IV SA/Wr 447/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ireneusz Dukiel Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków (spr.) Protokolant: referent Krzysztof Erbel po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 16 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi A.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie uznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania dziecka za świadczenie nienależnie pobrane I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. na rzecz skarżącej kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją [...] z dnia 5 czerwca 2019 r. Prezydent W. – Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej we W. na podstawie art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 4. ust. 6, ust. 7, ust. 8, ust. 9, art. 20 ust.3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.) - dalej ustawa, Rozporządzenia Ministra Rodziny. Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1466) w zw. z art.1 pkt 1, w zw. z art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.) uznał świadczenie z tytułu dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka wypłacone A. W. (dalej skarżąca, zainteresowana, wnioskodawczyni, strona) za okres od 1 listopada 2016 r. do 31 października 2017 r. w kwocie 2316,00 zł za nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi bez ustawowych odsetek za opóźnienie (rok 2016-386,00 zł, rok 2017-1930,00 zł). W uzasadnieniu podał, że zainteresowana wystąpiła do tut. organu w dniu 22 sierpnia 2016 r. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych na syna M. We wniosku strona podpisała oświadczenie, iż zapoznała się z warunkami uprawniającymi do świadczenia rodzinnego oraz oświadczenie zobowiązujące do niezwłocznego powiadomienia organu o zmianach sytuacji rodzinnej mających wpływ na prawo do świadczeń (część VII wniosku). Po analizie dokumentów tut. organ przyznał stronie decyzją z dnia 3 października 2016 r. świadczenie w formie: 1. zasiłek rodzinny na dziecko do 5 lat, przyznany na syna M. w kwocie 95,00 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2016 r. do 31 października 2017 r. 2. dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka przyznany na podstawie art. 11a ust. 1 pkt 2, przyznany na syna M., w kwocie 193,00 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2016 r. do 31 października 2017 r. W rozpatrywanej sprawie wyszły na jaw nowe okoliczności związane z uznaniem ojcostwa dziecka strony M. przez ojca dziecka. Tut. Ośrodek otrzymał powyższą informację w dniu 17 sierpnia 2017 r. Okoliczność ta nie była znana w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenia. Decyzja została więc wydana w oparciu o nieistniejący stan faktyczny. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. w sposób wyraźny i jednoznaczny określają warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych, w tym również zasiłków rodzinnych i dodatków do zasiłków rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń (art. 1 ustawy). W myśl art. 3 pkt 17a ilekroć w ustawie jest mowa o osobie samotnie wychowującej dziecko - oznacza to pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Na podstawie art. 11 a ust. 1 ustawy dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje samotnie wychowującym dziecko matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka jedynie w sytuacjach, jeżeli nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od drugiego z rodziców, ponieważ: drugi z rodziców dziecka nie żyje: ojciec dziecka jest nieznany, powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone. W dniu 17 sierpnia 2017 r. do tut. organu wpłynął Wyrok Sądu Rejonowego dla [...] z dnia 18 kwietnia 2016 r. sygn. akt [...] (prawomocny z dniem 28 września 2016 r.), w którym ustalono, ojcostwo małoletniego M. oraz zostały zasądzone alimenty na rzecz małoletniego syna skarżącej. W związku z powyższym dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka nie przysługuje od miesiąca listopada 2017r. Ponieważ po dokładnej analizie materiału dowodowego okazało się, iż sytuacja rodzin uległa zmianie, decyzję przyznającą świadczenia rodzinne na rzecz dziecka – syna skarżącej M. uchylono w wyniku wznowienia postępowania, zgodnie z decyzją Nr [...] z dnia 26 kwietnia 2018 r. i stronie przyznano zasiłek rodzinny na dziecko - syna M. w okresie od 1 listopada 2016 r. do 31 października 2017 r. oraz odmówiono dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka wnioskowany na syna skarżącej M. na okres od 1 listopada 2016 r. do 31 października 2017 r. W dniu 26 kwietnia 2019 r. tut. organ wszczął postępowanie w sprawie nienależnie pobranych świadczeń za okres od 1 listopada 2016 r. do 31 października 2018 r. Organ stwierdził, że skoro skarżąca zapoznała się z zasadami przyznawania świadczeń rodzinnych winna wiedzieć, że z powodu uznania ojcostwa dziecka skarżącej dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka nie przysługuje. Ponadto o każdej zmianie swojej sytuacji rodzinnej i materialnej mającej wpływ na prawo do pobierania świadczeń powinna niezwłocznie powiadomić tut. organ, ponieważ była o tym pouczona również w decyzji przyznającej świadczenie. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest zobowiązana do ich zwrotu. Nienależnie pobrane świadczenia podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art.30 ust.7 ustawy) a kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art 30 ust 2b).Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty (art.30 ust.8 ustawy). Pojęcie "świadczeń nienależnie pobranych" definiuje art.30 ust.2 ustawy, który w pkt 4 stanowi: 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. W rozpatrywanej sprawie mamy do czynienia z nienależnie pobranymi świadczeniami, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ świadczenie przyznano na podstawie decyzji, która została uchylona w wyniku wznowienia postępowania i stronie przyznano zasiłek rodzinny na syna M. w okresie od 1 listopada 2016 r. do 31 października 2017 r. oraz odmówiono dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka wnioskowanego na syna M. na okres od 1 listopada 2016 r. do 31 października 2017 r. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła wnioskodawczyni. Zarzuciła naruszenie art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 4, ust. 6, ust. 7, ust. 8, ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych a także art. 11a ust. 1 tej ustawy. Zarzuciła także naruszenie art. 71 ust. 1, art. 18, art. 2 Konstytucji RP oraz art. 27 Konwencji o prawach dziecka przyjętych przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych z dnia 20 listopada 1989 r. oraz przepisów postępowania art. 7, 8, 9 kpa i pominięcie istotnych dowodów i faktów mających istotne znaczenie dla sprawy a także brak prawidłowego pouczenia strony o obowiązku informowania o zmianach jak również brak pouczenia, iż samo ustalenie przez Sąd ojcostwa oraz ustalenie obowiązku alimentacyjnego stanowi podstawę do utraty przyznanego świadczenia. Jednocześnie wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i ustalenie, że wypłacone świadczenia były świadczeniami nienależnie pobranymi i strona nie ma obowiązku ich zwrotu lub uchylenie decyzji i przekazanie do ponownego rozpoznania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. rozpoznające powyższe odwołanie decyzją z dnia 22 lipca 2019 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ przywołał treść art. 30 ust. 2 ustawy. Wskazał na rozważania przedstawione przez organ I instancji. Stwierdził, że w sprawie nie zaszła negatywna przesłanka wydania zaskarżonej decyzji, określona w powołanym art. 30 ust. 5 ustawy, a organ prawidłowo nie naliczył odsetek za opóźnienie (art. 30 ust. 2b ustawy). Odnosząc się do treści odwołania, podał, że podnoszone okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej strony nie były podstawą wydania decyzji o nienależnie pobranym świadczeniu rodzinnym. Skargę na powyższą decyzję złożyła zainteresowana. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: naruszenie art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 4, ust. 6, ust. 7, ust. 8 i ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że świadczenie z tytułu dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka wypłacane za okres od 1 listopada 2016 r. do 31 października 2017 r., za nienależnie pobrane, podlegają zwrotowi, - naruszenie art. 11a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że skarżąca nie spełnia kryteriów do otrzymania zasiłku, gdyż do przepisu tego nie można stosować wykładni rozszerzającej podczas, gdy przepis ten jest niezgodny z Konstytucją RP, - naruszenie art. 7, 8, 9 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozpoznania niniejszej sprawy, przed wydaniem zaskarżonych decyzji, brak wszechstronnego ustalenia stanu faktycznego a w szczególności pominięcie szczególnych okoliczności, które wystąpiły w niniejszej sprawie, przez co skarżącej i jej małoletniemu synowi grozi poniesienie szkody z powodu braku rozeznania w specyficznym i zawiłym stanie faktycznym, - pominięcie przez organ istotnych dowodów i faktów mających podstawowe znaczenie dla niniejszej sprawy, przez co wydana decyzja jest nieprawidłowa i krzywdząca zarówno skarżącą i jej syna, - brak prawidłowego pouczenia strony o obowiązku informowania o zmianach jak również brak pouczenia, iż samo ustalenie przez Sąd ojcostwa oraz ustalenie obowiązku alimentacyjnego stanowi podstawę do utraty przyznanego świadczenia. W związku z powyższymi zarzutami wniosła o: zmianę zaskarżonej decyzji i ustalenie, że wypłacone świadczenia były świadczeniami należnie pobranymi i w związku z tym skarżąca nie ma obowiązku ich zwrotu – ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej i przekazanie sprawy organowi I instancji do rozpoznania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie a uzasadniając ten wniosek przywołał argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z art. 2 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 2107) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta w myśl art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) – dalej p.p.s.a. sprawowana jest pod względem zgodności z prawem zaskarżonych aktów z przepisami prawa materialnego i procesowego. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Kontrola sądowa zaskarżonej decyzji dokonana według wskazanych wyżej zasad, daje podstawy do uznania, że skarga jest uzasadniona. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia 22 lipca 2019 r. utrzymująca w mocy decyzję Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W., wydaną z upoważnienia Prezydenta W. z dnia 5 czerwca 2019 r., uznająca świadczenie z tytułu dodatku do zasiłku rodzinnego w związku z samotnym wychowaniem dziecka wypłaconym w okresie od dnia 1 listopada 2016 r. do dnia 31 października 2017 r. na syna M. w kwocie 2.316 zł za nienależnie pobrane podlegające zwrotowi bez odsetek ustawowych za opóźnienie. Podstawę materialnoprawną obu decyzji stanowił art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.) – dalej ustawa. Przepis ten stanowi: Osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne, jest zobowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego (ust. 2 pkt 4). Z powołanego przepisu wynika, że przesłanką do jego zastosowania jest okoliczność stwierdzenia nieważności decyzji w oparciu, o którą wypłacono świadczenie lub uchylenie decyzji na podstawie, której wypłacono świadczenie w wyniku wznowienia postępowania i odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. W niniejszej sprawie mamy do czynienia z przypadkiem uchylenia decyzji, na podstawie której dokonano wypłaty świadczenia w wyniku wznowienia postępowania i odmową prawa do świadczenia. Decyzją przyznającą skarżącej świadczenia z tytułu samotnego wychowywania dziecka była decyzja Prezydenta W. z dnia 3 października 2016 r., następnie w wyniku wznowienia postępowania decyzją z dnia 26 kwietnia 2018 r. uchylono decyzję z dnia 3 października 2016 r. i odmówiono skarżącej przyznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Tym samym skarżąca pobrała świadczenie z tytułu samotnego wychowywania dziecka w okresie od 1 listopada 2016 r. do 31 października 2017 r. nienależnie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjęto pogląd, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostanie wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast świadczenie "nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać cechy dotyczące stanu świadomości. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko osobę, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczenia (wyrok WSA w Poznaniu z dnia 5 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Po 264/19, wyrok WSA w Łodzi z dnia 24 maja 2019 r. sygn. akt II SA/Łd 269/19, wyrok NSA z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/13). W ocenie Sądu powyższy pogląd powinien mieć również zastosowanie do przypadku określonego w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy. Ustawodawca bowiem również ten przypadek określił jako nienależnie pobrane świadczenie. Przypomnieć w tym miejscu należy, że podstawą do wznowienia postępowania i wydania decyzji z dnia 26 kwietnia 2018 r. uchylającej decyzję przyznającą świadczenie z tytułu samotnego wychowywania dziecka z dnia 3 października 2016 r. był art. 3 pkt 17a ustawy definiujący osobę samotnie wychowującą dziecko oraz art. 11a ust. 1 stanowiący, że dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka "przysługuje samotnie wychowującym dziecko matce lub ojcu (...) jedynie w sytuacjach jeżeli nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od drugiego z rodziców, ponieważ: drugie z rodziców dziecka nie żyje; ojciec dziecka jest nieznany, powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone". Przepis ten zawiera okoliczności, których istnienie lub brak istnienia wpływa na przyznane świadczenia; o ich zaistnieniu (lub nie zaistnieniu) oświadczenie w wielu przypadkach składa osoba zainteresowana. Zatem powinna posiadać wiedzę o skutkach wadliwego oświadczenia i przesłankach, które warunkują lub uniemożliwiają przyznanie świadczenia. Orzecznictwo sądowoadministracyjne, w tym wskazane wyżej, stoi na stanowisku, że pouczenie powinno być zindywidualizowane, dostosowane do każdej zainteresowanej osoby. Z uwagi choćby na wiek, możliwości intelektualne. Odnosząc powyższe uwagi do skarżącej – należy w pierwszej kolejności zgodzić się z pełnomocnikiem skarżącej, że strona, choć jest młodą osobą ale wyjątkowo nieporadną. Wskazywało to jednoznaczne zachowanie wnioskodawczyni na rozprawie. Reasumując: skuteczne pouczenie jak wynika między innymi z powyższych wyroków ma miejsce wówczas, gdy było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Z uwagi na wysoką nieporadność życiową skarżącej i treść pouczenia zawartego na wniosku i decyzji, w ocenie Sądu nie można uznać, że pouczenie było skuteczne i skarżąca miała świadomość, że pobierała je nienależnie. Na wniosku wypełnionym przez skarżącą w dniu 22 sierpnia 2016 r. w części dotyczącej pouczenia, w punkcie dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka powołano treść art. 11a ust. 1 ustawy. Na końcu pouczenia zawarto klauzulę "oświadczam, że zapoznałem się z powyższym pouczeniem", pod którym znajduje się podpis skarżącej. Z powyższego wynika także, iż takie pouczenie nie zostało doręczone skarżącej. W części III wniosku dotyczącej oświadczenia do ustalenia prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka, w której zawarte są pytania istotne dla rozpoznania wniosku, skarżąca w zasadzie nie odpowiedziała na nie, choć podpisała i to z datą 3 października 2016 r. (czyli w dniu wydania decyzji). Pracownik socjalny nie zadbał o to by zostały wykreślone odpowiednie warianty pytań, a niewątpliwie z uwagi na wysoką nieporadność skarżącej widoczną w jej zachowaniu, powinien to uczynić. Decyzja z dnia 3 października 2016 r. przyznająca skarżącej świadczenia, została wprawdzie jej doręczona, ale również pouczenie, co należy rozumieć przez nienależnie pobrane świadczenie, nie jest podane w sposób zrozumiały. W tych okolicznościach Sąd uznał, że nie została spełniona przesłanka nienależnie pobranego świadczenia – istnienia u skarżącej świadomości, że świadczenie jej nie przysługuje. Zatem nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 30 ust. 1 pkt 4 ustawy i tym samym brak jest podstawy do wydania zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej. Należy też dodać, że w tym zakresie Sąd uznaje skargę za uzasadnioną. Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należało orzec jak wyżej.