III FSK 3480/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jan Rudowski po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej P. [...] Sp. z o.o. z siedzibą w K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 2 września 2020 r., sygn. akt I SA/Kr 359/20 w sprawie ze skargi P. [...] Sp. z o.o. z siedzibą w K. na postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Celno-Skarbowego w K. z dnia 20 lutego 2020 r., nr [...] w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania. NSA/post.1 - postanowienie "ogólne" 1. Postanowieniem z 2 września 2020 r., I SA/Kr 359/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie odrzucił skargę P. [...] sp. z o.o. z siedzibą w K. (dalej: "strona", "skarżąca", "spółka") na postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Celno-Skarbowego w K. z 20 lutego 2020 r. w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania. 2. Jak wskazano w uzasadnieniu postanowienia, skarżąca pismem z 17 marca 2020 r. wniosła skargę na ww. postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Celno-Skarbowego w K. Jak wynika z odpisów KRS skarżącej z 18 marca 2020 r. i z 29 czerwca 2020 r. w dziale 4 rubryce 3 pkt 2 informacji o zabezpieczeniu majątku dłużnika w postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości, uwidoczniono wpis o treści, iż Sąd Rejonowy dla K. w Krakowie dla spraw upadłościowych i restrukturyzacyjnych (dalej: sąd upadłościowy) w dniu 10 grudnia 2019 r. w sprawie [...] zabezpieczył majątek dłużnika poprzez ustanowienie tymczasowego nadzorcy sądowego w osobie P. H. (doradcy restrukturyzacyjnego). Pismem z 26 sierpnia 2020 r. sąd upadłościowy poinformował WSA w Krakowie, że postanowieniem z 10 sierpnia 2020 r. oddalono wniosek o ogłoszenie upadłości skarżącej spółki na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1228 z późn. zm., dalej: "Prawo upadłościowe"). Sąd pierwszej instancji wskazał, że z chwilą otwarcia postępowania sanacyjnego dłużnik - co do zasady - traci na rzecz zarządcy prawo zarządzania i rozporządzania majątkiem stanowiącym masę sanacyjną (art. 288 ust. 2 i 3, art. 294 i art. 323 ust. 1 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne (Dz. U. z 2019 r. poz. 243 ze zm., dalej: "Prawo restrukturyzacyjne"), aczkolwiek nadal pozostaje jego formalnym właścicielem. Otwarcie postępowania sanacyjnego powoduje również wygaśnięcie prokury oraz innych pełnomocnictw udzielonych przez dłużnika. Zarządca może w toku postępowania sanacyjnego udzielać pełnomocnictw, w tym prokury (art. 293 Prawa restrukturyzacyjnego). Zgodnie natomiast z treścią art. 311 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego postępowania sądowe, administracyjne, sądowoadministracyjne i przed sądami polubownymi dotyczące masy sanacyjnej mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez zarządcę albo przeciwko niemu. Postępowania te zarządca prowadzi w imieniu własnym na rzecz dłużnika. Zarządca - podobnie jak wykonawca testamentu, kurator spadku oraz syndyk masy upadłości - jest tzw. stroną zastępczą. Bezwzględny charakter przepisu art. 311 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego skutkuje całkowitym pozbawieniem dłużnika legitymacji procesowej w postępowaniach sądowych, administracyjnych, sądowoadministracyjnych i przed sądami polubownymi, dotyczących masy sanacyjnej. W związku z powyższym sąd pierwszej instancji przyjął, że w niniejszej sprawie podmiotem mającym legitymację procesową do zainicjowania postępowania sądowoadministracyjnego dotyczącego masy sanacyjnej i występowania w tymże postępowaniu na rzecz spółki był wyznaczony w ramach postanowienia o otwarciu postępowania sanacyjnego zarządca masy sanacyjnej P. H. Tym samym sąd pierwszej instancji stwierdził, że w sprawie tej skarga została wniesiona przez podmiot (spółkę), który nie miał legitymacji procesowej do dokonania przedmiotowej czynności, a zatem skarga na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej: "p.p.s.a.") podlegała odrzuceniu. 3. Od powyższego orzeczenia spółka wniosła skargę kasacyjną żądając jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, a także zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono: I. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj: a) art. 311 ust. 1 w związku z art. 288 ust. 2 i art. 294 Prawa restrukturyzacyjnego, poprzez niewłaściwe zastosowania skutkiem niezasadnego uznania, że w stosunku do skarżącej zostało otwarte postępowanie sanacyjne, co w konsekwencji doprowadziło do niezasadnego uznania, że skarżąca utraciła uprawnienie do występowania w charakterze strony w postępowaniach sądowych, administracyjnych i sądowoadministracyjnych na rzecz tymczasowego nadzorczy sądowego w osobie P. H. ustanowionego przez sąd upadłościowy postanowieniem z 10 grudnia 2019 r., [...]; b) art. 38a i art. 38 Prawa upadłościowego, poprzez ich niezastosowanie skutkiem niezasadnego uznania, że ustanowiony dla skarżącej tymczasowy nadzorca sądowy P. H. został wyznaczony w ramach postanowienia o otwarcie postępowania sanacyjnego jako zarządca masy sanacyjnej, na rzecz którego dłużnik utracił prawo zarządzania i rozporządzania majątkiem oraz występowania jako strona w postępowaniach sądowych, podczas gdy tymczasowy nadzorca sądowy w osobie doradcy restrukturyzacyjnego P. H. zgodnie z postanowieniem sądu upadłościowego z 10 grudnia 2019 r., [...], został ustanowiony w postępowaniu zabezpieczającym toczącym się w ramach rozpatrywanego przez sąd upadłościowy wniosku o ogłoszenie upadłości w celu sprawowania wyłącznie kontroli i nadzoru na majątkiem skarżącej, co nie pozbawiło jednak skarżącej prawa zarządu majątkiem ani legitymacji procesowej; II. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które to naruszenie ma istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 58 § 1 pkt 6 p.p.s.a. w związku z art. 311 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego skutkiem błędnego przyjęcia, że skarżąca nie posiadała legitymacji procesowej do złożenia skargi na postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Celno- Skarbowego w K., a taką legitymację posiadał tymczasowy nadzorca sądowy ustanowiony przez właściwy sąd upadłościowy (jako forma zabezpieczenia majątku dłużnika zgodnie z przepisami Prawa upadłościowego) w konsekwencji złożonego przez skarżącą wniosku o ogłoszenie jej upadłości; wskazane uchybienie miało istotny wpływ na wynika sprawy, ponieważ skutkowało bezpodstawnym odrzuceniem skargi i nierozpoznaniem istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji. 4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Trafnie w skardze kasacyjnej podniesiono, że sąd pierwszej instancji w niniejszej sprawie bezzasadnie zastosował przepisy art. 311 ust. 1 w związku z art. 288 ust. 2 i art. 294 Prawa restrukturyzacyjnego i wobec tego bezpodstawnie odrzucił skargę spółki opierając się na art. 58 § 1 pkt 6 p.p.s.a. W tym miejscu przypomnienia wymaga w jakich okolicznościach faktycznych i prawnych orzekał sąd pierwszej instancji. Jak już wyżej wskazano, sąd upadłościowy 10 grudnia 2019 r. wydał postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia majątku dłużnika poprzez ustanowienie tymczasowego nadzorcy sądowego w osobie P. H. (doradcy restrukturyzacyjnego - numer licencji [...]) na podstawie art. 38 Prawa upadłościowego. W dniu 31 stycznia 2020 r. tymczasowy nadzorca sądowy sporządził sprawozdanie co do ustalonego stanu majątkowego i zobowiązań skarżącej. Opierając się na tym sprawozdaniu sąd upadłościowy 10 sierpnia 2020 r. wydał postanowienie w przedmiocie oddalenia wniosku skarżącej o ogłoszenie upadłości. Według oświadczenia skarżącej spółki, inne wnioski o ogłoszenie upadłości lub wnioski w przedmiocie przeprowadzenia postępowań restrukturyzacyjnych nie były składane, czy to przez wierzycieli, czy przez samą skarżącą, co potwierdzają znajdujące się w aktach sprawy odpisy KRS skarżącej spółki. Uwzględniając powyższe Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że sąd pierwszej instancji bezpodstawnie zastosował w niniejszej sprawie regulacje Prawa restrukturyzacyjnego dotyczące zarządcy masy sanacyjnej, skoro w stosunku do skarżącej nie zostało wszczęte postępowanie restrukturyzacyjne (sanacyjne). Nie został w związku z tym w przypadku skarżącej wyznaczony zarządca, o którym mowa w art. 288 ust. 2 i 3, art. 294 i art. 323 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego. Przepisy Prawa upadłościowego odnoszące się do instytucji tymczasowego nadzorcy sądowego ustanowionego w tej sprawie na podstawie art. 38 tej ustawy, nie odsyłają natomiast w żadnym zakresie do regulacji zawartych w Prawie restrukturyzacyjnym dotyczących instytucji zarządcy masy sanacyjnej i jego pozycji m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym (tym samym brak było podstaw do zastosowania w tej sprawie art. 311 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego). Trafnie przy tym podnosi się w skardze kasacyjnej, że skutki ustanowienia tymczasowego nadzorcy sądowego w postępowaniu zabezpieczającym na podstawie art. 38 Prawa upadłościowego określone zostały w przepisach tejże ustawy. Na podstawie art. 38 ust. 1 Prawa upadłościowego do tymczasowego nadzorcy sądowego stosuje się szereg przepisów regulujących prawa i obowiązki syndyka (art. 157,157a, 159-161, art. 166 ust. 6, art. 167 ust. 2, art. 167a, art, 167b i art. 170-172 Prawa upadłościowego). Przy czym przepisy te należy stosować odpowiednio, a zatem przy uwzględnieniu odmienności w zakresie roli, jaką pełni tymczasowy nadzorca sądowy oraz syndyk w postępowaniu upadłościowym. Zaznaczyć trzeba, że wśród wymienionych w art. 38 ust. 1 Prawa upadłościowego przepisów tej ustawy nie wymieniono art. 144 ust. 1, przyznającego syndykowi wyłączne prawo do wszczynania i prowadzenia postępowań sądowych, administracyjnych i sądowoadministracyjnych dotyczących masy upadłości. Podkreślenia wymaga, że funkcją postępowania zabezpieczającego, o którym mowa w Części pierwszej, Tytule II Dział IV Prawa upadłościowego, jest udzielenie tzw. tymczasowej ochrony majątku dłużnika, poprzez zachowanie jego składników, tak aby umożliwić wszystkim wierzycielom dochodzenie swoich roszczeń na kolejnych etapach postępowania upadłościowego. Środkiem do realizacji tego zadania jest przewidziane w art. 38a Prawa upadłościowego ograniczenie dłużnika do dokonywania czynności nieprzekraczających zwykłego zarządu. Ustawa nie nakłada na tymczasowego nadzorcę sądowego obowiązku nadzoru nad majątkiem dłużnika, jak również nie uprawnia go do kontroli czynności dłużnika i jego przedsiębiorstwa. Jedyne wprost określone obowiązki to analiza czynności dłużnika przekraczających zwykły zarząd z uwzględnieniem interesu wierzycieli oraz ewentualne sporządzenie sprawozdania dotyczącego stanu przedsiębiorstwa dłużnika, które stanowi obiektywne źródło wiedzy dla sądu. Zabezpieczenie majątku przed niekorzystnymi działaniami dłużnika stanowi priorytetowe zadanie tymczasowego nadzorcy sądowego działającego w interesie ogółu wierzycieli. Dlatego w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w zarządzie majątkiem dłużnika tymczasowy nadzorca sądowy winien poinformować o tym sąd oraz złożyć wniosek o zmianę sposobu zabezpieczenia przez ustanowienie zarządu przymusowego. Tymczasowy nadzorca sądowy może udzielać pełnomocnictw do dokonywania czynności prawnych. Czynnością taką może być np. udzielenie zgody na dokonanie przez dłużnika czynności przekraczających zwykły zarząd lub w przypadku uchylenia zajęcia rachunku bankowego udzielenie zgody na dokonanie dyspozycji. Jako że tymczasowy nadzorca sądowy nie wstępuje do procesów sądowych i administracyjnych, nie będzie udzielać pełnomocnictw w tym zakresie (W. Gewald [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, red. A. J. Witosz, Warszawa 2017, art. 38). Jak już wyżej wskazano, wraz z powołaniem tymczasowego nadzorcy sądowego dłużnikowi pozostawiono możliwość dokonywania jedynie czynności zwykłego zarządu. Podobnie jak na gruncie innych aktów prawnych, tak i w Prawie upadłościowym brak jest definicji legalnej "czynności prawnych zwykłego zarządu", a zatem jego interpretacji należy poszukiwać w poglądach doktryny oraz stanowiskach wyrażonych w judykaturze. O tym, do której kategorii zalicza się konkretna czynność, decydują okoliczności faktyczne sprawy oraz zindywidualizowane cechy podmiotu, który dokonuje określonej czynności. Pojęcie czynności zwykłego zarządu na tle uchylonego art. 76 ustawy z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze rozumiane było jako czynności, których celem jest zachowanie dotychczasowego stanu rzeczy oraz zarządzanie w sposób pozwalający na dalsze używanie i pobieranie pożytków. Czynnościami zwykłego zarządu, jako związanymi z normalną eksploatacją majątku, są zarówno czynności prawne, jak również czynności faktyczne i czynności podjęte w postępowaniu sądowym, jak i administracyjnym (postanowienie SA w Katowicach z 31.01.2013 r., V ACz 83/13, LEX nr 1267293) (W. Gewald [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, red. A. J. Witosz, Warszawa 2017, art. 38a). W konsekwencji powyższego należy zaaprobować stanowisko zaprezentowane w skardze kasacyjnej co do tego, że czynności procesowej w postaci wniesienia skargi na postanowienie organu pierwszej instancji stwierdzające uchybienie terminu do złożenia odwołania nie można kwalifikować jako czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu, która do swojej ważności wymagałaby zgody tymczasowego nadzorcy sądowego. W świetle regulacji Prawa upadłościowego dotyczących tymczasowego nadzorcy sądowego brak jest również podstaw do twierdzenia, że w sytuacji jego ustanowienia dłużnik traci legitymację procesową do podejmowania czynności przed sądami administracyjnymi. Wobec stwierdzenia zasadności sformułowanych w skardze kasacyjnej zarzutów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. uchylił kwestionowane postanowienie w całości i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie, który rozpoznając ją ponownie zobowiązany będzie do uwzględnienia wyżej wyrażonej oceny prawnej w przedmiocie legitymacji procesowej spółki do wniesienia skargi na postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Celno-Skarbowego w K. w zakresie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania oraz pozycji tymczasowego nadzorcy sądowego w postępowaniu sądowoadministracyjnym.