II SA/Gl 1121/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska, Sędziowie Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Asesor WSA Tomasz Dziuk (spr.), Protokolant Starszy referent Damian Szczurowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi D. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta K. działając m.in. na podstawie art. 25 ust. 1, 2, 8 i 9 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2018 r. poz. 2134) stwierdził, że świadczenie wychowawcze na dziecko W. L. za okres od 1 marca 2018 r. do 30 września 2018 r. w kwocie 3.500,00 zł. zostało nienależnie pobrane, oraz zobowiązał D. L. (dalej zwanego "skarżącym") do spłaty nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 3.500,00 zł. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od kwoty 500,00 zł od dnia 1 kwietnia 2018 r., od kwoty 500,00 zł od dnia 1 maja 2018 r., od kwoty 500,00 zł. od dnia 1 czerwca 2018 r., od kwoty 500,00 zł. od dnia 1 lipca 2018 r., od kwoty 500,00 zł od dnia 1 sierpnia 2018r., od kwoty 500,00 zł od dnia 1 września 2018 r., od kwoty 500,00 zł od dnia 1 października 2018 r., a także ustalił, że kwotę nienależnie pobranych świadczeń należy wpłacić w terminie 30 dni od dnia, kiedy decyzja stanie się ostateczna wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ I instancji wskazał, że w okresie od 17 stycznia 2018 r. do 16 stycznia 2019 r. córka skarżącego W. L. (dalej zwana "córką skarżącego") uzyskała uprawnienia do pobierania świadczenia rodzicielskiego. Po uwzględnieniu dochodów córki skarżącego od marca 2018 r. nastąpiło przekroczenie kryterium dochodowego uprawniającego do pobierania świadczenia wychowawczego tj. kwoty 800,00 zł. na osobę. Organ wyjaśnił przy tym, że obliczając dochód w okresie od 1 marca 2018 r. do 31 października 2018 r. wzięto pod uwagę następujące składniki: - dochód za 2016 r. skarżącego opodatkowany na zasadach ogólnych wykazany na zaświadczeniu z urzędu skarbowego w kwocie 821,06 zł., przy czym wskazano, że jest to dochód uzyskany w roku bazowym 2016 w związku z uzyskaniem zatrudnienia od 19 września 2016 r., w związku z czym dochód został podzielony na 4 miesiące, co dało kwotę uzysku 205,26 zł. miesięcznie, - dochód za 2016 r. żony skarżącego, który łącznie wyniósł 25.911,36 zł. Dochód rodziny skarżącego został pomniejszony o dochód utracony żony skarżącego w związku z utratą zatrudnienia w P.W "A" w kwocie 148,40 zł. Jednocześnie dochód rodziny został powiększony o dochód uzyskany przez córkę skarżącego w związku z uzyskaniem prawa do urlopu rodzicielskiego w okresie od 17 stycznia 2018 r. do 16 stycznia 2019 r. w kwoce 1.000,00 zł. miesięcznie. W związku z powyższym organ I instancji przyjął, że dochód rodziny skarżącego wyniósł 3.283,76 zł., co na osobę w rodzinie dało kwotę 820,94 zł. Organ I instancji stwierdził, że skarżący nie poinformował o zmianie sytuacji rodzinnej, mimo iż był pouczony o obowiązku w tym zakresie. W związku z tym świadczenia pobrane po dacie zmiany są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi. Skarżący wniósł odwołanie od powyższej decyzji. W odwołaniu podniósł, że jego córka, na którą przyznano sporne świadczenie wychowawcze, w dniu [...] urodziła syna. Córka nie miała jeszcze wówczas ukończonych 17 lat. Na mocy decyzji wydanej w dniu [...] przez pracownika MOPS w K. przyznano jej świadczenie rodzicielskie w kwocie 1.000 zł. miesięcznie na okres od 17 stycznia 2018 r. do 16 stycznia 2019 r. Dla skarżącego było oczywistym, że skoro świadczenie wychowawcze przyznał ten sam organ, to fakt pobierania przez jego córkę świadczenia rodzicielskiego jest znany organowi z urzędu. W sytuacji gdy organ wypłacił świadczenie wychowawcze na jego córkę i wnuka, to oczywistym było dla niego, że organ nie wlicza do dochodu kwoty świadczenia rodzicielskiego. Nie można według niego uznać, że świadczenie wychowawcze było świadczeniem nienależnie pobranym. Odwołanie nie przyniosło jednak skutku, gdyż zaskarżoną decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach w oparciu o art. 138 § 1 pkt. 1 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium najpierw przybliżyło dotychczasowy przebieg postępowania, treść i uzasadnienie decyzji organu I instancji oraz treść zarzutów podniesionych w odwołaniu. Ponadto Kolegium przedstawiło poczynione przez siebie ustalenia w zakresie stanu faktycznego sprawy wskazując, że skarżący w dniu 22 sierpnia 2018 r. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dwójkę dzieci: syna i córkę. We wniosku wskazał, że w skład rodziny oprócz skarżącego wchodzą: żona, córka i syn. Podpisał pouczenie, że ma obowiązek poinformowania organu o wszystkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia, pod rygorem powstania nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. Również we wcześniejszej decyzji z dnia [...] przyznającej skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na jego syna i córkę skarżącego pouczono o obowiązku niezwłocznego informowania organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń. Z kolei decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta K. przyznał córce skarżącego, reprezentowanej przez J. G. świadczenie rodzicielskie w związku z urodzeniem dziecka w kwocie 1.000 zł. miesięcznie na okres od 17 stycznia 2018 r. do 16 stycznia 2019 r. Kolegium stwierdziło, że zasady przyznawania świadczeń wychowawczych reguluje ustawa z dnia 11 lutego 2016 r., o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Przytoczyło przy tym treść art. 5 ust. 1-4 oraz 18 ust. 1 i 2 tej ustawy. Wskazało, że zgodnie z art. 2 pkt 16 powyższej ustawy pojęcie rodziny oznacza odpowiednio następujących jej członków: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz zamieszkujące wspólnie z tymi osobami, pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25 roku życia, a także dzieci, które ukończyły 25 rok życia, legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2016 r. poz. 162 i 972 oraz z 2017 r. poz. 1428); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko; w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców rozwiedzionych lub żyjących w separacji, lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, dziecko zalicza się jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców. Kolegium wyjaśniło, że zgodnie z art. 2 pkt 1 powyższej ustawy ilekroć mowa w niej o dochodzie to oznacza dochód w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych, a także przytoczyło treść art. 3 pkt 1 tej ostatniej ustawy zawierający definicję dochodu. Kolegium przytoczyło także treść art. 25 ust. 1-12 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci zawierającą regulację prawną dotyczącą świadczenia nienależnego. Wskazało ponadto, że zgodnie z art. 20 tej ustawy w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie (ust. 1). Ponadto osoby otrzymujące świadczenie wychowawcze, instytucje publiczne i organizacje pozarządowe są obowiązane do udzielania, na żądanie organu właściwego lub wojewody, wyjaśnień oraz informacji co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego (ust. 2). Kolegium stwierdziło, że skarżący nienależnie pobrał świadczenie wychowawcze. Obowiązek informowania o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń wychowawczych, w tym uzyskaniu dochodu dotyczy wszystkich sytuacji, również tych przypadków, gdy uzyskanie dochodu następuje w wyniku późniejszej decyzji przyznającej inne uprawnienie na rzecz członka rodziny strony. Natomiast fakt, iż na osobę w rodzinie przyznano następnie świadczenie rodzicielskie spowodował właśnie ustalenie przez organ I instancji, iż zachodzi przesłanka do prowadzenia postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. Skarżący nie zgodził się z decyzją Kolegium i zaskarżył ją w całości do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. Zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez błędną interpretację i zastosowanie, polegające na przyjęciu przez organ, że świadczenie uznano za nienależne, nie biorąc pod uwagę czy skarżący miał świadomość że świadczenie mu nie przysługuje, pomimo tego, że skarżący pozostawał w uzasadnionym przeświadczeniu, że skoro ten sam organ przyznaje kolejne świadczenie, to nie ma obowiązku informować tego organu o przyznaniu rodzinie skarżącego kolejnego świadczenia. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania - art. 8 § 1 k.p.a., art. 107 § 3 w związku z art. 140 k.p.a. poprzez naruszenie zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej; a także poprzez brak odniesienia się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji do zrzutów podniesionych w odwołaniu, w świetle których okoliczność pobierania przez córkę skarżącego była znana organowi z urzędu, przez co było brak obowiązku osobnego powiadamiania o zmianie sytuacji rodziny. Organ otrzymał informację, że córka skarżącego urodziła dziecko, złożony został wniosek o wypłatę świadczenia rodzicielskiego i świadczenie to zostało wypłacone. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167, t.j.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2019 r., poz. 2325, t.j. ze zm. ) dalej p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przedstawiona tutaj regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przeprowadzone w powyższym zakresie badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wykazało, że jest ona dotknięta uchybieniem uzasadniającym jej uchylenie. Podstawę materialnoprawną wydanych decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2018 r, poz. 2134 z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 924), stosownie do treści art.6 ustawy zmieniającej. Zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Jak natomiast stanowi art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy - za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. W rozpoznawanej sprawie organy uznały, że skarżący nienależnie pobrał świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko za okres od 1 marca 2018 r. do 30 września 2018 r., bowiem dochód jego rodziny przekroczył ustawowe kryterium dochodowe ustalone w art. 5 ust. 3 ustawy w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji, wynoszące 800 zł. w przeliczeniu na osobę. Organ stwierdziły, że skarżący został pouczony o obowiązku poinformowania o zmianie sytuacji rodzinnej, mającej wpływ na prawo do świadczeń wychowawczych. Mając na względzie powyższe zwrócić należy uwagę, że wydanie decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego może nastąpić dopiero po stwierdzeniu, że zachodzi jedna z przesłanek, wymienionych w art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy. Ustawodawca rozstrzygnął w tym przepisie, że chodzi o świadczenia "nienależnie pobrane", które nie są tożsame ze "świadczeniami nienależnymi". W orzecznictwie przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. (por. m.in. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Go 278/19, oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 6 sierpnia 2019 r., sygn. akt. II SA/Ol 436/19). Odnosząc powyższe do realiów rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że organy obu instancji nie wzięły pod uwagę okoliczności, że jak wynika ze znajdującej się w aktach administracyjnych (karta 18) decyzji z dnia [...] o przyznaniu córce skarżącego świadczenia rodzicielskiego w postępowaniu zmierzającym do wydania tej decyzji była ona reprezentowana przez J. G. Oznacza to, że decyzja nie została doręczona córce skarżącego, ani tym bardziej skarżącemu. W ocenie Sądu okoliczność ta wymagała dokładnego ustalenia od kiedy skarżący wiedział o przyznaniu córce świadczenia rodzicielskiego. Ponadto z treści decyzji wynika, że sposób realizacji wypłaty świadczenia rodzicielskiego ma być zgodny ze wskazaniami wniosku. Zdaniem Sądu również ten element decyzji o przyznaniu świadczenia rodzicielskiego rodził po stronie organów obowiązek dokładnego ustalenia osoby, której przyznane świadczenie było wypłacane, w tym numeru ewentualnie wskazanego rachunku bankowego, na który zgodnie z wnioskiem miały być kierowane wpłaty z tytułu przyznanego świadczenia. Poczynienie ustaleń w tym zakresie wymagało zbadania po pierwsze wniosku, na podstawie którego wydana została decyzja o przyznaniu świadczenia rodzicielskiego, a po drugie ustalenia komu i w jaki sposób dokonywano wypłat tego świadczenia. Bez tych ustaleń nie można stwierdzić dokładnie od kiedy skarżący wiedział o przyznanym na rzecz jego córki świadczeniu. Ponadto nie można pomijać okoliczności, że córka skarżącego w dacie wydania decyzji o przyznaniu jej świadczenia rodzicielskiego, jak i w okresie pobierania tego świadczenia nie była jeszcze osobą pełnoletnią, co wymagało ustalenia, kto był faktycznym dysponentem środków otrzymanych z tytułu przyznanego świadczenia. Było to konieczne zwłaszcza dlatego, że osoba, która reprezentowała ją w postępowaniu o wydanie decyzji przyznającej świadczenie rodzicielskie nie wchodzi w skład rodziny skarżącego. Gdyby zatem okazało się, że to na rachunek bankowy tej osoby przekazywane było przyznane świadczenie, to wówczas dopiero ustalenie, że środki te ostatecznie trafiały do córki skarżącego pozwalałoby na uwzględnienie tych środków przy wyliczeniu dochodu rodziny skarżącego. Mając na względzie powyższe rozważania Sąd uznał, że w sprawie nie wyjaśniono okoliczności istotnych z punktu widzenia oceny, czy zaistniała podstawa do uznania, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu za okresy wskazane w zaskarżonych decyzjach stanowi świadczenie nienależnie pobrane. Okoliczności te mogły zostać wyjaśnione w ramach postępowania odwoławczego, czego Kolegium jednak zaniechało. Zdaniem Sądu świadczy o naruszeniu art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., przy czym naruszenia te mogły mieć wpływ na wynik sprawy Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Rozpoznając ponownie odwołanie od decyzji organu I instancji Kolegium zastosuje się do wskazań co dalszego postępowania, które wprost wynikają z powyższych rozważań Sądu.