II SA/Gl 359/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Matan (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Sędzia WSA Artur Żurawik, Protokolant st. sekretarz sądowy Marta Zemlińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lipca 2021 r. sprawy ze skargi S. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy W. z dnia [...] r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku- Białej utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy W. z dnia [...] r., którą odmówiono S.B. (dalej: strona, skarżący) przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad bratem I.B. (dalej: brat) Organ I instancji wskazał, że brat strony legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r., z treści którego wynika, że niepełnosprawność istnieje u niego od 31-go roku życia. Organ odmówił przyznania świadczenia, bowiem zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej: u.ś.r.), przysługuje ono, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku Białej (dalej: Kolegium) utrzymując w mocy decyzję organu I instancji wskazało w uzasadnieniu, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W ocenie Kolegium organ I instancji błędnie przyjął, że w sprawie zaistniała negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Natomiast, zdaniem Kolegium, przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest niespełnienie przesłanki wynikającej z treści przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r.. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba, która zajmuje się osobą niepełnosprawną. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją, z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 117 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2'017 r., sygn. akt I OSK 2201/15,). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres i opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 5 i czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/1. Jak wynika z materiału zgromadzonego w sprawie, I.B. jest osobą niepełnosprawną, poruszającą się na wózku inwalidzkim, wymaga opieki tj. zrobienie zakupów głównie w okresie zimowym, pomoc w przygotowaniu posiłków, dowożenie doi lekarza do B., zawożenia na obozy sportowe, pomoc przy zejściu ze schodów . Wymaga także pomocy w pracach domowych takich jak wymiana żarówek, remonty, palenie w piecu, pranie pościeli i jej przebieranie, przenoszenie cięższych przedmiotów, pomoc przy toalecie porannej i wieczornej. Opieka nad bratem zajmuje stronie ok. 5-6 godzin dziennie. Brat korzystał również z usług opiekuńczych, z których zrezygnował. Jak wskazał pracownik socjalny, brat porusza się na wózku inwalidzkim samodzielnie, robi drobne zakupy, jest widywany w sklepach na terenie gminy, samodzielnie obsługuje internet. Zdaniem Kolegium, wykonywane czynności domowe związane z opieką nad niepełnosprawnym bratem obiektywnie nie pozbawiają wnioskodawcy możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu. Strona oraz osoba wymagająca opieki mieszkają w jednymi domu, zatem czynności takie jak palenie w piecu czy odśnieżanie nie są wykonywane tylko dla osoby niepełnosprawnej lecz dla całej rodziny. Nie należy bowiem mylić moralnego obowiązku pomocy najbliższym ze sprawowaniem opieki w światłe przytoczonych wyżej przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wobec tego odwołujący nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. warunku sprawowania stałej opieki oraz przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki. Strona zaskarżyła powyższą decyzję podnosząc zarzuty: 1/naruszenie prawa mające wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia, a w szczególności art. 17 u.ś.r. w zw. z art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. w związku z art. 7 k.p.a. oraz 10 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego i dokładnego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, wydanie rozstrzygnięcia w oparciu o błędne ustalenia faktyczne i prawne, niewłaściwą ocenę zebranego materiału dowodowego, polegające na przyjęciu, że zachodzą podstawy do odmowy przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z uwagi na błędne przyjęcie, iż wykonywane czynności związane z opieką nad niepełnosprawnym bratem stanowią jedynie moralny obowiązek i wsparcie brata i nie pozbawiają wnioskodawcy możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Natomiast skarżącemu powinno zostać przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ponieważ zmuszony był on, z uwagi na opiekę nad bratem, do rezygnacji z zatrudnienia i nie ma on możliwości podjęcia pracy ze względu na obowiązki związane z codzienną opieką nad niepełnosprawnym bratem, które zajmują mu znaczą część dnia, a w pozostałej musi być do ciągłej jego dyspozycji - z uwagi na konieczność przesiadania się z wózka i na wózek, korzystanie z toalety, pomocy w przygotowaniu posiłków itd. 2/ art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 75 k.p.a. poprzez nierozpoznanie wniosków dowodowych złożonych przez wnioskodawcę na etapie postępowania przed GOPS, a to m.in. orzeczenia lekarza orzecznika ZUS w przedmiocie trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji I.B. z dnia [...] r., orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r., z których wynika, że I.B. od dnia [...] r. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga stałej opieki lub długotrwałej opieki innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżący wskazuje także na częściowe odniesienie się do wywiadu środowiskowego oraz zeznań skarżącego a także oświadczenia brata, z których jednoznacznie wynika, iż ten ostatni nie jest w stanie poradzić sobie w czynnościach dnia codziennego samodzielnie, wymaga stałej opieki i pomocy nawet przy najprostszych czynnościach jak wstanie z łóżka, przesiadanie się na wózek inwalidzki, korzystanie z toalety, pomoc w przygotowaniu posiłków, sprzątanie, ogrzanie mieszkania podnoszenie większych przedmiotów, większe zakupy, zniesienie wózka z piętra, aby móc wyjechać z domu do ogrodu, wyjazdy na rehabilitację, do lekarza, a także na wypadek jakiegoś niebezpieczeństwa, ponieważ sam nie wydostanie się z domu, sprzątanie i wiele innych czynności dnia codziennego. Skarżący wnosi o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości celem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm prawem przepisanych. W ocenie skarżącego zaskarżone rozstrzygnięcie sprowadzające się do wykładni art 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki jest w stanie w niewielkim zakresie zadbać o swoje potrzeby poprzez poruszanie się samodzielne na wózku inwalidzkim, robienie drobnych zakupów, obsługiwanie internetu jest z pewnością nieprawidłowe. Również błędna jest wykładnia pojęcia "stałość" opieki dokonana przez Organ polegająca na uznaniu, iż jest to opieka o "kwalifikowanym charakterze", "sprawowana w sposób ciągły, codzienny, w zasadzie przez całą dobę". Warunku "stałej" i "ciągłej" opieki nie należy jednak rozumieć jako wykonywanej "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę. Ma być ona stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie opieka nad niepełnosprawną osobą której zakres wyznaczony jest jej niepełnosprawnością, a wiec koniecznością wykonywania takich, a nie innych czynności warunkujących jej egzystowanie w warunkach godności człowieka. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Spornym w sprawie jest to czy zakres w jakim skarżący sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym bratem oraz charakter tej opieki wypełnia hipotezę art. 17 ust. 1 ustawy z dnia z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 11) w tej części, która dotyczy niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem organu odwoławczego, w przedmiotowej sprawie warunek ten nie został wypełniony bowiem opieka sprawowana przez skarżącego nad bratem, nie jest opieka stałą, która wykonywana byłaby codziennie, w sposób ciągły, przez całą dobę. Wykonywana opieka nie stanowi przeszkody do podjęcia zatrudnienia przez skarżącego choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W ocenie Sądu stanowisko to nie znajduje odzwierciedlenia w materiale dowodowym zgromadzonym w przedmiotowej sprawie oraz prawidłowej wykładni mających znaczenie dla sprawy przepisów. Opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie musi być sprawowana nieustanie przez całą dobę. Sposób jej sprawowania jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki. Opieka ta powinna natomiast być sprawowana zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z orzeczenia o niepełnosprawności i mieć charakter opieki długotrwałej lub stałej (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19). Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą, którą Sąd aprobuje i przyjmuje za swoją, istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., jest zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z 3 lipca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 535/19). Nadto, warunku "stałej lub długotrwałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 27 maja 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 145/21; wyrok WSA w Lublinie z dnia 16 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 728/20). W kontekście tych ustaleń przyjęcie przez organ odwoławczy stanowiska, zgodnie z którym opieka wykonywana przez skarżącego nad niepełnosprawnym bratem nie spełnia wymogów opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., ze względu na to, że nie jest ona stała, a ponadto zajmuje mu jedynie ok. 5-6 godzin dziennie było przedwczesne. Jest rzeczą naturalną, że czynności opiekuńcze ze względu na potrzeby osoby niepełnosprawnej, które mogą być przecież różne i powinny być realizowane w różnych okresach czasu, nie muszą być wykonywane permanentnie przez całą dobę, a nawet przez 8 godzin dziennie. Istotne jest to, że konieczność ich wykonywania wiąże (ogranicza) w ten sposób opiekuna, że ten nie może równolegle pracować w pełnym czy też nawet niepełnym wymiarze czasu pracy. Jak wynika z akt sprawy, skarżący jest jedyną osobą sprawującą opiekę nad bratem. Podopieczny jest w miarę samodzielny, porusza się na wózku inwalidzkim, robi drobne zakupy oraz obsługuje internet. Natomiast wymaga pomocy m.in. w przygotowywaniu posiłków, zejściu ze schodów oraz przy toalecie porannej i wieczornej. Już wyliczenie tych czynności, wymagających współdziałania opiekuna, może sugerować, że wykonywane są one w pewnych odstępach czasowych, ale mogą absorbować go przez cały dzień. Nie wiadomo czy w rzeczywistości tak jest, bowiem z ustaleń poczynionych przez organ pierwszej instancji to nie wynika. Wyjaśnienie zaś wszystkich istotnych dla prawy okoliczności, które wiążą się z zakresem i charakterem sprawowanej opieki, co z kolei determinuje możliwość podjęcia zatrudnienia przez opiekuna, jest obowiązkiem organu, a ponadto warunkuje prawidłowe zastosowanie normy prawa materialnego. Tym samym uznać przyjdzie, że z naruszeniem prawa procesowego (art. 7 w zw. z art. 77 k.p.a. oraz art.80 k.p.a.) doszło do wydania zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji pierwszoinstacyjnej. W tym stanie rzeczy sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ weźmie pod uwagę stanowisko sądu wyrażone w niniejszym wyroku. Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji uwzględnią powyższą ocenę prawną zgodnie z art. 153 p.p.s.a.