I OSK 2577/20

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Zgierski (spr.) Sędziowie: NSA Elżbieta Kremer NSA Piotr Przybysz po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 lutego 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 562/19 w sprawie ze skargi A.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] stycznia 2019 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 20 lutego 2020 r. oddalił skargę A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z [...] stycznia 2019 r. w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca reprezentowana przez pełnomocnika procesowego ustanowionego w ramach prawa pomocy. Zaskarżyła to rozstrzygnięcie w całości, wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji celem ponownego rozpoznania oraz przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu według norm przepisanych. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenie art. 2 pkt 7 lit. d w zw. z art. 28 ust. 1 w zw. z art. 19 ust. 1 w zw. z art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2018 r. poz. 554, z późn. zm.), dalej ustawa o pomocy, przez błędną wykładnię i uznanie, że świadczenie wypłacone skarżącej z funduszu alimentacyjnego w styczniu 2017 r. było świadczeniem nienależnie pobranym, które podlega zwrotowi, ponieważ organ pouczył o obowiązku nieprzyjmowania od komornika ściągniętych alimentów, podczas gdy skarżąca, pobierając świadczenie z funduszu, nie miała świadomości, że komornik przelał jej wyegzekwowane od dłużnika alimenty i pobrała je w dobrej wierze. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego też, przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Rozpoznając skargę kasacyjną, należy odnotować, że zawiera ona wyłącznie zarzut naruszenia prawa materialnego. Autor skargi kasacyjnej nie zakwestionował tym samym stanu faktycznego ustalonego przez organy administracji publicznej orzekającej w sprawie zaakceptowanego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Z uwagi na powyższe należy wyjaśnić, że ocena zarzutu prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie konkretnego stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy. Nie można skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie zakwestionowane ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie. Próba zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych przez sąd pierwszej instancji nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego. Zarzut dotyczący naruszenia prawa materialnego nie może doprowadzić do zakwestionowania wyroku w zakresie stanu faktycznego sprawy. Nie stanowi on bowiem właściwej drogi do kwestionowania ustaleń faktycznych. Podważenie ustaleń faktycznych możliwe jest wyłącznie w oparciu o zarzut naruszenia przepisów postępowania na podstawie art. 174 pkt 2 ppsa (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 kwietnia 2018 r., sygn. akt II OSK 2531/17, i powołane w nim orzecznictwo sądów administracyjnych). W świetle powyższych wywodów, wobec podniesienia w skardze kasacyjnej wyłącznie zarzutu dotyczącego naruszenia prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny nie miał podstaw do zajmowania stanowiska w kwestii poprawności ustalenia i oceny stanu faktycznego sprawy, w związku z czym niniejsze orzeczenie zostało wydane na podstawie stanu faktycznego przyjętego przez Sąd pierwszej instancji. W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji ustaliły i nakazały zwrot nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Decyzją z [...] października 2016 r. skarżącej zostało przyznane świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2016 r. do 30 września 2017 r. w kwocie 500 zł na każde z trojga dzieci. W dniu [...] stycznia 2017 r. komornik przelał na konto skarżącej kwotę 1 510,16 wyegzekwowaną od dłużnika alimentacyjnego. Z uwagi na powyższe organy decyzjami z [...] października 2018 r. i [...] stycznia 2019 r. stwierdziły, że w związku z otrzymaną od komornika kwotą alimenty w wysokości 1 500 zł wypłacone w styczniu 2017 r. zostały nienależnie pobrane przez skarżącą. Organy odnotowały przy tym, że złożony przez skarżącą wniosek z [...] sierpnia 2016 r. o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego zawierał pouczenie o obowiązku informowania organu o otrzymaniu alimentów egzekwowanych przez komornika sądowego, a skarżąca podpisała oświadczenie z [...] sierpnia 2016 r. o poinformowaniu jej, że w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie może przyjmować alimentów od komornika sądowego ani od dłużnika alimentacyjnego. Przystępując do analizy zarzutu kasacyjnego, należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 19 ust. 1 ustawy o pomocy w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu, są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Stosownie bowiem do postanowień art. 23 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Zaznaczyć w tym miejscu należy, że w myśl art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy pod pojęciem nienależnie pobranego świadczenia rozumie się świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Jednocześnie, zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy, w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy – do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej – do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego – do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym – do ich całkowitego zaspokojenia – po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Mając na uwadze treść przywołanych przepisów, należy wyjaśnić, że wprawdzie posługują się one obiektywnymi kryteriami wskazującymi na nienależność świadczenia, ale doktryna i orzecznictwo w celu uznania świadczenia alimentacyjnego za nienależnie pobrane wymagają, aby osobie uprawnionej do świadczeń alimentacyjnych można było przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości co do nienależności tego świadczenia (por. E. Tomaszewska, Ustawa o pomocy osobom uprawnionych do alimentów, Komentarz, wyd. II, Lex on-line, teza 1 komentarza do art. 23; czy wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 września 2020 r., sygn. akt I OSK 2373/18, i z 18 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1409/20). Z uwagi na powyższe należy wskazać, że skarżąca, ubiegając się o świadczenia alimentacyjne wypłacane ze środków funduszu została pouczona o obowiązku informowania organu o otrzymaniu alimentów egzekwowanych przez komornika sądowego. Podpisany przez nią wniosek zawierał bowiem stosowne pouczenie. Dodatkowo, w toku postępowania o przyznanie tego świadczenia, skarżąca podpisała oświadczenie o poinformowaniu jej, że w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie może przyjmować alimentów od komornika sądowego ani od dłużnika alimentacyjnego. Tym samym należało uznać, że posiadała ona świadomość o okolicznościach mających wpływ na możliwość uznania pobieranego świadczenia za nienależne. W konsekwencji powyższego przekazanie w dniu [...] stycznia 2027 r. przez komornika na konto skarżącej wyegzekwowanych alimentów, które nastąpiło w okresie pobierania przez nią świadczenia z funduszu spowodowało, że pobrane świadczenie stało się świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d i art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy. W rozpoznawanej sprawie nie sposób bowiem przyjąć, że skarżąca nie miała świadomości dokonania przelewu przez komornika. Wprawdzie autor skargi kasacyjnej powołując się na fakt braku wiedzy skarżącej o dokonanym przelewie wskazał, że skarżąca jest osobą ubogą, a od bieżącego kontrolowania stanu konta nie przybywa na nim pieniędzy, ale stanowisko to pozostawać musi bez wpływu na treść kwestionowanego w skardze kasacyjnej rozstrzygnięcia. Tym samym w rozpoznawanej sprawie brak jest podstaw do uznania, że świadczenie za styczeń 2017 r. nie mogło zostać uznane za nienależnie pobrane z uwagi na brak świadomości skarżącej o dokonanym przez komornika przelewie. Na marginesie powyższych rozważań należy wskazać, że argument autora skargi kasacyjnej dotyczący nieustalenia przez organy administracji publicznej prowadzące postępowanie czy skarżąca miała świadomość, że pobrane za styczeń 2017 r. świadczenie stało się nienależne zmierza do zakwestionowania prawidłowości ustalenia stanu faktycznego. Został on podniesiony w ramach zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego, a nie zarzutów naruszenia przepisów postępowania, którego to zarzutu autor skargi kasacyjnej nie sformułował. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 ppsa w zw. z art. 15zzs⁴ ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19 innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.), nie stwierdzając podstaw do uwzględnienia zarzutu skargi kasacyjnej, orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 ppsa mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne do Skarbu Państwa (art. 250 ppsa) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 ppsa.