I OSK 2123/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: Sędzia NSA Mariola Kowalska (spr.) Sędzia del. WSA. Joanna Skiba Protokolant sekretarz sądowy Dominik Więckowski po rozpoznaniu w dniu 11 października 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 24 czerwca 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 307/21 w sprawie ze skargi A.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 28 stycznia 2021 r. nr SKO Gd/4965/20 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z 24 czerwca 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 307/21, po rozpoznaniu sprawy ze skargi A.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 28 stycznia 2021 r., nr SKO Gd/4965/20 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddalił skargę. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku, A.B. na podstawie art. 174 § 1 pkt 1 p.p.s.a., zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z ust. 1a pkt 1-3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (dalej jako: "ustawy o świadczeniach rodzinnych''] polegającą na pominięciu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy i przyjęciu, że skarżący, będący siostrzeńcem E.G. - osoby legitymującej się orzeczeniem Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego stwierdzającym trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji - który nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad wyżej wymienioną ciotką nie jest podmiotem uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, iż skarżący nie jest osobą zobowiązaną do alimentacji na rzecz swojej ciotki, będącej jego krewną w linii bocznej. Mając na uwadze treść przedstawionego zarzutu na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał zaskarżone orzeczenie. Na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. skarżący kasacyjnie oświadczył, że wnosi o wyznaczenie rozprawy w niniejszej sprawie. Pełnomocnik skarżącego kasacyjnie wniósł o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu z tytułu sporządzenia skargi kasacyjnej i udziału w rozprawie kasacyjnej albowiem koszty te nie zostały dotychczas opłacone w całości ani w części. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl zaś art. 17 ust. 1a powołanej ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. We wskazanych przepisach został zawarty ściśle określony katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony m.in. przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką. Zarówno w pierwotnej wersji tego przepisu jak i w toku kolejnych zmian, świadczenie to przysługiwało członkom rodziny, na których spoczywał w stosunku do osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Ustawodawca uznał więc, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia było to, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. Z uwagi na powiązanie uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z obowiązkiem alimentacyjnym, obowiązek ten obciąża krewnych w linii prostej a w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo (art. 128 K.r.o.). Z mocy art. 23 i 27 K.r.o. także małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Ponadto obowiązek alimentacyjny – zgodnie z treścią art. 131 K.r.o. – powstaje w przypadku nawiązania stosunku przysposobienia, a także – stosownie do postanowień art. 144 K.r.o. – dotyczy ojczymów, macoch i pasierbów. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie ustanawia przy tym wzajemnego obowiązku alimentacyjnego względem innych osób aniżeli małżonkowie oraz krewni - w linii prostej (niezależnie od stopnia pokrewieństwa, tj. rodzice, dzieci, wnuki, prawnuki, dziadkowie, pradziadkowie) lub w linii bocznej (do II stopnia, tj. rodzeństwo), a także powinowaci w wypadkach określonych w art. 144 K.r.o. W szczególności obowiązek alimentacyjny nie ciąży na powinowatych w linii bocznej, takich jak siostrzeniec (syn siostry). W rozpoznawanej sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpił A.B., siostrzeniec niepełnosprawnej w stopniu znacznym E.G., a zatem osoba nienależąca do kręgu osób na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Obowiązek ten nie obciąża bowiem zstępnych rodzeństwa osoby wymagającej opieki, gdyż nie zostali oni wymienieni w art. 128 K.r.o. Jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym nie jest on osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a więc nie ma do niego zastosowania również art. 17 ust. 1a tej ustawy. Brzmienie tego przepisu odsyła bowiem wprost do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Powyższe stanowisko jest utrwalone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki z dnia 20 marca 2014 r. sygn. akt I OSK 448/13, z dnia 15 października 2021 r. sygn. akt I OSK 480/21, z dnia 25 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2091/20, z dnia 22 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2505/20, z dnia 6 października 2021 r. sygn. akt I OSK 572/21, z dnia 11 lutego 2022 r. sygn. akt I OSK 1164/21 oraz z dnia 23 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1637/21; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zasadnie zauważył przy tym Sąd I instancji, że przedstawiony pogląd znalazł potwierdzenie w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 grudnia 2013 r. sygn. akt I OPS 5/13, w której ostatecznie rozstrzygnięto tę kwestię. Zgodnie ze stanowiskiem zaprezentowanym w ww. uchwale krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny został ograniczony osób zobowiązanych do alimentacji. Tym samym osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych Wyjaśnić przy tym trzeba, że wprawdzie uchwała ta dotyczy stanu prawnego obowiązującego do 1 stycznia 2013 r. kiedy to przepisy nie przewidywały odpowiednika obecnego rozwiązania ujętego w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale w związku z powiązaniem tego przepisu z kręgiem osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, w ocenie składu orzekającego stanowisko zajęte w tej uchwale znajduje zastosowanie w rozpoznawanej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że na przedstawioną powyżej wykładnię art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wpływa treść art. 132 K.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Ewentualny brak możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego spoczywającego na innych osobach obowiązanych do alimentacji, nie powoduje bowiem przeniesienia realizacji tego obowiązku na skarżącego. Przepis ten określa zasady następstwa realizacji obowiązku alimentacyjnego wyłącznie w kręgu osób, na których obowiązek ten ciąży w związku z obowiązującymi przepisami. Biorąc pod uwagę powyższe uznać należało, że zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 4 w związku z ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, jest niezasadny. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, wobec czego działając na podstawie art. 184 P.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Wniosek pełnomocnika skarżącego kasacyjnie, ustanowionego w ramach prawa pomocy, o przyznanie wynagrodzenia, może być rozpoznany tylko przez Sąd I instancji (art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a.).