II GSK 1211/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Drachal (spr.) Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia del. WSA Izabella Janson Protokolant Jarosław Poturnicki po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2020 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 lutego 2019 r. sygn. akt VI SA/Wa 1833/18 w sprawie ze skargi A.K. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] marca 2016 r., nr [...]; 3. zasądza od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz A.K. 857 (osiemset pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem kosztów postępowania. Wyrokiem z 13 lutego 2019 r. sygn. akt VI SA/Wa 1833/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A.K. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z [...] lipca 2018 r. nr [...] w przedmiocie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Warszawie pismem z 9 lutego 2016 r. wystąpił do Mazowieckiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia z wnioskiem o ustalenie kwestii podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu D.Ś. z tytułu wykonywania pracy na podstawie umów cywilnoprawnych, zawartych z płatnikiem składek – [...] A.K., w okresach od 2 lutego 2012 r. do 29 lutego 2012 r., od 2 marca 2012 r. do 29 marca 2012 r., od 2 kwietnia 2012 r. do 29 kwietnia 2012 r. oraz od 2 czerwca 2012 r. do 29 czerwca 2012 r. Dyrektor Mazowieckiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ decyzją z [...] marca 2016 r. nr [...] ustalił istnienie obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego D.Ś. z tytułu wykonywania pracy na podstawie umów o świadczenie usług zawartych z płatnikiem w wymienionych okresach. Po rozpatrzeniu odwołania A.K. od tej decyzji Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia decyzją z [...] lipca 2018 r., działając m.in. na podstawie art. 102 ust. 5 pkt 24 w zw. z art. 109 ust. 5 oraz art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1938 ze zm.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że zgodnie z protokołem kontroli z [...] czerwca 2015 r. oraz wyjaśnieniami płatnika składek przedmiot umów obejmował pisemne diagnozy dzieci dotyczące logopedii i integracji sensorycznej opracowane na materiałach dostarczonych głównie przez rodziców oraz plany terapii opracowywane na podstawie wcześniejszych diagnoz. Kwota wynagrodzenia była uzależniona głównie od ilości dostarczonych dokumentów do opracowania. Zdaniem organu, czynności wykonywane przez D.Ś. w żaden sposób nie zmierzały do powstania nowego bądź zmodyfikowanego, określonego w sposób dokładny, samoistnego dzieła, które zostało zdefiniowane w momencie zawierania umów. W przypadku pracy polegającej najpierw na zorganizowaniu spotkania, przeprowadzeniu wywiadu z rodzicami, a następnie dopasowaniu odpowiedniego dla danego schorzenia planu terapii nie występuje wymagany rezultat. Wprawdzie czynności wykonywane przez stronę umowy były ukierunkowane na powstanie określonego skutku w postaci przeprowadzenia diagnoz integracji sensorycznej czy w efekcie, jak twierdzi odwołująca, osiągnięcia określonego planu terapii (w jakimś aspekcie), jednak ten skutek pracy był uzależniony wyłącznie od starannego działania wykonawcy umów. W chwili zawierania spornych umów, żadna ze stron nie mogła zagwarantować osiągnięcia konkretnego rezultatu umowy. Sporne umowy nie precyzują, na czym miałaby polegać weryfikacja dzieła i do czego konkretnie miał doprowadzić jego wykonawca. A.K. wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, podnosząc, że sporne umowy powinny być uznane za umowy o dzieło. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.), oddalił skargę. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji przytoczył zawarte w orzecznictwie i literaturze poglądy dotyczące sposobu odróżnienia umowy o dzieło od umowy zlecenia, wyjaśnił następnie pojęcie integracji sensorycznej i stwierdził, że wprawdzie czynności wykonywane przez stronę umowy były ukierunkowane na powstanie określonego skutku w postaci przeprowadzenia diagnoz integracji sensorycznej czy w efekcie osiągnięcia określonego planu terapii, jednak ten skutek pracy był uzależniony wyłącznie od starannego działania wykonawcy umów. Zainteresowana posiada wyuczoną wiedzę, która pozwala jej dopasować zachowania zaobserwowane w czasie spotkań, czy też wynikające z dostarczonych materiałów do konkretnych wzorców zachowań, co umożliwia postawienie diagnozy. Sporne umowy nie precyzują, czego ma dokonać wykonawca, jaki weryfikowalny i mierzalny rezultat w wyniku wykonania dzieła miał powstać. Z tych przyczyn Sąd pierwszej instancji zaakceptował stanowisko organu, że D.Ś. podlegała, w świetle art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach, obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego we wskazanym w decyzji okresie. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła A.K., zaskarżając wyrok w całości. Skarżąca zarzuciła temu wyrokowi naruszenie: 1. przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 k.p.a. poprzez bezkrytyczne przyjęcie w ślad za organem, że nie było konieczne uzupełnienie materiału dowodowego o dowód z przesłuchania skarżącej, ani dokonanie przez organ analizy zawieranych przez skarżącą umów oraz sporządzanych w jej wyniku przez zainteresowaną diagnoz, i że za wystarczające uznać należy oparcie się na treści protokołu z kontroli ZUS, 2. przepisów prawa materialnego, które miało istotne znaczenie dla wyniku sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 627 k.c. poprzez jego niewłaściwą wykładnię i w konsekwencji niezastosowanie co doprowadziło do uznania, że zawierane przez skarżącą z zainteresowaną umowy nie były umowami o dzieło. Skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez ustalenie nieistnienia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego D.Ś. z tytułu umów zawartych ze skarżącą. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona podniosła, że konkretyzacja przedmiotu umowy następowała w trakcie jej wykonywania. Ćwiczenia zawarte w planie terapii były opracowywane przez D.Ś. w oparciu o posiadane przez nią doświadczenie i przez nią były samodzielnie komponowane na potrzeby danego dziecka. Także sama diagnoza była indywidualnie sporządzona skoro dotyczyła konkretnego dziecka, w dodatku dziecka które miało zaburzenia na styku logopedycznym i integracji sensorycznej. W sytuacji gdy nie ma możliwości, aby dwoje dzieci miało takie same schorzenia, wynikające z takich samym przyczyn, zasadne jest twierdzenie, że diagnoza i plan terapii są dokumentami zawierającymi elementy indywidualne i oryginalne i zawierają unikalny zestaw ćwiczeń dla danego dziecka, który jest efektem zaburzeń danego dziecka oraz wiedzy i doświadczenia osoby, która tę diagnozę i plan terapii sporządza. Dodatkowo w toku swojej pracy każdy terapeuta posługuje się takimi ćwiczeniami, jakie uznaje za najbardziej odpowiednie, korzysta z innych przedmiotów jako stymulatorów, tym bardziej, że wszystko zależy od tego, jakimi sprzętami i materiałami dysponuje. Zdaniem skarżącej, efektem (rezultatem) realizacji umów były z góry określone, indywidualne diagnozy i plany terapii sporządzone w oparciu o przekazane ubezpieczanej przez płatnika dokumenty (kwestionariusze, formularze badań, opinie) dotyczące konkretnego dziecka. Na poparcie swego stanowiska skarżąca wniosła o dopuszczenie dowodu w postaci wyroków Sądu Apelacyjnego w Warszawie z [...] marca 2019 r. sygn. akt [...] i z [...] marca 2019 r. sygn. akt [...], wydanych w sprawie podlegania ubezpieczeniom społecznym w związku z zawarciem z innymi osobami analogicznych umów, jak te, będące przedmiotem badania w obecnie rozpatrywanej sprawie. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych. W związku z wezwaniem Sądu z 24 stycznia 2020 r. skarżąca kasacyjnie nadesłała powołane w skardze kasacyjnej wyroki Sądu Apelacyjnego w Warszawie z [...] marca 2019 r. sygn. akt [...] oraz z [...] marca 2019 r. sygn. akt [...] - wraz z uzasadnieniami, a także wyroki Sądu Apelacyjnego w Warszawie z [...] maja 2019 r. sygn. akt [...] i z [...] maja 2019 r. sygn. akt [...] (wraz z uzasadnieniami), co do których strona wskazała, że wydane zostały w analogicznych sprawach. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny zostały wymienione w § 2 powołanego artykułu. W niniejszej sprawie nie występuje żadna z okoliczności stanowiących o nieważności postępowania prowadzonego przez WSA w Warszawie. Zarzuty skargi kasacyjnej skonstruowane zostały na obydwu podstawach przewidzianych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. tj. zarówno na naruszeniu prawa materialnego, jak i na naruszeniu przepisów postępowania. W świetle tych zarzutów spór prawny w rozpatrywanej sprawie dotyczył oceny prawidłowości stanowiska organów zaaprobowanego przez Sąd pierwszej instancji, że sporne umowy - w kontekście przepisów nakładających obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego - powinny być kwalifikowane jako umowy o świadczenie usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego o zleceniu, a nie umowy o dzieło w rozumieniu art. 627 k.c. Zasadnicze znaczenie dla tak zarysowanego problemu ma stanowisko wyrażone w powołanych przez stronę skarżącą kasacyjnie wyrokach Sądu Apelacyjnego w Warszawie z [...] marca 2019 r. sygn. [...], z [...] marca 2019 r. sygn. akt [...], z [...] maja 2019 r. sygn. akt [...] i z [...] maja 2019 r. sygn. akt [...] dotyczących zawartych przez skarżącą umów obejmujących sporządzenie diagnozy integracji sensorycznej i opracowanie planów terapii. Orzeczeniami tymi Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżone wyroki Sądu Okręgowego i poprzedzające je decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdzając, że wykonawcy tych umów nie podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu u płatnika składek A.K. prowadzącej [...] w W. we wskazanych okresach. Z uzasadnień powołanych wyroków wynika, że sporne umowy (nieróżniące się w sposób istotny od umów będących przedmiotem oceny w obecnie rozpatrywanej sprawie) nie mogą być zakwalifikowane do umów starannego działania - umów o świadczenie usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu, lecz mają cechy umowy rezultatu w rozumieniu art. 627 k.c. W ocenie Sądu Apelacyjnego, świadczy o tym zamiar stron i cel, dla którego umowy te zostały zawarte, jak również ich treść i sposób realizowania w rzeczywistości. Według ustaleń przyjętych przez Sąd Apelacyjny, na podstawie tych umów A.K. podjęła współpracę z osobami dysponującymi uprawnieniami w zakresie opracowywania diagnoz integracji sensorycznej oraz planów terapii, których sama nie miała. Czynności powierzane przez A.K. polegały na analizie i opisaniu badań dziecka na podstawie uzyskanej od A.K. dokumentacji (diagnoza integracji sensorycznej, ocena rozwoju procesów integracji sensorycznej) oraz zaplanowaniu ćwiczeń właściwych do wyrównania stwierdzonych u dziecka deficytów i zaburzeń (plan terapii). W każdym indywidualnym przypadku, diagnoza i zaplanowane ćwiczenia były inne lub w innym układzie i wymiarze, gdyż u każdego badanego dziecka, występowały inne deficyty i zaburzenia, a jeżeli nawet stwierdzane deficyty czy zaburzenia miały podobny charakter, to występowały w różnych wymiarach, różnych uwarunkowaniach i przy współistnieniu różnych czynników zależnych. Sąd Apelacyjny konsekwentnie podkreślał, że powierzane spornymi umowami czynności nie obejmowały prowadzenia terapii. Kończyły się rezultatem w postaci zintegrowanego zespołu dokumentów o charakterze zindywidualizowanym, niepowtarzalnym i poddającym się weryfikacji pod względem formalnym i materialnym. Diagnozy oraz plany terapii były odbierane i weryfikowane przez A.K., która sprawdzała czy zawierają konkretną diagnozę oraz plan terapii, jak i czy nie zostały pominięte dostrzeżone deficyty i zaburzenia. Opracowany dla każdego rozpatrywanego przypadku, w formie pisemnej, zintegrowany zespół dokumentów ma więc, w ocenie Sądu Apelacyjnego, cechy konkretnego, samoistnego, ucieleśnionego i sprawdzalnego rezultatu ludzkiej pracy. Reasumując Sąd Apelacyjny stwierdził, że objęte sporne umowy nie miały charakteru umów o świadczenie usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu Cywilnego o zleceniu, lecz miały - zgodnie z nazwą, charakter umów o dzieło w rozumieniu art. 627 k.c. Omawiane wyroki ukształtowały sytuację prawną skarżącej w zakresie obowiązku ubezpieczenia emerytalnego, rentowego i wypadkowego. Wartość ta - zdaniem NSA - nie może być w obecnie rozpatrywanej sprawie obojętna z punktu widzenia oceny analogicznych okoliczności faktycznych z perspektywy tych samych kryteriów pozostających w sferze prawa cywilnego. Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie prowadzi do wniosku, że nie istnieją wyraźne i zasadnicze różnice, które pozwalałyby przyjąć, że w sprawie dotyczącej obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego umowy zawarte przez skarżącą obejmujące opracowywanie diagnoz integracji sensorycznej oraz planów terapii powinny być inaczej traktowane, niż na gruncie ubezpieczeń społecznych. W takiej sytuacji, poszanowanie dla wynikającej z art. 8 § 1 k.p.a. zasady pogłębiania zaufania do organów państwa wymaga, by w postępowaniu w przedmiocie objęcia obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego organy Narodowego Funduszu Zdrowia, ani kontrolujące ich działalność sądy administracyjne, nie dokonywały odmiennej kwalifikacji umowy od przyjętej przez sąd powszechny w wyniku rozpatrzenia apelacji. Wskazane kwestie, które doprowadziły do stwierdzenia wadliwości wydanych w sprawie decyzji i skutkowały koniecznością ich wyeliminowania z obrotu prawnego, powinny być uwzględnione przez organy NFZ przy ponownym rozpatrywaniu sprawy. Z uwagi na powyższe, wobec dostatecznego wyjaśnienia istoty sprawy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł jak w punkcie 1 i 2 sentencji wyroku. O kosztach postępowania (pkt 3 sentencji wyroku) Sąd orzekł stosownie do art. 200, art. 203 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).