III SA/Gd 1101/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janina Guść Sędziowie: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski (spr.) Sędzia WSA Jolanta Sudoł po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 1 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 3 września 2020 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. M. T. (dalej także jako "wnioskodawca", "dłużnik" albo "skarżący") wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 3 września 2020 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia 10 lipca 2020 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. W sprawie zaistniały następujące okoliczności faktyczne i prawne: Pismem z dnia 25 maja 2020 r., sprecyzowanym pismem z dnia 2 lipca 2020 r. M. T. wniósł o umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz córki A. T. We wniosku wskazano, że wnioskodawca przebywa w zakładzie karnym, a zakończenie odbywania kary ma nastąpić w dniu 7 stycznia 2023 r. Wnioskodawca wskazał, że nie jest zatrudniony i jako osoba bez źródła dochodu nie jest w stanie uiszczać chociażby bieżących alimentów. Nie ma również jakiegokolwiek majątku. W treści wniosku wnioskodawca wyraził również swoje wątpliwości odnośnie wysokości kwoty należności wraz z odsetkami obciążających wnioskodawcę. W toku postępowania organ pierwszej instancji ustalił okoliczności związane z odbywaniem kary pozbawienia wolności oraz brakiem zatrudnienia wnioskodawcy. Organ pierwszej instancji ustalił nadto, że na dzień 10 lipca 2020 r. zadłużenie M. T. z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego wynosiło 38.472,06 zł. Odsetki wynosiły z kolei 11.646,54 zł. W ustalonym stanie faktycznym Burmistrz Miasta [...] uznał, że wniosek M. T. nie zasługuje na uwzględnienie wobec czego, decyzją z dnia 10 lipca 2020 r. nr [...], odmówił umorzenia przedmiotowych należności. W podstawie prawnej decyzji organ pierwszej instancji wskazał art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "k.p.a."), art. 2 pkt 9 i pkt 10, art. 27 ust. 1 i ust. 1a oraz art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 808; dalej powoływanej także w skrócie jako "ustawa"). W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin ich płatności lub rozłożyć je na raty uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W świetle powyższej regulacji dany organ może a nie musi umorzyć należności oceniając sytuację dochodową i rodzinną wnioskodawcy. W toku postępowania organ ustalił, że wnioskodawca przebywa w zakładzie karnym odbywając karę pozbawienia wolności, której koniec przypada na dzień 7 stycznia 2023 r. Wnioskodawca nie posiada majątku, nie jest zatrudniony i nie generuje jakichkolwiek dochodów. W toku postępowania nie wskazał problemów zdrowotnych, które wykluczałyby możliwości zarobkowania po odbyciu kary. Mając na uwadze poczynione ustalenia organ pierwszej podniósł, że przyznanie ulgi w postaci umorzenia należności wypłaconych osobie uprawnionej z funduszu alimentacyjnego może nastąpić w przypadkach wyjątkowych, gdy rodzic nie może wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego na skutek okoliczności obiektywnych, w pełni od niego niezależnych. Za wyjątkową nie może być uznana sytuacja będąca efektem zawinionych działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji. Pobyt w zakładzie karnym, stanowiący następstwo własnych działań wnioskodawcy, jak i chęć podjęcia nowego życia po opuszczeniu zakładu karnego nie uzasadniają umorzenia należności. W ocenie organu pierwszej instancji istnieją przesłanki ku temu, że wnioskodawca spłaci zadłużenie po odbyciu kary pozbawienia wolności. Istotnym jest nadto wskazanie, że sąd nie zwolnił dłużnika z obowiązku alimentacyjnego. Nie ma zatem powodów, dla których organ administracji publicznej miałby umarzać należności obciążając kosztami utrzymania dzieci wnioskodawcy wszystkich podatników. Odmowa umorzenia należności nie pogarsza nadto sytuacji wnioskodawcy, który wskutek pobytu w zakładzie karnym ma zapewnione zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, w tym opieki zdrowotnej bez potrzeby ponoszenia jakichkolwiek kosztów. W odwołaniu od powyższej decyzji M. T. przedstawił wyliczenia dotyczące obciążającej go kwoty do spłaty po wyjściu z zakładu karnego wskazując, że niezwykle trudno będzie mu znaleźć dobrze płatną pracę (z uwagi na posiadane wykształcenie) i spłacić powstałe zaległości. Wnioskodawca wskazał, że po wyjściu z zakładu karnego jego zarobki będą niewysokie a na utrzymaniu będzie miał dwoje dzieci. W ocenie wnioskodawcy umorzenie należności chociażby w części stanowiłoby realną pomoc i wyraz wsparcia jego niezwykle trudnej sytuacji. Po rozpoznaniu wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] zaskarżoną decyzją wydaną m.in. podstawie art. 127 § 2 w zw. z art. 17 pkt 1 oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 27 i art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów utrzymało w mocy rozstrzygnięcie Burmistrza Miasta [...]. W uzasadnieniu wydanej decyzji organ odwoławczy odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych wskazał, że umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Kolegium podkreśliło, że taki stan winien być efektem wpływu czynników obiektywnych, na które dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu. Co istotne, oceniając sytuację dochodową i rodzinną dłużnika należy także ocenić czy istnieją widoki na poprawę sytuacji dłużnika w przyszłości. Inne są bowiem możliwości spłaty zadłużenia przez osoby legitymujące się orzeczeniem o niezdolności do pracy czy też będące w podeszłym wieku, a inne osoby młodej, nielegitymującej się takim orzeczeniem i mającej perspektywy niekoniecznie na rynku lokalnym. Kolegium wskazało, że M. T. ma 35 lat. Obecnie odbywa karę pozbawienia wolności a jej koniec ustalono na 7 stycznia 2023 r. Ma dwoje dzieci. Od lat nie płaci alimentów a ich egzekucja komornicza jest bezskuteczna. Zdaniem Kolegium zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala na przyjęcie, że zadłużenie alimentacyjne M. T. nie jest wynikiem obiektywnie niezależnych od niego okoliczności. Powstało ono na skutek określonej postawy życiowej wnioskodawcy, który mając pełną świadomość posiadania dzieci i związanych z tym obowiązków alimentacyjnych uchylał się od ich realizacji. Usprawiedliwieniem dla powyższego stanu rzeczy nie jest pobyt w zakładzie karnym i wynikające z tego ograniczenie możliwości zarobkowych. Pozbawienie wolności było następstwem prawomocnego skazania w związku ze złamaniem przez wnioskodawcę obowiązującego porządku prawnego. Dokonując czynu zabronionego wnioskodawca mógł liczyć się z tym, że zostanie osądzony i okresowo pozbawiony wolności. Tłumaczenie więc, że obecnie przebywa w zakładzie karnym i z przyczyn od niego niezależnych nie ma możliwości zarobkowych należy uznać za nieuzasadnione. Podobnie należało odnieść się do twierdzeń wnioskodawcy o posiadanych wykształceniu i jego znaczeniu dla potencjalnych możliwości zarobkowych po opuszczeniu jednostki penitencjarnej. To, że wnioskodawca nie posiada atrakcyjnego na rynku pracy wykształcenia i zawodu jest wynikiem jego świadomych wyborów życiowych. Ich finansowych skutków nie można - jakby tego chciał wnioskodawca – przerzucać na ogół obywateli i żądać od nich by de facto ponosili koszty utrzymania dzieci wnioskodawcy. Zdaniem Kolegium ustalone w sprawie okoliczności nie pozwalają na przyjęcie, że sytuacja majątkowa i zarobkowa wnioskodawcy nie ulegnie w przyszłości poprawie. Wnioskodawca ma dopiero 35 lat i znajduje się na początku swojej drogi zawodowej. Jeszcze przez około 30 lat będzie znajdował się w wieku produkcyjnym. Jest to wystarczający czas na to, by poprawić swoje kwalifikacje, osiągnąć wysoką pozycję zawodową i znacząco zwiększyć swoje dochody. Wnioskodawca po wyjściu z zakładu karnego będzie mógł wystąpić o odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty obciążającego go zadłużenia alimentacyjnego do czasu uzyskania względnej stabilizacji finansowej. W obecnej zaś sytuacji wniosek o umorzenie należności uznać należy za dalece przedwczesny. Tym samym decyzja organu pierwszej instancji winna być uznana za w pełni prawidłową. W skardze na powyższą decyzję organu odwoławczego skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku M. T. wskazując na niezasadność wydanej decyzji podniósł, że kwota należności (wraz z odsetkami), która będzie go obciążać po wyjściu z zakładu karnego będzie tak wysoka, że skarżący nie będzie w stanie jej spłacić. W związku z tym umorzenie należności da skarżącemu możliwość wyjścia z zaistniałej sytuacji tak aby nie popaść w jeszcze większy konflikt z prawem. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany swojego wcześniejszego stanowiska. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz.U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako: "p.p.s.a.") sąd bada zaskarżone orzeczenie (w realiach niniejszej sprawy decyzję administracyjną) pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W tym kontekście trzeba zaznaczyć, że każde naruszenie przepisów prawa materialnego, czy procesowego należy oceniać przez pryzmat jego wpływu na treść rozstrzygnięcia. Dokonując kontroli wydanych w sprawie rozstrzygnięć w oparciu o wskazane kryteria Sąd uznał, że złożona skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem oceny Sądu skarżący uczynił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 3 września 2020 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia 10 lipca 2020 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowił art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z treści zacytowanego przepisu wynika, że umorzeniu mogą podlegać jedynie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się powszechnie, że użycie przez ustawodawcę w przepisie art. 30 ust. 2 ustawy słowa: "może" oznacza, iż decyzja wydana w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy. Decyzja taka jest zatem podejmowana w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że organ administracji publicznej nie ma nakazu wydania decyzji o określonej treści, zgodnej z żądaniem podmiotu wnioskującego o jej wydanie. Właściwy organ może ograniczyć nałożony na dłużnika obowiązek zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie ma on jednak takiego obowiązku. Taka decyzja nie podlega kontroli sądowej z punktu widzenia celowości. Obejmuje ona zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tzn. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia. Innymi słowy sąd administracyjny bada w takim przypadku, czy organ administracji publicznej uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach przyznanego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Bogate orzecznictwo sądowoadministracyjne (zob. w tej materii m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 27 października 2020 r.; sygn. akt I OSK 1015/20 oraz z dnia 4 września 2018 r.; sygn. akt I OSK 2604/16; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl) dotyczące możliwości umorzenia świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego wskazuje również na to, że zwrot należności jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności jest odstępstwem, czy wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Należy mieć na uwadze, że dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Oznacza to, co do zasady, że dłużnik alimentacyjny, wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zła sytuacja jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za których z systemu wspierania osób uprawnionych do alimentów środkami finansowymi z budżetu państwa (funduszu alimentacyjnego) wypłacono należności i umarzanie należności z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą regulację o obowiązku zwrotu organowi równowartości świadczeń z tego funduszu wypłaconych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych, na co zasadnie wskazały organy w niniejszej sprawie. W ocenie Sądu odbywanie kary pozbawienia wolności, orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, nie może być w żadnym wypadku kwalifikowane jako obiektywna i niezawiniona przeszkoda w spłacie zadłużenia alimentacyjnego, nawet jeżeli skazany nie ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej. Jednostka penitencjarna nie ma bowiem obowiązku zapewnienia pracy zarobkowej dłużnikowi alimentacyjnemu a na ocenę sytuacji skarżącego nie ma wpływu wyjaśnienie, iż skarżący nie ma zatrudnienia. Nie podlega przy tym dyskusji, że skarżący został skazany na karę pozbawienia wolności i odbywa karę w zakładzie karnym na skutek zaistnienia okoliczności zawinionych przez skarżącego. W ocenie Sądu nie można również pominąć, że rozpoznawanie wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wymaga wyważenia interesu jednostki i interesu społecznego. Zastosowanie instytucji umorzenia pozostawałoby w konflikcie z interesem społecznym w sytuacji, gdy o umorzenie należności występuje osoba osadzona w zakładzie karnym, a więc pozostająca w konflikcie z ustalonym porządkiem prawnym, która nie reguluje zobowiązań wobec własnych dzieci, a która jest w wieku i stanie zdrowia, które będą umożliwiały jej spłatę długu po zakończeniu kary pozbawienia wolności. Nie można bowiem zapominać o tym, że umorzenie ma charakter trwały, co oznacza, że raz umorzone należności nie podlegają już egzekucji. Dopóty, dopóki dłużnik sam nie wymaga stałej opieki osoby trzeciej, powinien zrobić wszystko, by zdobyć środki nie tylko na swoje utrzymanie, ale przede wszystkim na utrzymanie dzieci, na które powinien płacić alimenty. Poza tym nie można wykluczyć, że jego sytuacja ulegnie poprawie, na co słusznie zwróciły uwagę organy orzekające. W ocenie Sądu, mając na uwadze stan faktyczny i prawny sprawy, słuszne jest stanowisko organów administracyjnych, że brak jest w niniejszej sprawie przesłanek do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie kwestionując trudnego położenia skarżącego jak i znacznej kwoty należności podlegających spłacie wskazać trzeba, że w sprawie nie występują żadne szczególne okoliczności uzasadniające rozstrzygnięcie zgodnie z oczekiwaniami dłużnika. W szczególności istotny jest fakt, że skarżący jest w wieku aktywności zawodowej, co pozwala wysnuć uzasadnione przypuszczenie, że przy odrobinie wysiłku i dobrej woli, po wyjściu z zakładu karnego znajdzie miejsce na rynku pracy. Z dokumentacji niniejszej sprawy nie wynika zaś, aby legitymował się jakimkolwiek stopniem niepełnosprawności, co potencjalnie mogłoby być utrudnieniem w znalezieniu pracy, nie występują zatem czynniki ograniczające możliwości jego potencjalnego zatrudnienia jako pracownika. Z tego też względu nie można było przyjąć, że aktualna sytuacja skarżącego przesądzała a limine o braku możliwości spłaty zadłużenia. W ocenie Sądu, organy prowadzące kontrolowane postępowanie wypełniły zatem zawarty w art. 7 k.p.a. nakaz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, oraz określony w przepisie art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Ponadto wypełniły obowiązki wynikające z art. 80 k.p.a. Stwierdzić również należy, że uzasadnienia wydanych w sprawie decyzji odpowiadają wymogom określonym art. 107 § 3 k.p.a. Organy w sposób wystarczający wskazały fakty, które uznały za udowodnione, dowody na których się oparły oraz przyczyny, z powodu których nie uwzględniły stanowiska skarżącego. Jednocześnie w sposób wystarczający wyjaśniły podstawę prawną decyzji oraz przytoczyły przepisy prawa, mające zastosowanie w okolicznościach sprawy. Fakt, iż skarżący odmienne ocenia okoliczności sprawy i w konsekwencji wyciąga z nich odmienne wnioski nie oznacza, że wydane w sprawie rozstrzygnięcia są wadliwe. Wręcz przeciwnie, organy podjęły niezbędne czynności do dokładnego wyjaśnienia sprawy i wydały trafne rozstrzygnięcia, prawidłowo dokonując subsumpcji stanu faktycznego do norm prawa materialnego mających zastosowanie w sprawie. Uznawszy zatem zarzuty podniesione w skardze za niezasadne, jak i nie znajdując podstaw do stwierdzenia z urzędu, że wydane w sprawie decyzje naruszają prawo (zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w sentencji wyroku. Wyrok w sprawie Sąd wydał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a.