I OSK 453/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 27 sierpnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A[...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 6 lipca 2020 r. sygn. akt III SA/Kr 151/20 w sprawie ze skargi A[...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T[...] z dnia 20 listopada 2019 r. nr SKO[...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 6 lipca 2020 r., III SA/Kr 151/20 oddalił skargę A[...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T[...] z dnia 20 listopada 2019 r. nr SKO[...] utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta T[...] z dnia 23 października 2019 r. nr D[...] odmawiającą przyznania A[...] prawa do świadczenia wychowawczego na M[...]. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła A[...] zaskarżając wyrok w całości i zarzucając błędną wykładnię art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 pkt 16 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U.2018.2134 ze zm.), dalej jako "ustawa 500+", przez pryzmat art. 365 § 1 k.p.c. i w konsekwencji uznanie, że prawo do świadczenia wychowawczego wnioskodawczyni nie przysługuje, gdyby zaś decyzja ta podjęta została w realiach poprawnej interpretacji, odwołującej się do miejsca zamieszkania dziecka oraz celu świadczenia, to zajęte stanowisko byłoby odmienne. Mając na uwadze wskazane powyżej zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku, jak również decyzji organów obu instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe zarzuty szerzej umotywowano. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna okazała się niezasadna. Postępowanie kasacyjne oparte jest na zasadzie związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej i podstawami zaskarżenia wskazanymi w tej skardze. Zakres sądowej kontroli instancyjnej jest zatem określony i ograniczony wskazanymi w skardze kasacyjnej przyczynami wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku sądu I instancji. Jedynie w przypadku, gdyby zachodziły przesłanki, powodujące nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny mógłby podjąć działania z urzędu, niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej. W niniejszej sprawie nie stwierdzono takich przesłanek. Przechodząc zatem do oceny zasadności zarzutu kasacyjnego należy dostrzec, że przepis art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy 500+ wskazuje, iż celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Uwzględniając natomiast niekwestionowane okoliczności faktyczne sprawy należy zauważyć, iż świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Zastrzeżenie uczynione w tym zakresie przez art. 5 ust. 2a ustawy 500+ nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie bowiem rodzice dziecka nie legitymują się orzeczeniem sądu o opiece naprzemiennej. Z punktu widzenia kontrowersji podniesionej w skardze kasacyjnej wypada dostrzec, iż nie tylko pozostawanie dziecka na utrzymaniu jednego z rodziców ale również wspólne z nim zamieszkiwanie stanowi przesłankę przyznania świadczenia wychowawczego jednemu z rodziców. Tym samym konieczne jest rozstrzygniecie, gdzie znajdowało się miejsce zamieszkania małoletniego M.S. i czy miejscem tym było miejsce zamieszkania jego matki A. S.. Nie ulega wątpliwości, iż z autonomii decyzyjnej osoby fizycznej wynika dobrowolność jej miejsca zamieszkania. Dobrowolności tej pozbawione są osoby, które nie wykazują odpowiedniego stopnia dojrzałości lub ze względu na stan zdrowia lub intelektu nie są zdolne do rozstrzygania o swoich sprawach. Z uwagi na takie osoby ustawodawca wprowadził instytucję domicylu koniecznego (domicilium necessarium), zwanego także "zamieszkaniem ustawowym", pochodnego od miejsca zamieszkania osób sprawujących pieczę nad osobami małoletnimi oraz pozbawionymi zdolności do czynności prawnych (vide: J.Strzebinczyk [w:] E.Gniewek (red), P.Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Wydawnictwo C.H.BECK, 2016, uwagi do art. 26). Dziecko zachowuje domicyl w miejscu zamieszkania rodzica lub rodziców, nawet przebywając faktycznie zupełnie gdzie indziej, również pod pieczą osoby niebędącej jego rodzicem. Jednocześnie naturalna wola dziecka tycząca pozostawania w tej lub innej miejscowości zostaje pozbawiona bezpośredniego znaczenia prawnego (vide: E.Michniewicz-Broda [w:] M.Pyziak-Szafnicka (red.), P.Księżak (red.), Kodeks cywilny. Część ogólna, Lex 2014, uwagi do art. 26, wyrok NSA z dnia 8 listopada 1988 r., III SA 428/88, ONSA 1988/2/88). Takie rozwiązanie jest uzasadniane faktem wykonywania przez rodziców sprawujących władzę rodzicielską kierownictwa sprawami dziecka, co wchodzi w zakres ustawowej pieczy. W zgodnej rodzinie rozstrzygnięcie o miejscu zamieszkania dziecka należy do obojga rodziców na podstawie art. 93 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.2019.2086 ze zm.), dalej jako "k.r.o.", zaś w razie sporów rozstrzyga sąd opiekuńczy na podstawie art. 97 § 2 k.r.o., jest to bowiem sprawa istotna (vide: T.Sokołowski [w:] A.Kidyba (red), Kodeks cywilny. Komentarz, Tom I, uwagi do art. 26). Spór taki rozgrywa się na płaszczyźnie wykonywania władzy rodzicielskiej i jest załatwiany albo w postępowaniu nieprocesowym, albo kompleksowo w ramach orzekania rozwodu lub separacji rodziców (vide: E.Michniewicz-Broda [w:] M.Pyziak-Szafnicka (red.), P.Księżak (red.), Kodeks cywilny. Część ogólna, Lex 2014, uwagi do art. 26; J.Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, cz. 1 (art. 1–55(4), WKP 2021, uwagi do art. 26). Trafnie w takiej sytuacji Sąd I instancji wskazał na wyrok Sądu Okręgowego w Tarnowie z dnia 26 lutego 2019 r., I C 1159/18, którym rozwiązano przez rozwód małżeństwo skarżącej i K[...]oraz ustalono miejsce pobytu ich małoletniego syna M[...] przy ojcu K[...]. Z okoliczności sprawy nie wynika natomiast aby wyrok ten był zmieniany w zakresie ustalającym miejsce pobytu ww. małoletniego. Powyższe implikuje stwierdzenie, że prawomocnym wyrokiem sąd rozwodowy, działający w tym zakresie jako sąd opiekuńczy, ustalił miejsce zamieszkania małoletniego M[...]. Jeżeli zatem, zgodnie z treścią art. 365 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby, to trafnie Sąd I instancji konkludował, iż ustalenie miejsca zamieszkiwania małoletniego M[...] winno nastąpić na podstawie ww. wyroku Sądu Okręgowego w Tarnowie. Tym samym skarżąca występując w dniu 1 lipca 2019 r. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na syna M[...], nie wypełniała przesłanki przyznania tegoż świadczenia w postaci wspólnego z synem zamieszkiwania (art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy 500+). Niezasadnie przy tym autor kasacji dystansuje w okolicznościach badanej sprawy pojęcia "miejsce zamieszkiwania", którym posługuje się art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy 500+ oraz "miejsca pobytu" dzieci, które ustalił sąd rozwodowy. Instytucja domicylu koniecznego (domicilium necessarium), w przypadku małoletnich dzieci nie odwołuje się do ich woli zamieszkiwania w określonym miejscu (animus), a wyłącznie do miejsca zamieszkania osób sprawujących pieczę nad osobami małoletnimi. Wskazanie zatem w wyroku rozwodowym miejsca pobytu dziecka przy określonym rodzicu jest równoznaczne ze wskazaniem miejsca zamieszkania tegoż dziecka. Przy czym zmiana tak ukształtowanego stanu prawnego może nastąpić tylko przez uchylenie bądź zmianę rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego o miejscu pobytu małoletniego dziecka. Jednocześnie warto zauważyć, iż przepis art. 2 pkt 16 ustawy 500+ został derogowany w dniu 1 lipca 2019 r. (art. 1 pkt 11d ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2019.924)), a tym samym nie mógł zostać naruszony w toku badanego postępowania. Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a. Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., gdyż strona skarżąca zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia. Uzasadnienie wyroku sporządzono zgodnie z art. 193 zdanie 2 p.p.s.a. z uwagi na oddalenie skargi kasacyjnej. W takiej sytuacji przepis ten wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie 1 p.p.s.a., zawężając je do oceny zarzutów skargi kasacyjnej.