instancji, że nie powstało nowe zobowiązanie do spełnienia świadczenia w przyszłości, zarzucić dowolności. Jak zasadnie podnosi w odpowiedzi na skargę kasacyjną dyrektor izby administracji skarbowej, gdyby weksle miały służyć zabezpieczeniu (a nawet zapłacie) przyszłych wierzytelności, powinny być wekslami in blanco (bez określenia sumy wekslowej), a w deklaracjach winien znajdować się zapis o przyjęciu weksli jako zabezpieczenie zapłaty przyszłych wierzytelności. Dodatkowo deklaracja wekslowa powinna wskazywać sposób obliczenia sumy wekslowej, którą ma prawo wpisać posiadacz weksla in blanco. Wbrew odmiennym wywodom strony skarżącej, dokonanie w sprawie kilku zajęć nie było wynikiem wątpliwości co do ich skuteczności doręczenia, ale tokiem postępowania egzekucyjnego, które to postępowanie ujawniało ciągle nowe okoliczności faktyczne, w postaci istnienia nowych faktur w momencie zajęcia. Zapłata bowiem za wierzytelności przyszłe, które nie są objęte żadną umową handlową, która kwestie zapłaty wierzytelności by regulowała, nie miała w stanie faktycznym sprawy miejsca. W takim przypadku weksel mógł pełnić jedynie funkcję gwarancyjną lub kaucyjną, co nie zwalniało dłużnika zajętej wierzytelności od regulowania faktur w terminach ich wymagalności. Zobowiązanie wekslowe ma bowiem charakter samodzielny i abstrakcyjny wobec stosunku podstawowego, który zabezpiecza. Ustalenia organów egzekucyjnych i ich ocena dokona przez sąd pierwszej instancji nie naruszają treści art. 351(1) i art. 354 K.c. Pierwszy z tych przepisów stanowi, że strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Zgodnie z drugim natomiast dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje - także w sposób odpowiadający tym zwyczajom (§ 1). W taki sam sposób powinien współdziałać przy wykonaniu zobowiązania wierzyciel (§ 1). Po pierwsze strona skarżąca nie wykazała na czym polegało naruszenie tych przepisów, a po wtóre Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził aby ocena sądu pierwszej instancji, że przedmiotowe weksle nie stanowiły zapłaty za towary była wadliwa i sprzeczna z zasadą swobody umów wyrażoną w tych przepisach. Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 101 Prawa wekslowego. Sąd pierwszej instancji nie kwestionował faktu, że przedmiotowe weksle nie zawierały ustawowych elementów weksla, a jedynie jego treść i konsekwencje prawne dla istniejących w sprawie wierzytelności będących przedmiotem zajęcia egzekucyjnego. Niezasadny jest zatem zarzut naruszenia przez organ egzekucyjny przepisu art. 71a § 9 u.p.e.a., albowiem organ egzekucyjny miał podstawy twierdzić, że skarżąca bezpodstawnie uchyla się od przekazania na rzecz organu zajętych kwot. Z tych wszystkich względów i na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 204 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) i pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804). ----------------------- 2